Luận án so sánh hệ thống giám sát hành chính: Australia và Việt Nam - Bài học cho Việt Nam

NGHIÊN CỨU SO SÁNH VỀ HỆ THỐNG KIỂM TRA, GIÁM SÁT HOẠT ĐỘNG HÀNH CHÍNH BẰNG TÒA ÁN VÀ CƠ QUAN TÀI PHÁN HÀNH CHÍNH Ở AUSTRALIA VÀ VIỆT NAM: BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM Tác gi lu n án: Tiến sĩ Nguyễn Văn Quang nhận bằng tiến sĩ luật học tại Đại học Tổng hợp La Trobe Melbourne, Australia năm 2007 và hiện đang là Phó Tr ng phòng Hợp tác Quốc tế và Ph trách chuyên ngành đào tạo sau đại học về Luật hành chính c a Tr ng Đại học Luật Hà Nội, Việt Nam. Nội dung các quy định pháp luật trình bày trong Luận án chính xác đến ngày 02 tháng 4 năm 2007 khi Luận án đ ợc trình cho Hội đồng đánh giá. Có thể liên lạc với tác giả qua địa chỉ email nguyenvanquang@hlu. TÓM T T LU N ÁN Luận án là một nghiên cứu so sánh chuyên sâu về hệ thống kiểm tra, giám sát hoạt động hành chính bằng tòa án và cơ quan tài phán hành chính Australia và Việt Nam.

M c đích c a Luận án là xác định tính khả thi và phù hợp c a việc áp d ng những kinh nghiệm pháp luật c a Australia vào điều kiện c thể c a Việt Nam. Để đ a ra những phân tích so sánh và quan trọng hơn cả là rút ra những kinh nghiệm phù hợp c a Australia đối với việc cải cách pháp luật c a Việt Nam, Luận án nghiên cứu, xem xét pháp luật và thiết chế pháp lý trong lĩnh vực hành chính c a cả hai quốc gia. Bốn vấn đề đ ợc Luận án tập trung nghiên cứu so sánh là mô hình cơ quan tài phán và xét xử hành chính, phạm vi quyết định (hành vi) hành chính là đối t ợng xét xử hành chính c a tòa án, căn cứ để đánh giá tính hợp pháp c a hoạt động hành chính và quyền hạn c a tòa án trong xét xử hành chính theo quy định c a pháp luật Australia và Việt Nam. Nội dung phân tích so sánh này làm cơ s cho việc đ a ra những đề xuất để hoàn thiện cơ chế xét xử hành chính và việc thiết lập mô hình cơ quan tài phán hành chính Việt Nam.

Luận án này lập luận rằng chìa khóa để có đ ợc nghiên cứu luật học so sánh xác đáng và có độ tin cậy để trên cơ s đó có những đề xuất phù hợp và khả thi là cách tiếp cận ―pháp luật trong bối cảnh c thể‖. Luận án đ a ra kết luận rằng dù kinh nghiệm c a Australia có thể gợi ý cho Việt Nam một số Ủ t ng về cải cách hệ thống pháp luật hành chính c a mình nh ng để việc cải cách đ ợc tiến hành hiệu quả công việc này cần đ ợc tiến hành dần dần phù hợp với bối cảnh c thể c a Việt Nam. CH NG B Y H NG T I M T H TH NG GIÁM SÁT, KI M TRA HO T Đ NG HÀNH CHÍNH HI U QU : M T VÀI Đ XU T C I CÁCH Đặt v n đ Hơn m i lăm năm qua, kể từ khi bắt đầu tiến hành xây dựng mô hình nhà n ớc pháp quyền xã hội ch nghĩa1 Viêt Nam đư tiến hành nhiều công việc nhằm xây dựng và phát triển hệ thống pháp luật và các thiết chế pháp lý c a mình, trong đó cải cách t pháp là một nhiệm v quan trọng mà Việt Nam đang tiến hành hiện nay.2 Những cải cách về pháp luật và thiết chế pháp lý hiện nay chính là việc đáp ứng một phần những yêu cầu c a hội nhập quốc tế và khu vực.3 Trong bối cảnh nh vậy, cải cách hệ thống giám sát, kiểm tra hoạt động hành chính nhằm m c đích đáp ứng những m c tiêu c a cải cách t pháp và m c tiêu gia nhập tổ chức th ơng mại thế giới WTO 4 và đư đ ợc thực hiện vào ngày 11 tháng 1 năm 2007.5 Việc trao thẩm quyền xét xử hành chính cho tòa án nhân dân các cấp kể từ ngày 1 tháng 7 năm 1996 đư đặt một dấu mốc quan trọng cho việc hình thành cơ chế tài phán t 1 M c tiêu xây dựng nhà n ớc pháp quyền chính thức đ ợc đ a ra tại Đại hội Đại biểu toàn quốc c a Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ VII năm 1991. M c tiêu này đ ợc khẳng định lại trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc vào các năm 1996, 2001 và 2006 và cũng đ ợc ghi nhận trong Hiến pháp 1992 (sửa đổi năm 2011).

