Luận án tiến sĩ tổ chức xã hội truyền thống của người phu thay ở tỉnh hủa phăn l

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHĂM PHENG THÍPMUNTALY Tổ chức xã hội truyền thống của người Phu Thay ở tỉnh Hủa Phăn LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC Mã số: 5.10 Người hướng dẫn: PGS. Lê Sĩ Giáo TS.Nguyễn Duy Thiệu Hà nội - 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 MỤC LỤC MỞ ĐẦU .17 KHÁI QUÁT VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ CƯ DÂN PHU THAY .17 Ở TỈNH HỦA PHĂN. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN. Người Phu Thay ở Lào .24 Chương 2 CHẾ ĐỘ RUỘNG ĐẤT CỦA NGƯỜI PHU THAY Ở TỈNH HỦA PHĂN.

TÌNH HÌNH SỞ HỮU VỀ RUỘNG ĐẤT Ở HỦA PHĂN. CHẾ ĐỘ RUỘNG ĐẤT TRONG VÙNG PHU THAY Ở HỦA PHĂN. MỘT VÀI HÌNH THỨC LAO DỊCH. MỐI QUAN HỆ GIỮA VÙNG RẪY VÀ VÙNG RUỘNG NƯỚC, GIỮA NGƯỜI LÀM RẪY VÀ NGƯỜI LÀM RUỘNG NƯỚC Ở HỦA PHĂN.76 Chương 3 THIẾT CHẾ XÃ HỘI TRUYỀN THỐNG VÀ BỘ MÁY .80 QUẢN LÝ BẢN - MƯỜNG.

Các mối quan hệ thân tộc trong bản. Sự vận hành của bản. Tổ chức xã hội mường truyền thống - so sánh giữa mường của người Phu Thay ở Hủa Phăn và mường của người Thái ở Việt Nam. 132 Chương 4 TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA NGƯỜI PHU THAY Ở TỈNH HỦA PHĂN: TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI.

SỰ BIẾN ĐỔI CỦA TỔ CHỨC XÃ HỘI TRUYỀN THỐNG. TỔ CHỨC XÃ HỘI HIỆN NAY. Một số vấn đề xã hội phát sinh trong quá trình chuyển đổi từ xã hội truyền thống đến xã hội hiện tại. Một số vấn đề đặt ra trong việc quản lý bản - mường hiện nay.

179 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 200 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1 MỞ ĐẦU I. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Trong mấy thập kỷ gần đây, việc nghiên cứu các cƣ dân nói tiếng Thái, đã thu hút một cách mạnh mẽ đông đảo các nhà khoa học trên phạm vi toàn thế giới. Nhiều chƣơng trình nghiên cứu, nhiều cuộc hội thảo đã đƣợc tiến hành.

Chỉ tính từ năm 1980 đến nay đã có chín cuộc hội thảo lớn của các nhà Thái học (Thai Studies), với một số lƣợng công trình nghiên cứu đồ sộ đã đƣợc công bố. Ngoài tài liệu của chín cuộc hội thảo quốc tế, ở nhiều nƣớc, một số lƣợng lớn công trình nghiên cứu khác cũng đƣợc công bố. Trong các tài liệu trên, các nhà khoa học đã đề cập đến tất cả mọi vấn đề trong đời sống các cƣ dân nói tiếng Thái trên phạm vi toàn Châu Á. Tuy nhiên không phải tất cả mọi vấn đề đều đã đƣợc giải quyết.

Thí dụ, trong những tƣ liệu đã có, những vấn đề về ngƣời Phu Thay cƣ trú ở Lào còn chƣa đƣợc đề cập đầy đủ. Theo tài liệu chính thức, vào năm 1985 ở Lào có 472.458 ngƣời Phu Thay bao gồm các ngành: Phu Thay, Thay Đăm (Thái Đen), Thay Đeng (Thái Đỏ), Thay Khảo (Thái Trắng). cƣ trú ở các thung lũng tại vùng núi. Bởi vậy, trong tài liệu của một số nhà nghiên cứu, các nhóm ngƣời này thƣờng đƣợc gọi là nhóm Thái núi (Upland - Thai), để phân biệt họ với các cộng đồng cƣ dân khác, cùng nói các ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Thái - Kadai, đông hơn về số lƣợng và cƣ trú ở đồng bằng, nhƣ ngƣời Lào (ở Lào), ngƣời Xiêm (ở Thái Lan).

