Luận án thực hiện pháp luật về quyền học tập của người dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chủ nghĩa xã hội CNXH Công ước về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa ICESCR Dân tộc thiểu số DTTS Giáo dục và Đào tạo GD&ĐT Kinh tế - xã hội KT-XH Mặt trận Tổ quốc Việt Nam MTTQVN Phổ thông dân tộc bán trú PTDTBT Phổ thông dân tộc nội trú PTDTNT Quyền con người, quyền công dân QCN,QCD Quyền học tập QHT Thực hiện pháp luật THPL Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc UNESCO Trung học cơ sở THCS Trung học phổ thông THPT Tuyên ngôn thế giới về quyền con người UDHR 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam có 54 dân tộc gồm dân tộc Kinh và 53 dân tộc thiểu số (DTTS). Trong quá trình xây dựng, phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước ta luôn dành sự quan tâm đến chính sách dân tộc; luôn nỗ lực ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân (QCN,QCD) của đồng bào các DTTS, đặc biệt dành nhiều ưu tiên cho quyền học tập (QHT). Quyền học tập của người DTTS là vấn đề quan trọng được ghi nhận trong nhiều văn bản pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia.

Ở nước ta, QHT của người DTTS được trang trọng ghi nhận trong tất cả các bản Hiến pháp theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn. Hiến pháp năm 2013 tại Điều 39 ghi nhận: “Công dân có quyền và nghĩa vụ học tập”; tại Điều 61 ghi nhận “…Nhà nước ưu tiên phát triển giáo dục vùng miền núi, hải đảo, vùng đồng bào DTTS và vùng có điều kiện kinh tế, xã hội đặc biệt khó khăn”. Từ cơ sở Hiến định, pháp luật về QHT của người DTTS đã được cụ thể hóa trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau khẳng định về mặt pháp lý QHT của người DTTS ở Việt Nam. Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, với tốc độ phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư 4.0 đã mở ra cơ hội và đặt ra những yêu cầu mới trong việc trang bị những kiến thức, kỹ năng mới cho đồng bào DTTS để tham gia hội nhập và phát triển.

Mặt khác, Việt Nam đã ký kết, tham gia nhiều điều ước quốc tế có nội dung liên quan đến QHT của người DTTS. Việc tổ chức thực hiện các điều ước quốc tế phải được thực hiện nhất quán theo quan điểm, chủ trương của Đảng là “thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế” [38, tr.164] mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia nên yêu cầu bảo đảm thực hiện pháp luật (THPL) về QHT của người DTTS lại càng có ý nghĩa quan trọng. 2 Pháp luật về QHT của người DTTS có vai trò đặc biệt quan trọng đối với đồng bào DTTS. Được hưởng thụ QHT theo ghi nhận của pháp luật sẽ giúp cho người DTTS phát triển đầy đủ nhân cách, trí tuệ để khám phá, chinh phục thiên nhiên, cải tạo xã hội, thay đổi cuộc sống, chủ động thực hiện và bảo vệ các QCN, góp phần thúc đẩy sự phát triển của quốc gia, dân tộc.

Tuy nhiên, pháp luật đó chỉ có thể phát huy được ý nghĩa và tác dụng khi được tôn trọng và thực hiện trong thực tế cuộc sống, bởi pháp luật dù có tốt đến mấy nhưng nếu không được tôn trọng và thực hiện thì pháp luật đó cũng chỉ ở trên văn bản, giấy tờ hoặc chỉ đơn thuần là khẩu hiệu. Vì vậy, trong những năm qua Đảng ta đã đề ra nhiều chủ trương quan điểm và lãnh đạo, chỉ đạo việc thực hiện pháp luật về QHT của người DTTS. Nhà nước xây dựng cơ cấu tổ chức bộ máy, triển khai các hoạt động quản lý nhà nước để bảo đảm thực hiện các quy định pháp luật về QHT của người DTTS. Các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, nhiều tổ chức, cá nhân đã có những hoạt động thiết thực nhằm THPL về QHT của người DTTS.

