Luận án TS xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo ở Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THÙY LINH XÂY DỰNG PHÁP LUẬT QUẢN LÝ TIỀN ẢO, KINH NGHIỆM TRÊN THẾ GIỚI VÀ THỰC TIỄN Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI – 2025 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THÙY LINH XÂY DỰNG PHÁP LUẬT QUẢN LÝ TIỀN ẢO, KINH NGHIỆM TRÊN THẾ GIỚI VÀ THỰC TIỄN Ở VIỆT NAM Ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9 38 01 07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Nguyễn Như Phát 2. Dương Quỳnh Hoa HÀ NỘI – 2025 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan Luận án “Xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo, kinh nghiệm trên thế giới và thực tiễn ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu độc lập của tác giả, với sự hướng dẫn tận tình của PGS.Nguyễn Như Phát và PGS. Dương Quỳnh Hoa Công trình được tác giả nghiên cứu và hoàn thành tại Học Viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm khoa học xã hội từ năm 2020 đến năm 2024.

Các tài liệu tham khảo, các số liệu thống kê phục vụ mục đích nghiên cứu công trình này được sử dụng đúng quy định, không vi phạm quy chế bảo mật của Nhà nước. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả có công bố một số kết quả trên các tạp chí khoa học. Kết quả nghiên cứu của Luận án này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác ngoài các công trình nghiên cứu của tác giả. Tác giả xin cam đoan những vấn đề nêu trên là hoàn toàn đúng sự thật.

Nếu sai, tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật. MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ XÂY DỰNG PHÁP LUẬT QUẢN LÝ TIỀN ẢO. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Nhận định tình hình các nghiên cứu về pháp luật quản lý tiền ảo. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu.31 Kết luận chương 1.34 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TIỀN ẢO VÀ XÂY DỰNG PHÁP LUẬT QUẢN LÝ TIỀN ẢO. Lý luận chung về tiền ảo.

Lý luận chung về xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo. Lý luận chung pháp luật quản lý tiền ảo. Hệ thống quy định pháp luật về quản lý tiền ảo. Hệ thống các cơ quan pháp luật để quản lý tiền ảo.

Các nội dung trong pháp luật quản lý về tiền ảo. Yếu tố tác động đến pháp luật quản lý tiền ảo.76 Kết luận chương 2.81 Chương 3: PHÁP LUẬT VỀ QUẢN LÝ TIỀN ẢO CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỀ XÂY DỰNG PHÁP LUẬT QUẢN LÝ TIỀN ẢO CHO VIỆT NAM.1 Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ pháp luật các quốc gia trên thế giới.Thực trạng pháp luật quản lý tiền ảo ở Việt Nam. Bài học kinh nghiệm và một số gợi mở cho Việt Nam.126 Kết luận chương 3.131 Chương 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT QUẢN LÝ TIỀN ẢO Ở VIỆT NAM.

Định hướng xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo ở Việt Nam. Mục tiêu xây dựng hệ thống pháp luật quản lý tiền ảo ở Việt Nam. Giải pháp xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo ở Việt Nam. Nhóm giải pháp đảm bảo thực hiện pháp luật quản lý tiền ảo.158 Kết luận chương 4.

165 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.167 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.168 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CFTC : Uỷ ban Giao dịch hàng hoá Hoa Kỳ DPT : Mã thông báo thanh toán kỹ thuật số ECB : Ngân hàng Trung ương Châu Âu EU : Liên minh châu Âu FATF : Tổ chức toàn cầu FinCEN : Cục Phòng chống tội phạm tài chính Mỹ JVCEA : Hiệp hội Giao dịch Tiền ảo Nhật Bản KTXH : Kinh tế xã hội MAS : Cơ quan Tiền tệ Singapore NĐ-CP : Nghị định chính phủ PSA : Luật Dịch vụ thanh toán Singapore SFA : Đạo luật Chứng khoán và Hợp đồng tương lai GAO : Văn phòng trách nhiệm Chính phủ Mỹ ICO : Phát hành coin ra công chúng lần đầu DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Phân biệt tiền ảo và tiền pháp định. Phân biệt tiền ảo và tiền điện tử. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, thế giới và Việt Nam đang chứng kiến những thay đổi đáng kể trong thời đại công nghệ số.

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và các sản phẩm của nó đã và đang tác động đáng kể đến tất cả lĩnh vực kinh tế xã hội trên toàn thế giới, đời sống của mỗi cá nhân. Một trong những sản phẩm của công nghệ số đó là tiền ảo. Tiền ảo, hay thường được gọi là tiền mã hóa, được hiểu là sản phẩm mới tồn tại trên không gian mạng, có giá trị tương đương với tiền được sở hữu thông qua các phần mềm chuyên dụng trên hệ thống internet. Tiền ảo xuất hiện lần đầu tiên vào năm 2008[148].

Kể từ thời điểm đó, số lượng giao dịch các đồng tiền ảo, tiền mã hóa cũng ngày một tăng lên trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam. Tuy nhiên, chính vì nguồn gốc hình thành từ công nghệ cùng với tính năng gắn liền với thị trường tài chính nên tiền ảo cũng làm tăng một số rủi ro cho hệ thống tài chính tiền tệ các quốc gia. Các rủi ro đó bao gồm: gian lận, thao túng thị trường, tội phạm về tài chính, bảo vệ người tiêu dùng, gây ra rào cản hội nhập đối với những hệ thống khép kín, bảo vệ dữ liệu, chính sách thuế đối với tiền ảo, chính sách tiền tệ và sự cân bằng tài chính…. Nghiêm trọng hơn nữa còn có thể làm giảm chất lượng và khả năng tương tác quản trị của nhà nước, và gây ra nhiều khó khăn cho chính Ngân hàng Nhà nước của các quốc gia khi muốn xây dựng hệ thống tiền điện tử quốc gia.

