Luận án: Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với thực hiện quyền hành pháp Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài Quyền lực nhà nước được sinh ra để giữ gìn trật tự xã hội và thúc đẩy xã hội phát triển. Quyền lực nhà nước là một thứ được coi là có sức mạnh để bảo đảm hoạt động hướng đích của xã hội, giải quyết các mâu thuẫn xã hội, phục vụ lợi ích của cộng đồng và của mỗi con người. Tuy nhiên, các nhà khoa học chính trị, pháp lý trong lịch sử cũng đã chứng minh rằng, khuynh hướng tha hóa quyền lực có thể sẽ xảy ra trong việc tổ chức và vận hành của nó nếu không có sự kiểm soát chặt chẽ. Nhà nước là trung tâm của quyền lực chính trị, nắm giữ những nhân tài vật lực to lớn nhất với phạm vi quản lý trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.

Điều này tạo ra nguy cơ nhà nước có thể vượt quá các phạm vi, giới hạn quyền lực mà nhân dân giao phó cho nhà nước. Do đó, sự lạm dụng quyền lực nằm ngay bên trong nhà nước chứ không phải sự tương tác từ bên ngoài. Do tính chất đặc biệt của quyền lực nhà nước như vậy, nên ngay từ khi ra đời cho tới nay, vấn đề kiểm soát quyền lực (KSQL) nhà nước luôn được đặt ra với những phương thức thực hiện khác nhau. Tóm lại, việc KSQL là một tất yếu khách quan nhằm tránh cho quyền lực không trở thành tuyệt đối.

Quyền hành pháp là một bộ phận tạo thành cơ cấu quyền lực nhà nước. Trong cơ cấu quyền lực nhà nước quyền hành pháp là khái niệm dùng để chỉ một bộ phận của quyền lực nhà nước - quyền thi hành pháp luật, phản ánh mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành quyền lực nhà nước. Chủ thể của quyền hành pháp là Chính phủ (cơ quan hành pháp ở trung ương) với tính chất điển hình của cơ quan này là thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành các hoạt động của đời sống xã hội. Ở Việt Nam, các chủ thể thực hiện quyền hành pháp không chỉ có Chính phủ, các cơ quan hành pháp ở trung ương, mà một số các cơ quan nhà nước ở địa phương cũng thực hiện quyền lực này.

Quyền hành pháp có tính độc lập tương đối so với các nhánh quyền lực khác. Với vai trò, vị trí của mình, hành pháp không đơn thuần chỉ là bộ phận được tổ chức ra để thực thi một cách thụ động các quyết định của cơ quan lập pháp, mà còn là nhánh quyền lực có ảnh hưởng rất lớn đến các nhánh quyền lực khác. Phạm vi hoạt động của quyền hành pháp rất rộng với những nhiệm vụ cụ thể của Nhà nước trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội như: thu thuế; hoạch định, thực thi chính sách công; thực thi pháp luật; 2 cung ứng dịch vụ công. Gắn với chức năng này là các quyền năng rất lớn, nếu không được kiểm soát hiệu quả, đây là nguyên nhân căn bản của tệ tham nhũng, quan liêu, cửa quyền, hách dịch trong hoạt động của cơ quan hành pháp mà xã hội luôn phải đối mặt.

Hoạt động hiệu quả của bộ máy hành pháp mới đem lại tính hiệu lực, hiệu quả trong hoạt động của bộ máy nhà nước, qua đó thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; ngược lại sự trì trệ, yếu kém, lạm dụng quyền lực trong hoạt động của bộ máy hành pháp sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội. Quyền hành pháp có khả năng phản ánh một cách chính xác nhất những nhu cầu của xã hội. Quyền hành pháp không là việc thi hành pháp luật mà nó còn bao gồm cả việc quản lý, điều hành, lãnh đạo các hoạt động trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội. Đây là một trong các nhánh quyền lực có sự đụng chạm mạnh nhất tới quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và các chủ thể khác trong quá trình thực thi và quản lý.

