Luận án hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6 1. Tình hình nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài 6 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước liên quan đến đề tài 23 1. Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu 28 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT CỦA NHÂN DÂN ĐỐI VỚI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC 31 2.

Khái niệm, nội dung điều chỉnh và vai trò của pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước 31 2. Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện và các yếu tố ảnh hưởng đến việc hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước 48 2. Pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở một số nước trên thế giới và những giá trị tham khảo cho Việt Nam 60 Chương 3: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT CỦA NHÂN DÂN ĐỐI VỚI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM 70 3. Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam 70 3.

Thực trạng pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện hành 74 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT CỦA NHÂN DÂN ĐỐI VỚI CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 113 4. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay 113 4. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay 120 KẾT LUẬN 151 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 154 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CCB : Cựu chiến binh CQHCNN : Cơ quan hành chính nhà nước GSĐTCCĐ : Giám sát đầu tư của cộng đồng HĐND : Hội đồng nhân dân LĐLĐ : Liên đoàn Lao động LHPN : Liên hiệp Phụ nữ MTTQ : Mặt trận Tổ quốc TNCS : Thanh niên cộng sản TTND : Thanh tra nhân dân UBND : Ủy ban nhân dân VBQPPL : Văn bản quy phạm pháp luật XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong bộ máy nhà nước, hệ thống các CQHCNN có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng.

Hoạt động của hệ thống cơ quan này diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống, tác động trực tiếp và thường xuyên đến quyền, lợi ích của tổ chức và cá nhân ở mọi thành phần xã hội. Do vậy, hoạt động kiểm tra, giám sát đối với cơ quan hành chính là yêu cầu khách quan, cần thiết và không chỉ đơn thuần từ phía các cơ quan nhà nước mà quan trọng hơn là cần phải thiết lập cơ chế giám sát bên ngoài, trước hết là cơ chế giám sát thường xuyên và có hiệu quả từ phía nhân dân đối với cán bộ, công chức, viên chức, CQHCNN để bảo đảm quyền lực nhà nước thực sự thuộc về nhân dân. Từ yêu cầu trên, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách và văn bản pháp luật nhằm không ngừng tăng cường hoạt động giám sát của nhân dân đối với CQHCNN. Chính vì vậy, hoạt động giám sát của nhân dân đối với CQHCNN ngày càng được hoàn thiện hơn, mở ra nhiều phương thức, cách thức để nhân dân thực hiện quyền giám sát, phát huy tính tích cực chính trị, quyền làm chủ của nhân dân, hướng tới bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý hành chính, bảo vệ quyền, lợi ích của nhà nước, xã hội, cá nhân, tổ chức.

Tuy nhiên, nhìn một cách tổng quát, hoạt động giám sát của nhân dân đối với CQHCNN còn mang tính hình thức, chưa hiệu quả. Do đó, tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, vô trách nhiệm, lạm quyền xâm phạm đến quyền, lợi ích của nhân dân đang diễn ra ở một số cơ quan hành chính và chưa được khắc phục. Có nhiều nguyên nhân của tình trạng này nhưng cơ bản là pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN còn nhiều bấp cập, tản mạn trong nhiều văn bản pháp luật, có những quy định pháp luật dưới dạng quy chế nên giá trị pháp lý thấp, có những quy định chồng chéo, mâu thuẫn hoặc đã lỗi thời và thiếu ổn định; đồng thời, tồn tại một số qui định chỉ dừng ở những nguyên tắc chính trị - pháp lý chung, mang tính luật khung, thiếu các quy định cụ thể. Trong khi hậu quả pháp lý của hoạt động giám sát nhân dân đối với CQHCNN chỉ mang tính kiến nghị, không có tính bắt buộc cưỡng chế của Nhà nước, pháp luật 2 lại chưa có quy định về các biện pháp theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kiến nghị, đề nghị đối với cơ quan hành chính.

Cũng vậy, cơ chế pháp lý về hoạt động giám sát quyền lực nhà nước chưa có sự phối hợp hiệu quả giữa giám sát nhà nước với giám sát nhân dân. Hoạt động giám sát trực tiếp của công dân đối với CQHCNN đang thiếu những văn bản pháp lý quy định về thẩm quyền, thủ tục, trình tự thực hiện bảo đảm hiệu quả giám sát. Trên phương diện nghiên cứu, chủ đề giám sát của nhân dân và pháp luật về giám sát của nhân dân đối CQHCNN không phải hoàn toàn mới. Tuy nhiên, những vấn đề lý luận căn bản của pháp luật trong lĩnh vực này đều chưa được nhìn nhận một cách toàn diện và giải quyết thấu đáo; do đó, một mô hình lý thuyết cho pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN chưa được nhận diện thật rõ nét.

Trên thực tiễn, lộ trình và các bước đi của hoạt động lập pháp chưa thật sự tích cực, đồng bộ để có thể hiện thực hóa kịp thời đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước tiến đến hoàn thiện cơ chế giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính, góp phần bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Từ những lập luận trên đây và trước yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân, việc tăng cường, nâng cấp và hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan nhà nước nói chung và CQHCNN nói riêng ở Việt Nam lại càng có ý nghĩa hết sức cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn. Góp phần bảo đảm, nâng cao chất lượng hoạt động giám sát của nhân dân đối với CQHCNN tôi chọn đề tài “Hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành chính nhà nước ở Việt Nam” làm luận án tiến sĩ luật học, chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích Từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN, luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN ở Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ Để thực hiện được mục đích trên đây, luận án thực hiện nhiệm vụ sau đây: Phân tích và làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm, nội dung điều chỉnh của pháp luật và xác định các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN cũng như vai trò, các yếu tố ảnh hưởng; đồng thời, nghiên cứu pháp luật về giám sát của nhân dân đối với cơ quan hành pháp ở một số nước và chỉ ra những giá trị tham khảo cho Việt Nam. Nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN ở Việt Nam thời gian qua. Phân tích và đề xuất những quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Dưới góc độ lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật và hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN. Từ đó, luận án luận chứng cơ sở khoa học và đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu Về không gian: Luận án chỉ tập trung phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về giám sát của nhân dân đối với hoạt động của CQHCNN ở Việt Nam (thông qua MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận là Công đoàn, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội LHPN Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội CCB Việt Nam; Ban TTND, Ban GSĐTCCĐ; giám sát trực tiếp của cá nhân).

Về thời gian: Luận án nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN; đặc biệt nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về giám sát của nhân dân đối với CQHCNN từ năm 1992 đến nay. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lý luận Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đề tài luận án dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức quyền lực nhà nước, về vai trò của nhân dân đối với nhà nước; về củng cố kiện toàn hệ thống chính trị, xây dựng bộ máy nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật; về giám sát của nhân dân đối với cơ quan cơ nhà nước nhà nước nói chung và CQHCNN nói riêng đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN. Phương pháp nghiên cứu Trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, luận án sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống, phương pháp quy nạp, diễn dịch, thống kê, đối chiếu, so sánh…cụ thể: Ở Chương 1: tác giả dùng phương pháp hệ thống, phương pháp phân tích, tổng hợp các tài liệu, công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố để khảo cứu các kết quả liên quan đến đề tài; từ đó chỉ ra những vấn đề tiếp tục nghiên cứu của luận án.