Luận án: Quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp tại Việt Nam hiện nay - Cơ sở và Hạn chế

LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI Quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp luôn là yêu cầu khách quan và cần thiết của bất cứ một thiết chế nhà nước nào nhằm đáp ứng yêu cầu của cá nhân chứng minh nhân thân tư pháp hình sự và các thông tin khác (nếu có) trong những trường hợp cần thiết, tạo điều kiện cho người bị kết án trong việc xóa án tích, tái hòa nhập cộng đồng, đồng thời góp phần phục vụ các cơ quan trong hoạt động tố tụng hình sự, quản lý nhân sự…. Ở nhiều nước trên thế giới, hệ thống quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp được thiết lập, phát triển từ hàng chục đến hàng trăm năm nay và có tác dụng tích cực đối với công tác quản lý xã hội, bảo đảm quyền của cá nhân và hoạt động tố tụng hình sự của Nhà nước. Ở Việt Nam, trong bối cảnh thực hiện chính sách đổi mới, mở cửa và hội nhập quốc tế, cùng với tiến trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, Luật Lý lịch tư pháp đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 17/6/2009 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2010. Luật Lý lịch tư pháp được ban hành đã đặt cơ sở pháp lý quan trọng cho sự phát triển của công tác quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ở Việt Nam.

Lần đầu tiên các nội dung quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp được quy định1. Qua mười năm thực hiện Luật Lý lịch tư pháp cho thấy, quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp đã bộc lộ những hạn chế, bất cập: Một số quy định của Luật Lý lịch tư pháp còn chưa chặt chẽ, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, bên cạnh đó, công tác xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Lý lịch tư pháp còn chưa đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ 1 Theo quy định tại Điều 9 Luật Lý lịch tư pháp, nội dung quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp bao gồm: a) Trình cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành hoặc ban hành theo thẩm quyền văn bản quy phạm pháp luật về lý lịch tư pháp; b) Chỉ đạo và tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về lý lịch tư pháp, tổ chức phổ biến, giáo dục pháp luật về lý lịch tư pháp; đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho công chức làm công tác lý lịch tư pháp; c) Quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp; d) Bảo đảm về biên chế, cơ sở vật chất và phương tiện làm việc cho hoạt động quản lý lý lịch tư pháp; đ) Chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ về lý lịch tư pháp; e) Kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm và giải quyết theo thẩm quyền các khiếu nại, tố cáo trong việc thực hiện pháp luật về lý lịch tư pháp; g) Ban hành và quản lý thống nhất các biểu mẫu, giấy tờ, sổ sách về lý lịch tư pháp; h) Triển khai việc ứng dụng công nghệ thông tin trong xây dựng cơ sở dữ liệu và quản lý lý lịch tư pháp; i) Thực hiện hợp tác quốc tế về lĩnh vực lý lịch tư pháp; k) Báo cáo về hoạt động quản lý lý lịch tư pháp. 2 trong nội tại các văn bản pháp luật về lý lịch tư pháp và giữa văn bản pháp luật về lý lịch tư pháp với các văn bản pháp luật khác có liên quan. Công tác cung cấp, trao đổi, tra cứu, xác minh thông tin, phục vụ công tác xây dựng cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp và cấp phiếu lý lịch tư pháp còn nhiều hạn chế.

Công tác kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm pháp luật về lý lịch tư pháp còn rất chung chung, chưa cụ thể, , một số quy định còn mang tính nguyên tắc. Điều này cũng gây nên sự lúng túng cho các cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình kiểm tra việc thực hiện pháp luật về lý lịch tư pháp, ảnh hưởng tới chất lượng, hiệu quả quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp. Những khó khăn, bất cập nêu trên do các nguyên nhân khách quan và chủ quan như: nhận thức của một bộ phận công chức, viên chức, kể cả những người làm công tác tư pháp còn chưa đầy đủ về vai trò, ý nghĩa của lý lịch tư pháp trong đời sống xã hội. Bên cạnh đó, lý lịch tư pháp là lĩnh vực mới, phức tạp, quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp lần đầu tiên được quy định, có liên quan đến trách nhiệm của nhiều Bộ, ngành, tuy nhiên, nhiều quy định về nội dung này còn chưa cụ thể, đầy đủ; công tác phối hợp giữa các cơ quan nhiều khi chưa chặt chẽ; tổ chức bộ máy của cơ quan được giao quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp chưa phù hợp; các điều kiện bảo đảm (nguồn nhân lực, kinh phí, cơ sở vật chất) phục vụ quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp còn hạn chế.