Bên cạnh đó, nhận thức về tiền ảo và bản chất của nó cũng chưa thật sự đầy đủ và thống nhất ở nhiều quốc gia, do đó hiện nay có rất nhiều ý kiến trái chiều liên quan đến vấn đề tiền ảo, không chỉ xuất phát từ cá nhân mà còn từ các nhà lập pháp. Phương thức tiếp cận và cách thức quản lý đối với tiền ảo của mỗi quốc gia trên thế giới là khác nhau, cụ thể: có quốc gia ghi nhận nó là một phương thức thanh toán, có quốc gia chấp nhận tiền ảo là một loại tài sản, nhưng có cũng có quốc gia không chấp nhận loại tiền này. Nhưng, dù chấp nhận hay không chấp nhận thì tiền ảo đã xuất hiện và những giao dịch về tiền ảo ngày càng phát triển nhanh chóng, nên việc hình thành pháp luật điều chỉnh về tiền ảo sẽ ngày một được xem trọng. Do đó, việc đưa ra các chính sách quản lý đồng tiền này đã được quan tâm, được nghiên cứu nhiều hơn bởi các nhà làm luật.

1 Việc hình thành dần các quy định pháp luật cũng giúp giảm thiểu rủi ro đối với tiền ảo, đặc biệt trong công tác phòng chống rửa tiền. Ví dụ như: Hoa Kỳ đã ban hành Sắc lệnh hành pháp số 14067 về phát triển tài sản kỹ thuật số có trách nhiệm, đưa ra những định hướng để phát triển thị trường tài sản kỹ thuật số, đồng thời hướng đến khung quy định chung, thống nhất điều chỉnh loại tài sản này; Nghị viện châu Âu đã thông qua Đạo luật về thị trường tài sản mã hóa, cung cấp một bộ quy tắc toàn diện cho các công ty tài sản mã hóa, xác định rõ trách nhiệm của các cá nhân và tổ chức muốn hoạt động tại Liên minh châu Âu (EU) trong lĩnh vực này, bảo đảm quyền của người mua bán lẻ và giảm thiểu rủi ro cho thị trường tài chính. Các quy định của Đạo luật về thị trường tài sản mã hóa sẽ sớm được áp dụng tại các quốc gia thành viên EU và từ đó lan ra toàn cầu [43]. Tại Việt Nam, Chính phủ đã lựa chọn phương pháp không chấp nhận tiền ảo để có thể hạn chế mọi rủi ro mà nó có thể kéo theo.

Do đó, tiền ảo không được phép sử dụng như phương thức thanh toán tại Việt Nam. Việc phát hành, cung ứng và sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán là hành vi bị cấm theo quy định khoản 2 Điều 1 Nghị định số 80/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 101/2012/NĐ-CP ngày 22/11/2012 của Chính phủ về thanh toán không dùng tiền mặt. Đồng thời với đó, theo khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự quy định về tài sản thì tiền ảo không thuộc một trong bốn loại tài sản được quy định, do đó cũng không được coi là tài sản; Tuy nhiên, trong danh sách các ngành nghề cấm đầu tư kinh doanh và các ngành nghề kinh doanh có điều kiện trong Luật Đầu tư năm 2020 lại không liệt kê hoạt động kinh doanh liên quan đến tiền ảo. Điều này dẫn đến “lỗ hổng” về hành lang pháp lý, tạo điều kiện cho các hành vi xây dựng sàn đầu tư tiền ảo nhằm mục đích lừa đảo chiếm đoạt tài sản từ các nhà đầu tư mà chưa nắm rõ được thông tin về các sàn giao dịch cũng như các rủi ro trong việc thực hiện giao dịch tiền ảo,… Từ những luận giải trên, có thể thấy: Tiền ảo sẽ ngày càng phát triển và trở thành một yếu tố có ảnh hưởng đến hệ thống tài chính của mỗi quốc gia.

Mức độ lan rộng của tiền ảo rất khó để suy đoán. Hơn nữa, tiền ảo là một phương thức tài chính hoàn toàn mới và đặc trưng, cũng có những ưu, nhược điểm riêng cần phải được đào sâu nghiên cứu trước khi đưa vào pháp luật. Do đó, việc nhà nước nên quản lý tiền ảo 2 – một sản phẩm công nghệ mới này như thế nào là vấn đề cần được nghiên cứu một cách chuyên sâu và đòi hỏi các nhà làm luật cần đưa ra các quy định để điều tiết quản lý tiền ảo vào khuôn khổ nhằm giảm thiểu được các rủi ro tiền ảo gây ra, cũng như có thể sử dụng được tiền ảo như một phương thức thanh toán đa quốc gia. Chính vì vậy, nghiên cứu về “Xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo, kinh nghiệm trên thế giới và thực tiễn ở Việt Nam” là một vấn đề cấp thiết hiện nay.

Để xây dựng hệ thống pháp luật quản lý tiền ảo một cách hiệu quả, Việt Nam cần nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới nhằm định hướng những vấn đề cần thiết trong hệ thống pháp luật của mình.