Do sống ở vùng núi hiểm trở ít giao tiếp với những vùng phát triển, bộ phận dân cƣ này còn bảo lƣu đƣợc một cách tƣơng đối nhiều yếu tố của nền văn hoá Phu Thay cổ truyền. Nhƣng cũng vì địa hình hiểm trở và tình hình chính trị xã hội ở đây trong suốt cả một quá trình lâu dài rất phức tạp, các nhà dân tộc học ít có dịp đƣợc đến để nghiên cứu trực tiếp trên thực địa. Trong khi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 đó, ngành dân tộc học ở Lào lại chƣa phát triển, bởi vậy kho tàng văn hoá quý báu vừa nói chúng ta chƣa biết là mấy. Tuy nhiên, cùng với quá trình của cuộc Cách mạng Dân tộc Dân chủ phát triển lên miền núi những tƣ liệu dân tộc học về ngƣời Phu Thay ngày càng đƣợc tích luỹ.

Đáng kể nhất là nguồn tài liệu điều tra dân tộc và miền núi của Đảng Nhân dân Cách mạng Lào để xây dựng cƣơng lĩnh của Đảng và tiến hành cải cách dân chủ ở miền núi. Từ những năm 1960 đến 1968, nguồn tài liệu quý giá này mặc dù bị thất lạc rất nhiều do hoàn cảnh của các cuộc chiến tranh ác liệt, song một phần đáng kể vẫn còn đƣợc lƣu trữ trong các cơ quan của Đảng và Nhà nƣớc Lào, cũng nhƣ ở Việt Nam. Đặc biệt là từ ngày nƣớc Lào đƣợc giải phóng (1975) để thực hiện chính sách dân tộc của Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, Ủy ban Dân tộc Trung ƣơng Lào đã tiến hành điều tra toàn diện về các tộc ngƣời ở khắp nƣớc Lào, nhờ vậy nguồn tài liệu dân tộc học về ngƣời Phu Thay ở Lào đã đƣợc bổ sung rất nhiều. Kết hợp với nguồn tài liệu điều tra dân số toàn quốc từ năm 1983 đến năm 1985 và tài liệu tổng kết 10 năm nƣớc Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào (1975 - 1985) của nhà nƣớc và các địa phƣơng, và nguồn tài liệu điều tra bổ sung của Viện Dân tộc học Lào (trƣớc đây) nói chung mà nguồn tài liệu về ngƣời Phu Thay ở Lào càng giàu thêm.

Đƣơng nhiên những tài liệu vừa nêu không phải là đề cập hết các nhóm Phu Thay ở Lào, hơn nữa do mục đích của các cuộc điều tra chi phối, bản thân các tài liệu trên không phải là những monography, chuyên khảo về dân tộc học. Mặc dù các nguồn tài liệu nhƣ đã nói là chƣa thật đầy đủ, nhƣng nếu đƣợc hệ thống lại thì rất có ích để nhận thức vấn đề ngƣời Phu Thay ở Lào. Điều này không chỉ là một nhu cầu ở Lào mà còn ở Việt Nam và rộng hơn là cho tất cả những ai quan tâm nghiên cứu nhóm cƣ dân này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Theo các nhà nghiên cứu, xƣa kia địa bàn sinh sống của các nhóm ngƣời Thái nói chung vốn ở Nam Trung Quốc sau đó một bộ phận mới thiên di xuống Bắc Đông Dƣơng và các nơi khác.

Trong quá trình thiên di đó, ngƣời Phu Thay đồng thời thực hiện quá trình xác lập hệ thống xã hội theo từng địa phƣơng và quá trình phân chia nhóm. Cũng theo các nhà khoa học, nhóm cƣ dân Phu Thay hiện sống ở tỉnh Hủa Phăn trƣớc kia vốn họ thiên di tới đó từ vùng Tây Bắc và vùng Thanh- Nghệ của Việt Nam. Hiện tại giữa các ngành Thái ở Việt Nam và các ngành Phu Thay ở Lào vẫn còn bảo lƣu nhiều mối quan hệ thân thuộc, đây cũng là một trong nhiều tiền đề xây đắp nên mối tình hữu nghị Lào - Việt. Ngƣời Phu Thay đến Hủa Phăn, sau khi đẩy lùi các cƣ dân Môn - Khơme có mặt trƣớc họ ở đó, họ đã xác lập ở đây một chế độ xã hội rất điển hình - kiểu Phu Thay, tức xã hội xác lập trên cơ sở ruộng công và chế độ phìa tạo thống trị xã hội theo nguyên tắc tập quyền (cha truyền con nối).

