Luận án bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân tổ chức trong xét xử các vụ án hành chính ở Việt Nam

MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 9 1. Nhóm các công trình nghiên cứu mang tính lý luận định hướng về tổ chức bộ máy nhà nước và mối quan hệ giữa nhà nước với công dân 9 1. Nhóm những công trình bài viết nghiên cứu có liên quan đến tố tụng hành chính 15 1. Nhóm những công trình bài viết nghiên cứu liên quan đến việc thực hiện bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trong các vụ án hành chính 23 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỔ CHỨC THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN 28 2.

Khái niệm, đặc điểm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử các vụ án hành chính 28 2. Vai trò của Tòa án nhân dân trong bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính 41 2. Các điều kiện, cơ cấu và nội dung bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính 49 2. Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong xét xử vụ án hành chính trong xét xử của nước ngoài, giá trị kinh nghiệm có thể vận dụng ở Việt Nam 53 Chương 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỔ CHỨC THÔNG QUA XÉT XỬ HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 67 3.

Sự hình thành và phát triển hệ thống pháp luật tố tụng hành chính - cơ sở pháp lý của việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức thông qua hoạt động xét xử hành chính của Tòa án 67 3. Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo đảm quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân thông qua hoạt động xét xử hành chính của Tòa án 82 3. Thực trạng áp dụng hệ thống các văn bản pháp luật hành chính vào thực tiễn giải quyết các vụ án hành chính tại Tòa án 105 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CỦA VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CÁ NHÂN, TỔ CHỨC TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ HÀNH CHÍNH CỦA TÒA ÁN 118 4. Hoàn thiện pháp luật nội dung hành chính và pháp luật tố tụng hành chính 118 4.

Hoàn thiện tổ chức xét xử hành chính 125 4. Hoàn thiện nhân tố con người trong xét xử hành chính 131 4. Hoàn thiện cơ chế về các biện pháp bảo đảm quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức thông qua hoạt động xét xử hành chính của Tòa án 143 KẾT LUẬN 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp bách của đề tài Lịch sử loài người đã trải qua nhiều hình thức nhà nước và pháp luật khác nhau, sự phát triển có xu hướng ngày càng tiến bộ, hướng tới trung tâm là con người và có sự cân bằng lợi ích của các bộ phận trong xã hội.

Trong quá trình xây dựng và tổ chức hoạt động bộ máy nhà nước, người ta thường cho rằng về nguyên tắc thì các chính sách pháp luật của nhà nước đều phải xuất phát từ lợi ích của người dân. Nhưng nếu chỉ nói đến “lợi ích” thôi thì chưa đủ, mà còn phải nói đến quyền của các cá nhân công dân cũng như các tổ chức. Đây chính là một trong những điểm khác biệt căn bản giữa một nhà nước phong kiến với một nhà nước pháp quyền hiện đại. Một quốc vương thời phong kiến có thể chăm lo cho lợi ích của muôn dân vì lòng thương dân, hay chỉ đơn giản muốn chứng tỏ mình là một vị minh quân, nhưng với một nhà nước pháp quyền thì việc chăm sóc lợi ích của công dân, hoàn toàn không phải do tình thương hay sự tốt bụng mà trên hết đó là vì nghĩa vụ tôn trọng các quyền dân sinh và dân chủ của công dân mà nhà nước này đã cam kết bảo vệ thông qua bản hiến pháp.

Ở Việt Nam, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đã mở ra một thời kỳ mới, có tính bước ngoặt cả về lý luận và thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng đất nước. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung và phát triển năm 2011); Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2020; Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI là những dấu mốc lớn mang tính bước ngoặt trong nhận thức lý luận của Đảng ta về con người, quyền con người. Mặt khác, Hiến pháp năm 2013 đã giành Chương II ghi nhận về “Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân”. Như vậy, quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước Việt Nam xác định con người ở vị trí trung tâm của các chính sách kinh tế - xã hội, là nhân tố quan trọng để phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Một trong các nội dung về củng cố và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vấn đề được đặc biệt coi trọng là việc tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước trên quan điểm “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự 2 phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”. Trong đó việc thực thi quyền tư pháp là một nội dung có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện, tăng cường hiệu lực của bộ máy nhà nước, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Khi thực thi hoạt động hành pháp, các cơ quan nhà nước (hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước) với những lý do khác nhau có thể ban hành những quyết định hành chính, hành vi hành chính gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Những thiệt hại này là cơ sở tạo nên những mâu thuẫn giữa cơ quan công quyền với cá nhân, công dân, tổ chức.