2 Cải cách t pháp đ ợc đề cập trong hai văn kiện gần đây c a Đảng cộng sản Việt Nam: Nghị quyết số 08- NQ/TW c a Bộ chính trị về một số nhiệm v trọng tâm c a công tác t pháp trong th i gian tới và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02-06-2005 c a Bộ chính trị về‖Chiến l ợc cải cách t pháp đến năm 2020‖. Tóm tắt các Nghị quyết này bằng tiếng Anh, xem: 'Strategy for Judicial Reform to 2020' (2006) 12(139) Vietnam Law & Legal Forum 2 và Cao Mai Phuong, 'Party Resolutions on Judicial Reform' (2006) 12(139) Law & Legal Forum 6. Về bình luận đối với cải cách t pháp c a Việt Nam đ ợc phản ánh trong Nghị quyết số 08-NQ/TW về một số nhiệm v trọng tâm c a công tác t pháp trong th i gian tới, xem Pip Nicholson, 'Vietnamese Jurisprudence: Informing Court Reform' trong Pip Nicholson and John Gillespie (eds), Asian Socialism and Legal Change: the Dynamics of Vietnamese and Chinese Reform (2005) 159, trang 160 -70. 3 Trong số các m c tiêu phát triển c a hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010 có m c tiêu là xây dựng một hệ thống pháp luật ‗không chỉ phản ánh những đặc điểm đặc thù c a đất n ớc này mà còn phải đáp ứng các chuẩn mực quốc tế nhằm giúp Việt Nam thực hiện các cam kết quốc tế c a mình trên cơ s nguyên tắc độc lập dân tộc, tự quyết và định h ớng xã hội ch nghĩa‘.

