Luận án: Thực hiện pháp luật phòng chống buôn lậu tại Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam (2008-2020)

Tính cấp thiết của đề tài Buôn lậu được hiểu là hành vi buôn bán qua biên giới hoặc từ khu vực thuế quan vào nội địa hoặc ngược lại trái quy định của pháp luật [23, tr 312]. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây phương hại nghiêm trọng đến nền kinh tế của một quốc gia, làm suy yếu các ngành công nghiệp, nền sản xuất địa phương, không khuyến khích hàng hóa nhập khẩu hợp pháp và giảm nguồn thu ngân sách nhà nước. Chính vì vậy phòng, chống buôn lậu là vấn đề rất quan trọng để bảo đảm sự ổn định, phát triển của nền kinh tế, tăng thu ngân sách nhà nước và hạn chế nhiều tệ nạn xã hội khác. Phòng, chống buôn lậu được tất cả các quốc gia, trong đó có Việt Nam và nhiều tổ chức quốc tế rất quan tâm.

Xuyên suốt thời gian qua, Đảng cộng sản Việt Nam đã đề ra nhiều chủ trương phù hợp với mỗi thời kỳ và mỗi giai đoạn về đấu tranh phòng, chống buôn lậu. Tại Đại hội XII của Đảng đã nhấn mạnh rất rõ đó là: “Đẩy mạnh hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, kiên quyết đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại; phát huy đầy đủ, đúng đắn vai trò của người tiêu dùng, các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nền kinh tế” [116, tr. Thể chế hoá chủ trương ấy, nhà nước đã ban hành hệ thống các văn bản pháp luật về phòng, chống buôn lậu. Các văn bản pháp luật này đã tạo khung pháp lý trong công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu.

Trong những năm vừa qua, thực hiện pháp luật (THPL) về phòng, chống buôn lậu ở cả nước nói chung và các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ nói riêng đã đạt được một số kết quả nhất định. Các chủ thể tuân thủ, chấp hành, sử dụng, áp dụng pháp luật về phòng, chống buôn lậu một cách có hiệu quả. Vì vậy hàng năm đã xử lý được nhiều vụ việc buôn lậu. Tại Vùng Duyên hải Bắc Bộ, 6 tháng đầu năm 2020, các lực lượng trong Vùng đã phát hiện, bắt giữ, xử lý trên 8.174 vụ buôn lậu, thu nộp ngân sách nhà nước 188 tỷ đồng.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tích đã đạt được, công tác THPL về phòng, chống buôn lậu này còn nhiều bất cập như: Tuân thủ pháp luật chưa nghiêm, chấp hành pháp luật đôi lúc còn chưa tốt, sử dụng và áp dụng pháp luật còn chưa triệt để. 2 Chính vì vậy, công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu trong những năm vừa qua đạt hiệu quả chưa cao. Đặc biệt để Vùng Duyên hải Bắc Bộ trở thành vùng kinh tế tầm quốc gia và quốc tế như quy hoạch phát triển đến năm 2025 và tầm nhìn 2050 [94, tr.2] thì việc nghiên cứu sự phối hợp giữa các địa phương theo hướng liên kết vùng, miền - một yêu cầu quan trọng để tăng hiệu quả trong công tác phòng, chống buôn lậu là yếu tố vô cùng quan trọng. Để khắc phục thực trạng trên, đòi hỏi cần phải có sự nghiên cứu, một cách tương đối toàn diện và đồng bộ trên phương diện lý luận và thực tiễn về THPL về phòng, chống buôn lậu.

Hiện nay trong xu thế hội nhập quốc tế ngày càng phát triển mà mở rộng, điều đó dẫn đến tình hình buôn lậu ngày càng diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, an toàn cộng đồng. Vì vậy, đòi hỏi mỗi quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng phải tăng cường công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu. Là một cán bộ nghiên cứu nhiều năm trong lĩnh vực này, để góp phần tổ chức thực hiện tốt THPL về phòng, chống buôn lậu, với những kiến thức và thực tiễn học được, tác giả lựa chọn đề tài: “Thực hiện pháp luật về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng duyên hải Bắc Bộ Việt Nam” làm đề tài luận án Tiến sĩ Luật học. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích lý luận THPL về phòng, chống buôn lậu, đánh giá thực trạng THPL về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam trong thời gian từ năm 2008 đến năm 2020, luận án xác định các quan điểm bảo đảm THPL về phòng, chống buôn lậu, đồng thời đề xuất các giải pháp trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan tình hình nghiên cứu ở trong nước và nước ngoài liên quan đến đề tài luận án. Xác định những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. - Làm sáng tỏ cơ sở lý luận THPL về phòng, chống buôn lậu: Khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung, hình thức và các điều kiện bảo đảm THPL về phòng, chống buôn lậu.