Ở Lào trong các nhóm ngƣời Phu Thay phải nói cộng đồng ngƣời Phu Thay ở tỉnh Hủa Phăn có một vị trí đặc biệt, đây là nhóm có số lƣợng lớn (80.892 ngƣời chiếm 34% tổng số các cƣ dân trong tỉnh - 1999) nhất. Việc phân loại theo nhóm địa phƣơng ở đây, cho đến nay còn chƣa thật rõ ràng. Những nghiên cứu về tên gọi cũng nhƣ vị trí xã hội của các tiểu nhóm bƣớc đầu đã cho chúng ta thấy, dƣờng nhƣ ngƣời Phu Thay ở Hủa Phăn trong chế độ xã hội cũ đƣợc phân thành hai nhóm, mỗi nhóm có địa vị xã hội khác nhau. Một bộ phận có địa vị thấp hơn kiểu cuông, lam, bộ phận khác có địa vị xã hội cao hơn đó là từng lớp bình dân gọi là Páy hoặc Táy, và cao nhất là tầng lớp quý tộc thuộc bộ phận Thay Đăm (Thái Đen), Thay Khảo (Thái Trắng), Thay Đeng (Thái Đỏ).

Theo một số nhà nghiên cứu, nhƣ đã trình bày ở phần trên có một bộ phận ngƣời Thái ở vùng Thanh - Nghệ trƣớc đây, bởi nhiều lý do, đã chuyển cƣ đến Hủa Phăn trong đó có một số bộ phận cƣ trú ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 các mƣờng nhƣ: Mƣờng Xòn, mƣờng Xổi, mƣờng Chạt, mƣờng Xiêng Khọ, mƣờng Xăm Tạy. Quá trình chuyển cƣ này đƣợc Quám Tô mƣờng (kể chuyện bản mƣờng) của ngƣời Phu Thay ở vùng này xác nhận [51]. Những vấn đề lý thú trên đây đã và sẽ còn hấp dẫn đối với nhiều nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, trong phạm vi của một bản luận án tiến sĩ, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát "Tổ chức xã hội truyền thống của ngƣời Phu Thay ở tỉnh Hủa Phăn - Nƣớc Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào".

Tỉnh Hủa Phăn là cả một khu vực rộng lớn, đƣợc phân bố thành 8 mƣờng (huyện). Do điều kiện khó khăn về nhiều mặt, việc khảo sát thực địa của chúng tôi chỉ tập trung vào một số huyện nhất định, trong đó chủ yếu là mƣờng Xiêng Khọ, mƣờng Xăm Nửa và mƣờng Hủa Mƣơng. Từ điểm nghiên cứu này, chúng tôi mở rộng khảo sát để nghiên cứu so sánh ra các mƣờng khác nhƣ mƣờng Xăm Tạy, mƣờng Viêng Xay.và trong một giới hạn cho phép có so sánh với ngƣời Thái ở Việt Nam và các nhóm Thái ở các nơi khác. Việc chọn "Tổ chức xã hội truyền thống của ngƣời Phu Thay ở tỉnh Hủa Phăn" làm đề tài nghiên cứu có ý nghĩa riêng của nó: khái niệm tổ chức xã hội đƣợc hiểu theo nghĩa rộng, nghĩa Anthropology, là cả một kết cấu xã hội về lối sống của một cộng đồng cƣ dân cụ thể.

và nó biến đổi theo từng thời kỳ lịch sử, đặc biệt là xó hội cổ truyền của ngƣời Phu Thay đƣợc xem nhƣ là một hỡnh mẫu điển hỡnh của cỏc chế độ xó hội vựng thung lũng chõn nỳi. Trong quá trình mà ngƣời Phu Thay thiên di vào tỉnh Hủa Phăn cũng đồng thời là quá trình mà họ không ngừng mở rộng thiết chế bản, mƣờng đến các vùng đất mới, và đi liền với quá trình mở rộng này, thiết chế bản, mƣờng cũng thống thuộc luôn vào hệ thống xã hội ấy các thể chế xã hội của các cƣ dân Môn - Khơme. Khi mà ngƣời Phu Thay có mặt đông đảo, các cƣ dân Môn - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Khơme lùi dần lên vùng cao và về mặt xã hội, họ bị thống thuộc vào trong thể chế xã hội của ngƣời Phu Thay.