Những khó khăn, bất cập nêu trên đã và đang ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, ảnh hưởng tới quyền và lợi ích chính đáng của cá nhân; công việc của cơ quan, tổ chức trước nhu cầu cấp phiếu lý lịch tư pháp ngày càng tăng, đồng thời, không phù hợp với tiến trình cải cách tư pháp, cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại và hội nhập quốc tế, đặc biệt là chủ trương “Tổ chức các cơ quan tư pháp và các chế định bổ trợ tư pháp hợp lý, khoa học và hiện đại về cơ cấu tổ chức và điều kiện, phương tiện làm việc”2. Điều này đòi hỏi phải xác định đúng đắn, đầy đủ hơn tầm quan trọng của quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, phù hợp với mục tiêu “Tiếp tục xây dựng nền hành chính dân chủ, chuyên nghiệp, hiện đại, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, có năng lực kiến tạo phát triển, liêm chính, phục vụ nhân dân, trên cơ sở những quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng về đẩy mạnh toàn diện, đồng bộ công cuộc đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân trong giai đoạn 2021-2030”3. 2 Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Hà Nội, tr. 3 Xem: Chính phủ (2021), Nghị quyết số 76/NQ-CP ngày 15/7/2021 của Chính phủ ban hành Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2021-2030.

3 Với những vấn đề phân tích ở trên, đặc biệt là từ yêu cầu đổi mới, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, đảm bảo trật tự kỷ cương trong quản lý nhà nước và xã hội, việc nghiên cứu đề tài "Quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ở Việt Nam hiện nay" là rất cần thiết. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của Luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận của quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, từ đó làm cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu về khái niệm, đặc điểm, vai trò của quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, đánh giá thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về nội dung quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, chủ thể quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, các điều kiện bảo đảm quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp. Trên cơ sở đánh giá những vướng mắc, bất cập mà quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp cần tiếp tục được giải quyết ở Việt Nam, Luận án đề xuất, kiến nghị các giải pháp, góp phần hoàn thiện pháp luật và thực hiện ngày càng hiệu quả quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, phù hợp với tiến trình cải cách tư pháp, xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu các công trình khoa học đã được công bố, có liên quan đến Đề tài Luận án, rút ra được những nội dung liên quan đến Đề tài Luận án đã được các công trình nghiên cứu trước đó đề cập. Từ đó, khái quát các nội dung cơ bản chưa được các công trình nghiên cứu đề cập tới, xác định nội dung cần được nghiên cứu làm rõ trong luận án. - Nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp: Khái niệm đặc điểm, vai trò của quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp; Nội dung quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp; Chủ thể quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp; Các điều kiện bảo đảm quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp. Những vấn đề lý luận này được khái quát từ sự nghiên cứu các quy định của pháp luật nước ngoài và pháp luật Việt Nam.

- Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ở Việt Nam, rút ra các nhận xét về những ưu điểm, những vấn đề còn tồn tại, bất cập trong các quy định của pháp luật lý lịch tư pháp hiện hành trên cơ sở so sánh các quy định của pháp luật có liên quan đến lý lịch tư pháp ở Việt Nam và pháp luật của một số nước trên thế giới. - Đề xuất, kiến nghị các giải pháp góp phần cắt giảm chi phí tuân thủ pháp luật cho cá nhân, cơ quan, tổ chức, quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ngày càng hiệu quả hơn, bao gồm việc sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật lý lịch tư pháp và các văn bản pháp luật khác có liên quan trong quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp, bảo 4 đảm sự hoàn thiện và phù hợp hơn của pháp luật với thực tế công tác quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ở Việt Nam. Đồng thời, đề xuất, kiến nghị các giải pháp về tổ chức thực hiện quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ở Việt Nam. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án bao gồm: - Những vấn đề lý luận quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp. - Thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật quản lý nhà nước về lý lịch tư pháp ở Việt Nam, trong đó có so sánh với một số nước trên thế giới.