3 - Phân tích, đánh giá đúng thực trạng THPL về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam từ năm 2008 đến năm 2020. Từ đó chỉ rõ ưu điểm và nguyên nhân của ưu điểm trong THPL về phòng, chống buôn lậu. Đồng thời, làm rõ hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong THPL về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam. - Luận chứng cơ sở khoa học để xây dựng quan điểm và đưa ra các giải pháp bảo đảm THPL về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Dưới góc độ lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, luận án nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn THPL về phòng, chống buôn lậu trên các địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu + Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu trong phạm vi không gian lãnh thổ Việt Nam tại địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ. Trong quá trình thu thập, đánh giá số liệu, tác giả sẽ tập trung vào địa bàn nghiên cứu, khảo sát tại (Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình).

+ Phạm vi thời gian: Luận án nghiên cứu thực trạng THPL về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam, số liệu khảo sát từ 2008 đến năm 2020. - Phạm vi nội dung: + Luận án tập trung nghiên cứu THPL về phòng, chống buôn lậu tại địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam. + THPL về phòng, chống buôn lậu có rất nhiều chủ thể tham gia bao gồm các chủ thể là các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung và chủ thể là cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chuyên môn (cơ quan chuyên trách). Đề tài luận án sẽ tập trung phân tích THPL về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ Việt Nam được thực hiện bởi các chủ thể 4 chuyên trách.

Các chủ thể chuyên trách bao gồm lực lượng Công an nhân dân, Bộ đội Biên phòng, cơ quan Hải quan, Quản lý thị trường. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lý luận Đề tài luận án được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin về vấn đề nhà nước và pháp luật, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa trong các lĩnh vực quản lý xã hội trong đó có phòng, chống buôn lậu. Phương pháp nghiên cứu + Về phương pháp luận: Việc nghiên cứu đề tài chủ yếu dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác-Lênin để làm rõ lý luận thực trạng thực hiện pháp luật về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn Vùng Duyên hải Bắc Bộ trong sự biến đổi không ngừng, trong mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau, gắn với những điều kiện cụ thể; sử dụng lý thuyết Cơ hội phạm tội (Crime Opportunity Theory) để đánh giá và hoàn thiện các chính sách, chiến lược phòng ngừa tội phạm nói chung và phòng, chống tội phạm buôn lậu nói riêng.

+ Về phương pháp nghiên cứu cụ thể: Trong quá trình nghiên cứu đề tài, các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng: Phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp lôgic, phương pháp lịch sử-cụ thể, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê, phương pháp khảo sát điều tra xã hội học. Việc sử dụng phương pháp phân tích là thao tác bắt buộc nhưng có hiệu quả trong việc nghiên cứu, xác định cơ sở lý luận cũng như kết quả thực hiện pháp luật về phòng, chống buôn lậu. Khi sử dụng phương pháp này sẽ quan tâm sử dụng phương pháp phân tích thứ cấp. Đây là phương pháp được sử dụng xuyên suốt các chương của luận án trong việc phân tích các tài liệu, số liệu, báo cáo, thống kê và kết quả của những công trình nghiên cứu đã có, các bài phản ánh ý kiến của các nhà khoa học, nhà hoạt động thực tiễn và nhân dân đăng tải trên sách, báo, tạp chí về vi phạm pháp luật nói chung và phòng, chống tội phạm buôn lậu nói riêng.

5 Phương pháp thống kê được sử dụng trong chương 1 để phân loại và nghiên cứu nội dung các tài liệu nghiên cứu về thực hiện pháp luật; thực hiện pháp luật về phòng, chống buôn lậu. Phương pháp lôgic được sử dụng xuyên suốt quá trình thực hiện chương 2, chương 3 và chương 4. Nội dung của ba chương có mối quan hệ xuyên suốt. Những lý giải về mặt lý luận (ở chương 2) là cơ sở để đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh Vùng Duyên hải Bắc Bộ (ở chương 3), từ đó đưa ra quan điểm thực hiện pháp luật phòng, chống buôn lậu.

Đồng thời đề xuất các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng Duyên hải Bắc Bộ (ở chương 4). Phương pháp lịch sử-cụ thể được sử dụng trong việc đánh giá thực hiện pháp luật phòng, chống buôn lậu trên địa bàn các tỉnh, thành phố Vùng duyên hải Bắc Bộ. Đây là phương pháp quan trọng bảo đảm độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu, nhất là trong nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về phòng, chống buôn lậu trên địa bàn Vùng duyên hải Bắc Bộ.