Đây cũng là nhánh quyền lực có bộ máy đồ sộ nhất bao gồm các cơ quan sức mạnh như quân đội, cảnh sát, chi tiêu ngân sách quốc gia nhiều nhất…Vì vậy, việc KSQL nhà nước đối với việc thực thi quyền hành pháp là một đòi hỏi khách quan của việc xây dựng nhà nước pháp quyền (NNPQ), bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Kiểm soát quyền hành pháp là cơ chế chính trị - pháp lý được các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân thực hiện thông qua các phương thức thanh tra, kiểm tra, giám sát, kiểm toán, tài phán, phản biện xã hội,. nhằm bảo đảm quyền hành pháp được thực hiện liên tục, đúng đắn và đầy đủ theo quy định của HP, pháp luật; phát huy hiệu quả, hiệu lực trong tổ chức và hoạt động, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhân dân. Thực tiễn xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) chỉ ra rằng tình trạng quyền làm chủ của nhân dân chưa được phát huy đầy đủ, kỷ luật, kỷ cương chưa nghiêm; tham nhũng, lãng phí còn nghiêm trọng, chưa được đẩy lùi.

Trong quá trình thực thi công vụ, do lạm dụng chức vụ, quyền hạn, nhiều cán bộ, công chức hành pháp đã đưa ra những quyết định sai trái làm ảnh hưởng đến lợi ích của nhân dân, điều này gây nên những ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế - xã hội. Hơn nữa, trong thực tiễn thực hiện chức năng, nhiệm vụ một số cơ quan nhà nước đã hành động mang tính cường quyền, trái pháp luật, áp đặt nhân dân, vi phạm quyền làm chủ của nhân dân, gây nên nhiều bức xúc trong dư luận xã 3 hội. Vì thế, việc nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền hành pháp vì thế đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung, bộ máy hành pháp nói riêng. Dưới ánh sáng của Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung và phát triển năm 2011) và Hiến pháp năm 2013, một số công trình khoa học đã bàn về KSQL nhà nước trong xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta.

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài: "Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam" để nghiên cứu, viết luận án tiến sĩ Luật học với mong muốn làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp, góp phần đưa Hiến pháp năm 2013 vào cuộc sống, đảm bảo cho nhánh quyền lực quan trọng nhất này được kiểm soát chặt chẽ nhằm xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN Việt Nam thật sự của dân, do dân và vì dân. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của Luận án là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp. Trên cơ sở đó đề xuất các quan điểm và giải pháp tiếp tục xây dựng cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam. Để thực hiện mục đích nghiên cứu nói trên, Luận án này xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản như sau: - Đánh giá khái quát tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án bao gồm: các công trình nghiên cứu về quyền lực nhà nước và cơ chế pháp lý KSQL nhà nước; cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở trong nước và nước ngoài và những vấn đề liên quan, từ đó, rút ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

- Làm sáng tỏ cơ sở lý luận việc xây dựng cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp, bao gồm: Khái niệm, đặc điểm, các yếu tố cấu thành cơ chế, vai trò, mục đích, tiêu chí xây dựng và hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền hành pháp; nội dung và phương thức hoạt động của cơ chế pháp lý kiểm soát quyền hành pháp; khảo sát cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở một số nước và rút ra những giá trị tham khảo cho Việt Nam. 4 - Thông qua việc phân tích các thể chế pháp lý từ năm 1945 đến nay mà cụ thể là từ Hiến pháp 1946, luận án đã khái quát lịch sử hình thành và phát triển của cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam; đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của các thiết chế và các yếu tố bảo đảm của cơ chế pháp lý kiểm soát quyền hành pháp, đồng thời, chỉ rõ hạn chế và nguyên nhân của các hạn chế đó. - Đề xuất các quan điểm định hướng và các giải pháp để hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Các vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam, cũng như tham chiếu một số kinh nghiệm quốc tế. Từ đó, luận án luận chứng cơ sở khoa học và đề xuất các quan điểm, giải pháp xây dựng cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước đối với việc thực hiện quyền hành pháp ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về thời gian: Luận án nghiên cứu về cơ chế pháp lý KSQL nhà nước từ năm 1945, trong đó, tập trung nghiên cứu giai đoạn từ khi ban hành Hiến pháp 2013 đến nay. - Phạm vi về nội dung: Cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với việc thực thi quyền hành pháp có đối tượng nghiên cứu rất rộng …Luận án này chỉ tập trung bàn về cơ chế pháp lý KSQL nhà nước đối với chủ thể thực hiện quyền lực nhà nước là Chính phủ - thiết chế đứng đầu hệ thống các cơ quan thực hiện quyền hành pháp mà không có điều kiện mở rộng đối với các chủ thể khác trong việc thực thi quyền hành pháp ở Việt Nam như chính quyền địa phương hay việc thực hiện quyền hành pháp trong tổ chức và hoạt động lập pháp hay tư pháp.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4.