Mặc dù THPL về QHT của người DTTS là vấn đề rất quan trọng, nhưng dưới góc độ lý luận đến nay chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ và có hệ thống vấn đề này. Nói cách khác, hiện nay chưa có luận án hay công trình nghiên cứu nào ở trong nước hay ngoài nước nghiên cứu trực tiếp việc THPL về QHT của người DTTS với tư cách là đối tượng nghiên cứu chính, vì vậy nhiều vấn đề lý luận THPL về QHT của người DTTS như khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung, hình thức THPL về QHT của người DTTS; các điều kiện bảo đảm THPL về QHT của người DTTS chưa được làm sáng tỏ. Quá trình THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả quan trọng được nhân dân đồng tình, hưởng ứng, cộng đồng quốc tế ghi nhận. Những kết quả đạt được trong việc THPL về QHT của người DTTS đã góp phần thúc đẩy sự phát triển trình độ dân trí, 3 nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào DTTS, thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội (KT-XH) vùng DTTS.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, việc THPL về QHT của người DTTS ở nước ta vẫn còn những hạn chế, bất cập thể hiện rõ như: Một số cấp ủy, chính quyền vùng DTTS chưa nhận thức đầy đủ ý nghĩa của việc THPL về QHT của người DTTS, chưa thực sự quan tâm đến việc lãnh đạo, chỉ đạo THPL; việc phối hợp THPL của các chủ thể có trách nhiệm chưa thường xuyên, chặt chẽ; điều kiện cơ sở vật chất, trường lớp, thiết bị dạy học, đội ngũ giáo viên vùng DTTS còn nhiều thiếu thốn, hạn chế; ngân sách nhà nước dành cho việc THPL về QHT của người DTTS chưa đáp ứng được yêu cầu; việc tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về QHT của người DTTS chưa thường xuyên, kịp thời, chưa hiệu quả; một số nhóm DTTS chưa hiểu biết quy định của pháp luật để thực hiện QHT của mình; tình trạng vi phạm pháp luật về QHT của người DTTS vẫn còn diễn ra ở một số nơi, có những vụ việc nghiêm trọng, phức tạp; công tác kiểm tra, giám sát việc THPL còn chậm, một số vụ việc thiếu kiên quyết trong xử lý gây bức xúc trong dư luận xã hội, vi phạm QHT của người DTTS;. Những hạn chế, yếu kém đó đã và đang gây ra những trở ngại đối với phát triển sự nghiệp giáo dục dân tộc, ảnh hưởng trực tiếp đến việc thụ hưởng QHT của người DTTS ở nước ta. Đến nay, vùng DTTS vẫn là một trong những vùng nghèo, lạc hậu, là “vùng trũng” về giáo dục, dân trí thấp, nhiều nội dung QHT của người DTTS được pháp luật quy định chưa được bảo đảm thực hiện. Xuất phát từ các lý do trên đặt ra yêu cầu cấp thiết cần phải nghiên cứu một cách toàn diện vấn đề THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam hiện nay.

Vì vậy, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài: “Thực hiện pháp luật về quyền học tập của người dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu viết Luận án tiến sĩ Luật học, ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích làm rõ các vấn đề lý luận, đánh giá thực trạng THPL về QHT của người DTTS, xác định các quan điểm và đề xuất các giải pháp nhằm bảo đảm THPL về QHT của người DTTS ở nước ta hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đính trên, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau: - Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, đánh giá những giá trị của các công trình nghiên cứu, rút ra những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.

- Phân tích làm rõ cơ sở lý luận của việc THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam hiện nay, bao gồm các vấn đề: Xây dựng các khái niệm, phân tích các đặc điểm, vai trò, nội dung, hình thức THPL về QHT của người DTTS và các điều kiện bảo đảm THPL về QHT của người DTTS. Nghiên cứu việc THPL về QHT của người DTTS của một số nước trên thế giới, từ đó rút ra những giá trị tham khảo đối với Việt Nam. - Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc THPL về QHT của người DTTS; phân tích, đánh giá thực trạng THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam thời gian qua; làm rõ những kết quả, hạn chế và nguyên nhân của thực trạng trong việc THPL về QHT của người DTTS. - Xây dựng các quan điểm và đề xuất các giải pháp nhằm bảo đảm THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu 5 Thực hiện pháp luật về QHT của người DTTS là một vấn đề rất rộng lớn. Trong phạm vi nghiên cứu, luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề sau: - Về nội dung: Nghiên cứu lý luận và thực tiễn việc THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam hiện nay dưới góc độ khoa học của chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật.

Khi đánh giá thực trạng, luận án tập trung đánh giá những nội dung trọng tâm của THPL về QHT của người DTTS như: THPL về quyền của người DTTS được học các kiến thức trong khung chương trình của các cấp học, bậc học, hệ đào tạo và tự học; THPL về quyền của người DTTS được tôn trọng, bình đẳng về cơ hội học tập; THPL về quyền của người DTTS được học tập trong môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh; THPL về quyền của người DTTS được học tiếng nói, chữ viết của DTTS; THPL về quyền của người DTTS được hưởng các chính sách ưu tiên của Nhà nước trong học tập. Trên cơ sở đánh giá thực trạng, luận án xây dựng các quan điểm và đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm bảo đảm THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam. - Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn THPL về QHT của người DTTS trên toàn lãnh thổ Việt Nam, có đề cập đến một số quốc gia đạt được những thành công trong THPL về QHT của người DTTS để so sánh, gợi mở cho Việt Nam. - Phạm vi thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu, đánh giá tình hình THPL về QHT của người DTTS ở Việt Nam, các số liệu chủ yếu từ năm 2010 đến nay.