Luận án tiến sĩ luật học: Bảo vệ công lý trong xét xử của Tòa án nhân dân Việt Nam hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI TRẦN TRÍ DŨNG BẢO VỆ CÔNG LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội (2019) luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI TRẦN TRÍ DŨNG BẢO VỆ CÔNG LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật Mã số: 9.06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÊ VĂN LONG Hà Nội (2019) luan an LỜI CAM ĐOAN --------- “Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả. Các số liệu, kết quả nghiên cứu, trích dẫn trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng, chính xác và đã được công bố. Những kết luận khoa học của Luận án là mới và chưa được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào”. Tác giả Luận án luan an MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 01 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.

Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 06 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 17 1. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 19 1. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 20 Kết luận Chương 1.

22 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG LÝ 2. Khái niệm công lý 23 2. Đặc điểm cơ bản của công lý 32 2. Nội dung cơ bản của công lý 38 2.

Phương thức thực hiện công lý 44 2. Phân loại công lý 47 Kết luận Chương 2. 48 Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ CÔNG LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN 3. Hoạt động xét xử của Tòa án 49 3.

Khái niệm và đặc điểm của hoạt động xét xử 49 3. Nội dung của hoạt động xét xử 52 3. Bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án 59 3. Khái niệm và đặc điểm của bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử 59 3.

Nội dung của bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử 61 3. Phương thức bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử 70 3. Điều kiện cơ bản đảm bảo công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án 74 Kết luận Chương 3. 78 luan an Chương 4: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ CÔNG LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN HIỆN NAY 4.

Khái quát các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân trong việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ công lý từ năm 1945 đến nay 79 4. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 2013 79 4. Giai đoạn từ năm 2013 đến nay 82 4. Thực tiễn bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân hiện nay 96 4.

Kết quả đạt được và nguyên nhân 96 4. Hạn chế, tồn tại 98 4. Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế 100 Kết luận Chương 4. 128 Chương 5: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP BẢO VỆ CÔNG LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN 5.

Quan điểm bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân 129 5.2 Giải pháp bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân 132 Kết luận Chương 5. 152 KẾT LUẬN 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 156 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐƯỢC CÔNG BỐ 165 PHỤ LỤC 166 luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN --------***------- BLDS : Bộ luật Dân sự BLHS : Bộ luật Hình sự BLTTDS : Bộ luật Tố tụng dân sự BLTTHS : Bộ luật Tố tụng hình sự CCTP : Cải cách tư pháp CHXHCN : Cộng hòa xã hội chủ nghĩa CQĐT : Cơ quan điều tra ĐCSVN : Đảng Cộng sản Việt Nam HĐGĐT : Hội đồng giám đốc thẩm HĐND : Hội đồng nhân dân HĐTPTANDTC : Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao HTND : Hội thẩm nhân dân LBHVBQPPL : Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật LHNGĐ : Luật Hôn nhân và gia đình LTHADS : Luật Thi hành án dân sự LTCTAND : Luật Tổ chức Tòa án nhân dân LTTHC : Luật Tố tụng hành chính Nxb : Nhà xuất bản QPPL : Quy phạm pháp luật UBND : Ủy ban nhân dân UBTVQH : Ủy ban thường vụ Quốc hội VBQPPL : Văn bản quy phạm pháp luật VKSND : Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao XHCN, CNXH : Xã hội chủ nghĩa, chủ nghĩa xã hội luan an 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, công lý đã từng bước được khẳng định và chiếm một vị trí trọng yếu, thiêng liêng trong đời sống chính trị - pháp lý - xã hội của Việt Nam. Qua các văn kiện quan trọng của Đảng, quy định của pháp luật và hoạt động của Nhà nước, Đảng và Nhà nước ta đã từng bước khẳng định vai trò của công lý trong công cuộc CCTP và đến nay đã xác định, TAND thực hiện quyền tư pháp có nhiệm vụ bảo vệ công lý là một trong những phương thức quan trọng, hữu hiệu để bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân.

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược CCTP đến năm 2020 đã khẳng định, công lý vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa là nhiệm vụ của hoạt động tư pháp: “Các cơ quan tư pháp phải thật sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, quyền con người…”; “xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam XHCN…”; “đổi mới thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý”; “bồi dưỡng cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp theo hướng cập nhật các kiến thức mới về chính trị, pháp luật, kinh tế, xã hội, có kỹ năng nghề nghiệp và kiến thức thực tiễn, có phẩm chất, đạo đức trong sạch, dũng cảm đấu tranh vì công lý, bảo vệ pháp chế XHCN”. Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XI năm 2011 tiếp tục khẳng định: “Đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược CCTP đến năm 2020, xây dựng hệ thống tư pháp trong sạch, vững mạnh, bảo vệ công lý, tôn trọng và bảo vệ quyền con người”. Đến Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XII năm 2016, Đảng vẫn tiếp tục khẳng định mục tiêu chiến lược là xây dựng nền tư pháp “trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, từng bước hiện đại; bảo vệ pháp luật, công lý, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân”. Ghi nhận những giá trị của công lý và thể chế hóa các văn kiện nêu trên, lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, sau 4 bản Hiến pháp: Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 và Hiến pháp năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001), Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày luan an 2 28/11/2013, đã khẳng định một cách mạnh mẽ, bảo vệ công lý là nhiệm vụ cơ bản, quan trọng, gắn với TAND - cơ quan xét xử thực hiện quyền tư pháp của Việt Nam: “TAND có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân".

Trong hoạt động tư pháp, Tòa án là trung tâm, là cơ quan tư pháp đưa ra phán quyết cuối cùng giải quyết các cáo buộc và tranh chấp pháp lý; các cơ quan khác như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Thi hành án… là những cơ quan trong hệ thống tư pháp. Nghị quyết số 49-NQ/TW cũng đã chỉ rõ: “Trong công tác tư pháp, Tòa án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm”. Có thể nói, trọng trách bảo vệ công lý của TAND được tập trung vào hoạt động xét xử. Việc hiến định nói trên đã đánh dấu một bước phát triển to lớn trong nhận thức của Đảng và Nhà nước về tầm quan trọng của công lý và vị trí, vai trò của TAND trong việc bảo vệ công lý trong đời sống chính trị - pháp lý - xã hội tại Việt Nam.

Qua đó cũng đặt ra những câu hỏi về lý luận và thực tiễn mang tính cấp thiết: Công lý là gì? Tòa án bảo vệ công lý như thế nào? Cho đến nay, trên diễn đàn khoa học pháp lý của Việt Nam vẫn còn thiếu vắng những công trình nghiên cứu cặn kẽ, đầy đủ về công lý, về bảo vệ công lý gắn với chức năng xét xử của TAND, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay ở Việt Nam. Chính vì lẽ đó, tác giả đã chọn vấn đề “Bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của TAND ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ luật học với mong muốn góp phần làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của Luận án là phân tích các vấn đề lý luận và thực trạng về bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của TAND ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp giúp cho TAND thực hiện tốt nhiệm vụ xét xử bảo vệ công lý trong thời gian tới.