Xem Inter-Agency Steering Committee for Vietnam‘s Legal System Development, Report on Comprehensive Needs Assessment for the Development of Vietnam‟s Legal System to the Year 2010 (2001), 25-6 <www.vn/projects/vie01002/lnafinalrep.pdf > truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2006. 4 Xem T trình Quốc hội số 15/CP-XDPL ngày 21/10/ 2005 về dự thảo Luật khiếu nại, tố cáo sửa đổi (tài liệu không phát hành, do tác giả s u tầm). 5 Xem <http://www.org/english/news_e/news07_e/acc_vietnam_11jan07_e.htm > truy cập ngày 11/1/2007 về thông tin thành viên WTO c a Việt Nam. pháp để giải quyết các tranh chấp hành chính – loại tranh chấp vốn dĩ tr ớc đây ch yếu chỉ đ ợc giải quyết bằng con đ ng hành chính thông qua cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Kể từ khi tòa án nhân đ ợc trao thẩm quyền quyền xét xử hành chính, đư có khá nhiều cuộc bàn luận xung quanh vấn đề làm thế nào để nâng cao chất l ợng xét xử c a Tòa án nhân dân. Dù rằng giải quyết các tranh chấp hành chính bằng con đ ng tòa án ngày càng dần tr nên quen thuộc đối với các cơ quan, tổ chức và cá nhân,6 hiện vẫn còn rất nhiều việc cần phải làm để nâng cao hiệu quả c a cơ chế xét xử hành chính. Một trong những điều rất dễ nhận thấy là mặc dù thẩm quyền xét xử hành chính c a tòa án nhân dân luôn đ ợc m rộng,7 năng lực xét xử hành chính c a tòa án nhân dân Việt Nam còn nhiều hạn chế, không đáp ứng đ ợc với nhu cầu giải quyết các tranh chấp hành chính ngày một gia tăng hiện nay.8 Xã hội cũng đang quan tâm nhiều đến những bất cập c a cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo trong các cơ quan hành chính nhà n ớc hiện nay. Đư từ lâu, d ng nh mọi ng i đư khá quen với việc cơ quan hành chính và các cán bộ có thẩm quyền c a cơ quan hành chính nhà n ớc ngần ngại sửa chữa các quyết định hành chính sai phạm, bất hợp lý c a chính mình khi bị khiếu nại; vì vậy, cá nhân, tổ chức khiếu nại th ng tỏ thái độ thiếu tin t ng đối với việc giải quyết khiếu nại bằng con đ ng hành chính.9 Trên thực tế, vì nhiều lý do khác nhau – nh một quan chức cấp cao c a Nhà n ớc đư chỉ ra, có một số l ợng lớn các quyết định giải quyết khiếu nại hành chính đ ợc kết luận là có sai phạm.10 Tuy nhiên, do không có nhiều cơ hội đ ợc lựa chọn các cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính khác, ng i khiếu nại đều phần lớn phải trông ch vào kết quả c a việc giải quyết khiếu nại bằng con đ ng hành chính.

Đư có những giải pháp cho vấn đề nêu trên đ ợc đ a ra. Một mặt, bằng việc đề xuất và áp d ng một số biện pháp cải cách, Việt Nam cam kết tăng c ng năng lực c a hệ thống tòa án để xét xử các v án hành chính.11 Mặt khác, đề xuất về việc thiết lập một mô hình cơ quan tài phán hành chính (administrative tribunal) nh th ng thấy một số 6 Xem ‗Dân kiện cơ quan công quyền: Chuyện không còn hiếm‘ (2004) <http://vnexpress.net/Vietnam/Phap-luat/2004/02/3B9CF899/ > truy cập ngày 02/4/ 2004. 7 Chi tiết hơn về vấn đề này, xem phần II c a Ch ơng IV và phần I.a c a Ch ơng này. 8 Xem Nghĩa Nhân, ‗Ngành tòa án khó kham noi việc xử lý tranh chấp đất đai‘ (2003) <http://vnexpress.net/Vietnam/Phap-luat/2003/07/3B9C9DE9/ > truy cập ngày 22/7/ 2003; Hồng Phúc, ‗Tòa án chưa đủ sức giải quyết khiếu kiện về đất đai‘ (2003) <http://www.vn/422/2003/7/21466/> truy cập ngày 22 /07/2003.

9 Xem Anh Th , ‗Giải quyết khiếu nại không thể „vừa đá bóng vừa thổii còi‟ (2005) <http://vnexpress.net/Vietnam/Phap-luat/2005/08/3B9E14C4/?q=1 > truy cập ngày 6/3/ 2006. Xem thêm Văn Tiến, ‗Nên thành lập cơ quan tài phán hành chính?‘ (2005) <http://www.vn/chinhtri/doinoi/2005/04/410050/ > truy cập ngày 20/3/ 2006. 10 Chi tiết hơn về vấn đề này, xem chú thích số 24 d ới đây 11 Chi tiết hơn về vấn đề này, xem phần II Ch ơng này. n ớc ph ơng Tây đang là tâm điểm chú ý c a các cuộc bàn luận.12 Việt Nam hiện nay, Ủt ng về việc thiết lập mô hình cơ quan tài phán hành chính nhận đ ợc sự ng hộ c a nhiều ng i trên cơ s cho rằng mô hình này không những có khả năng giải quyết đ ợc những bất cập c a cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo theo con đ ng hành chính mà còn có nhiều u điểm so với việc giải quyết các khiếu kiện hành chính tại tòa án t pháp.