Luận án pháp luật về các biện pháp xử lý hành chính đối với người chưa thành niên tại Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài Người chưa thành niên vi phạm pháp luật (NCTN VPPL) là vấn đề của mọi quốc gia, mọi thời đại. Mọi quốc gia đều phải giải quyết vấn đề này theo cách thức, mức độ khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế -xã hội, tập quán và hệ thống pháp luật của quốc gia đó. Tuy nhiên, dù ở bất cứ quốc gia nào, việc xử lý NCTN VPPL cũng là vấn đề phức tạp, bảo đảm phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về quyền của NCTN, phản ánh đầy đủ nhu cầu đặc thù của lứa tuổi chưa thành niên, hài hòa giữa mục tiêu giáo dục, cải tạo, hòa nhập xã hội để xây dựng một thế hệ công dân trưởng thành tuân thủ pháp luật trong tương lai với việc bảo đảm trật tự, an toàn xã hội. Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên phê chuẩn Công ước quốc tế về các quyền của trẻ em (CƯQTE)1.

Đây là văn kiện pháp lý quốc tế chính quy định các quyền cơ bản của trẻ em - người dưới 18 tuổi- nói chung và của NCTN VPPL nói riêng. Điều 37 và Điều 40 của CƯQTE yêu cầu các quốc gia thành viên phải thiết lập những đạo luật, thủ tục, các cơ quan và tổ chức riêng cũng như các dịch vụ hỗ trợ cho NCTN VPPL. Cùng với CƯQTE còn có các công ước quốc tế khác cũng được áp dụng đối với NCTN VPPL như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị 2; Công ước chống tra tấn và những hành động đối xử hoặc trừng phạt khác mang tính độc ác, vô nhân đạo hay hạ nhục3. Việc thực hiện các công ước này yêu cầu Việt Nam cần hoàn thiện pháp luật về xử lý NCTN VPPL, trong đó có pháp luật về các biện pháp xử lý hành chính (XLHC) đối với NCTN.

Hiến pháp 2013, Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 và Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 20204 đều xác định một trong những trụ cột cơ bản là vấn đề quyền con người, quyền công dân phải được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm trong Nhà nước pháp quyền Việt Nam, phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam và các chuẩn mực chung, phổ quát của nhân loại. 1 Convention on the Rights of the Child - thường được gọi tắt là CRC. Việt Nam ký kết ngày 26/01/1990, phê chuẩn ngày 28/02/1990 2 International Covenant on Civil and Political Rights, thường được gọi tắt là ICCPR. Việt Nam gia nhập ngày 24/9/1982 3 Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment, thường được gọi tắt là CAT.

Việt Nam ký kết ngày 7/11/2013 và phê chuẩn ngày 5/2/2015 4 Bộ Chính trị, Nghị quyết số 48/NQ-TW và Nghị quyết số 49/NQ-TW 2 Khác với các quốc gia khác, pháp luật Việt Nam hiện đang có hai hệ thống chế tài áp dụng để xử lý những người có hành vi VPPL là chế tài hình sự và chế tài hành chính. Người chưa thành niên, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, có thể bị xử lý hình sự hoặc xử lý hành chính; các vi phạm nghiêm trọng sẽ bị xử lý hình sự, các vi phạm ít nghiêm trọng, chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự (THNS), thì xử lý hành chính. Do sự khác biệt này, khi nghiên cứu về các quy định của pháp luật, đánh giá sự phù hợp với các chuẩn mực quốc tế, các quy định của pháp luật về tư pháp hình sự thường được chú trọng hơn các quy định về XLHC. Chế tài hành chính áp dụng đối với NCTN được quy định gồm xử phạt vi phạm hành chính (VPHC) và các biện pháp XLHC.

Các biện pháp XLHC áp dụng đối với NCTN gồm biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn (GDTXPTT) và biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng. Các quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (Luật XLVPHC) về các biện pháp XLHC trong đó có quy định về các biện pháp XLHC đối với NCTN được đánh giá là có nhiều điểm tiến bộ, trong đó quy định chuyển thẩm quyền quyết định biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc và đưa vào cơ sở chữa bệnh5 từ cơ quan hành chính sang cơ quan tư pháp được đánh giá là một sự thay đổi lớn, mang tính đột phá, thể hiện sự cải cách mạnh mẽ, đưa hệ thống pháp luật Việt Nam tiệm cận dần với các chuẩn mực quốc tế. Bên cạnh đó, Luật đã có một phần riêng quy định về xử lý VPHC đối với NCTN với các quy định về nguyên tắc bảo đảm các quyền của NCTN và lần đầu tiên ghi nhận các biện pháp thay thế biện pháp xử lý chính thức áp dụng đối với NCTN (thường được gọi là các biện pháp xử lý chuyển hướng trong các tài liệu quốc tế).Nội dung này luôn được nhấn mạnh trong các báo cáo gần đây của Việt Nam về việc thực hiện các công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên. Mặc dù có nhiều điểm tiến bộ, song, so sánh với các chuẩn mực quốc tế về xử lý NCTN VPPL, đặc biệt là Luật mẫu về tư pháp chưa thành niên cho thấy pháp luật về xử lý NCTN VPPL của Việt Nam, bao gồm pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN còn hạn chế, chưa hoàn toàn phù hợp với các chuẩn mực quốc tế; chưa bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với những sửa đổi về chính sách hình sự đối với NCTN của Bộ luật hình sự 2015 (BLHS); thiếu các quy định về biện pháp xử lý 5 Từ Luật XLVPHC 2012 biện pháp đưa vào cơ sở chữa bệnh chỉ áp dụng đối với người nghiện ma túy nên tên gọi được sửa thành biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc 3 chuyển hướng, biện pháp thay thế trong quá trình xử lý VPPL của NCTN; các quy định về bảo vệ quyền của NCTN VPPL còn tản mạn, chưa đồng bộ.