Từ đó, sẽ dẫn đến việc công dân, tổ chức khiếu nại đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc Tòa án nhân dân để khiếu nại, khiếu kiện các quyết định hành chính, hành vi hành chính đó. Để giải quyết các khiếu kiện hành chính, cá nhân, tổ chức bị các quyết định hành chính, hành vi hành chính làm xâm hại trực tiếp đến quyền và lợi ích của mình có thể lựa chọn nhiều phương thức giải quyết khác nhau như giải quyết theo trình tự thủ tục hành chính thông qua việc khiếu nại tới các cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân theo trình tự, thủ tục tư pháp. Trong hai phương thức trên thì việc giải quyết vụ án hành chính tại Tòa án nhân dân có một vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng, bởi nó thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật, thể hiện sự nghiêm túc trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước, và đặc biệt là liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Thực tế nước ta với xuất phát điểm từ kinh tế đa phần dân cư sống nhờ nông nghiệp, từ một xã hội phong kiến, nửa thuộc địa, trải qua một thời gian rất dài với hai cuộc chiến tranh lớn, chuyển sang xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nên những yếu tố lạc hậu còn ảnh hưởng rất nhiều.

Nhìn nhận của xã hội nói chung đối với hoạt động của nhà nước và mối quan hệ giữa nhà nước với công dân đó là quan hệ mang nặng tính xin, cho; mệnh lệnh một chiều. Người dân thường có quan niệm những việc liên quan đến tòa án giải quyết chỉ là những vụ việc có tính chất hình sự, là mang tính quyền lực trấn áp, và có sự đồng nhất không phân biệt các cơ quan trong bộ máy nhà nước. Đối với người dân, cơ quan 3 công an, viện kiểm sát, tòa án là một, việc khiếu kiện các cơ quan nhà nước đối với công dân là một việc bất khả thi ngay từ trong suy nghĩ. Về phía các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước cũng có tâm lý như vậy, nhiều năm thực hiện chế độ quản lý thời chiến tạo thành một thói quen mệnh lệnh hành chính - quân sự trong tất cả các quan hệ phát sinh.

Từ sau khi thực hiện công cuộc đổi mới năm 1986, tư duy này mới dần thay đổi. Các tranh chấp được giải quyết bằng tòa án dần mở rộng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Người dân đã bớt đi sự e ngại khi mang vụ việc tranh chấp ra tòa án để giải quyết, và trong nhận thức đã có sự phân biệt được sự khác nhau về chức năng nhiệm vụ của các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trên thực tế, các vụ việc được đưa ra tòa án giải quyết vẫn chỉ tập trung ở các vụ việc dân sự với các tranh chấp phát sinh giữa các cá nhân tổ chức với nhau, còn việc người dân đưa các vụ tranh chấp hành chính ra tòa án giải quyết vẫn còn rất hạn chế.

Hình thức giải quyết được ưa thích vẫn là khiếu nại ở các cơ quan nhà nước mà theo họ là có thẩm quyền. Vấn đề này tạo ra khiếu nại vượt cấp, sai thẩm quyền, thời gian kéo dài dai dẳng gây bức xúc xã hội. Nguyên nhân xuất phát từ tâm lý và sự hiểu biết về quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức và của cả những cơ quan trong bộ máy nhà nước còn hạn chế. Để giải quyết vấn đề đó, Nghị quyết 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII đã đặt ra yêu cầu cấp bách là: "Đẩy mạnh giải quyết các khiếu kiện của dân.

xúc tiến việc thiết lập hệ thống Tòa án hành chính để xét xử các khiếu kiện của dân đối với các quyết định hành chính" [25, tr. Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VIII tiếp tục khẳng định "xúc tiến thành lập Tòa hành chính trong Tòa án nhân dân, bổ sung thể chế làm căn cứ cho việc xét xử. Xác định mô hình tổ chức và thủ tục tố tụng phù hợp với đặc điểm của các vụ kiện hành chính" [27, tr.