Thực tiễn thực hiện pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN cũng cho thấy một số quy định chưa phù hợp, thiếu các quy định về bảo đảm thực thi, dẫn đến khó khăn trong việc triển khai thi hành, ảnh hưởng tới quyền của NCTN VPPL cũng như hiệu quả của việc áp dụng những biện pháp này. Xuất phát từ thực tế trên, trong bối cảnh tổng kết 5 năm thi hành Hiến pháp 2013, tổng kết 15 năm thực hiện hai chiến lược đầu tiên trong lĩnh vực xây dựng pháp luật và cải cách tư pháp ở Việt Nam, việc nghiên cứu đề tài “Pháp luật về các biện pháp xử lý hành chính đối với người chưa thành niên” có ý nghĩa lý luận, pháp lý và thực tiễn, hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, các chuẩn mực quốc tế, thực tiễn áp dụng pháp luật và tham khảo có chọn lọc mô hình quốc tế về điều chỉnh pháp luật độc lập về xử lý NCTN VPPL phù hợp với đặc điểm của Việt Nam, mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất những giải pháp và kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN, góp phần xử lý có hiệu quả vấn đề NCTN VPPL để xây dựng thế hệ công dân tương lai tuân thủ pháp luật, có ích cho xã hội. Để thực hiện mục đích nghiên cứu nêu trên, đề tài xác định những nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu như sau: - Thực hiện tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài nhằm chỉ ra những vấn đề luận án có thể kế thừa và xác định các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu; - Về lý luận, nghiên cứu những vấn đề lý luận về NCTN VPPL, các đặc điểm của NCTN dẫn đến yêu cầu cần có hệ thống pháp luật riêng; các yêu cầu cơ bản của hệ thống pháp luật này dựa trên những chuẩn mực quốc tế và đặc thù của hệ thống pháp luật của Việt Nam; trong hệ thống pháp luật đó, nghiên cứu đưa ra khái niệm, đặc điểm, nội dung điều chỉnh của pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN và các tiêu chí hoàn thiện pháp luật.

- Về thực tiễn thực hiện pháp luật, phân tích thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN, trong đó tập trung phân tích những hạn chế của các quy định pháp luật hiện hành về XLHC đối với NCTN và 4 tác động của những hạn chế này trong quá trình thực hiện pháp luật để xử lý VPPL của NCTN. - Nghiên cứu các quan điểm về xử lý NCTN VPPL, các chuẩn mực quốc tế và luật mẫu về tư pháp chưa thành niên nhằm vận dụng linh hoạt vào điều kiện thực tế của Việt Nam; đánh giá các mô hình thí điểm đang được triển khai nhằm đưa ra cơ sở thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật. - Đề xuất các giải pháp phù hợp, có tính khả thi để hoàn thiện pháp luật về các biện pháp xử lý NCTN VPPL dựa trên các chuẩn mực quốc tế về bảo đảm các quyền của NTCN VPPL, đề xuất mô hình điều chỉnh pháp luật độc lập, hướng tới xây dựng hệ thống tư pháp toàn diện về xử lý NCTN VPPL với các thành phần cốt lõi theo khuyến nghị của các chuẩn mực quốc tế. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Người chưa thành niên vi phạm pháp luật có thể được nhìn nhận và tiếp cận nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như luật học, xã hội học, y học, tâm lý học.

Với tư cách là một luận án tiến sĩ luật học chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật hành chính, đối tượng nghiên cứu của luận án những vấn đề lý luận, thực tiễn thực hiện pháp luật và hoàn thiện pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN, gồm: - Người chưa thành niên với tư cách là đối tượng điều chỉnh đặc biệt của hệ thống pháp luật; - Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, nội dung điều chỉnh và các tiêu chí hoàn thiện pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN. - Chuẩn mực quốc tế, các yêu cầu cơ bản của hệ thống pháp luật về xử lý NCTN vi phạm pháp luật ; - Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN ở Việt Nam; - Định hướng, quan điểm và các giải pháp hoàn thiện pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN. Về thời gian, Luận án nghiên cứu về pháp luật về các biện pháp XLHC đối với NCTN kể từ năm 2012, sau khi Luật XLVPHC được ban hành.