Luận án tiến sĩ luật học: Cơ sở lý luận và thực tiễn giám sát quốc hội Việt Nam

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NOI KHOA LUẬT TRẢN TUYẾT MAI CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN TRONG VIỆC NÂNG CAO HIỆU LỰC VÀ HIỆU QUÁ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CUA QUOC HOI VIỆT NAM Chuyên ngành: Ly luận va lich sử Nhà nước và pháp luật Mã sô: 62 38 01 01 LUẬN ÁN TIÊN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoahoc: GS. TRAN NGỌC DUONG HÀ NỌI - 2009 MỤC LỤC Lời cam đoan Mục lục 01 PHAN MỞ ĐẦU 03 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE HIỆU LUC VÀ HIỆU QUA HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CUA QUOC HỘI 1. GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI VÀ VAI TRÒ CỦA HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT TRONG VIỆC THỰC HIỆN QUYEN LỰC NHÀ NƯỚC CUA QUOC HOI 12 1. Khái niệm về quyền giám sát của Quốc hội 12 1.

Vai trò của hoạt động giảm sát trong việc thực hiện quyền lực nhà 36 nước cua Quoc hội 1. Mối quan hệ giữa giám sát của Quốc hội với thanh tra, kiểm tra, kiểm 44 sát của các cơ quan nhà nước 1. HIỆU LỰC, HIỆU QUÁ HOAT DONG GIÁM SAT CUA QUOC HOI —- KHÁI NIEM, MOI QUAN HỆ, CÁC TIỂU CHÍ ĐÁNH GIA VÀ CAC DIEU KIỆN DAM BAO 52 1. Khái niệm va mối quan hệ giữa hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám 52 sát của Quôc hội 1.

Các tiêu chí đánh giá hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám sát của 56 Quoc hội 1. Các điều kiện đảm bảo hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám sát của 69 Quoc hội * Kết luận chương 1 71 Chương 2 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VE HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT VÀ THỰC TRẠNG HIỆU LỰC, HIỆU QUÁ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CUA QUOC HỘI VIỆT NAM HIỆN NAY 2. QUY ĐỊNH PHAP LUAT VE HOAT ĐỘNG GIÁM SÁT CUA QUOC HỘI 75 2. Sự kế thừa và phát triển các quy định về quyền giám sát tối cao của 75 Quốc hội qua các Hiến pháp 1946, 1959, 1980 và 1992 2.

Sự cụ thê hóa quyền giám sat tôi cao của Quốc hội trong Luật về hoạt 81 động giám sat của Quoc hội 2. THUC TRẠNG HIỆU LUC VÀ HIỆU QUÁ HOAT ĐỘNG GIÁM SÁT CUA QUOC 93 HỘI VIỆT NAM 2. Những kết quả đạt được 93 2. Những tồn tại, hạn chế cần khắc phục 113 2.

Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế 123 * Kết luận chương 2 141 Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU LỰC VÀ HIỆU QUÁ GIAM SAT CUA QUOC HOI VIỆT NAM 3. PHƯƠNG HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU LỰC VÀ HIỆU QUÁ HOẠT ĐỘNG GIÁM SAT CUA QUOC HỘI 143 3. Tinh tat yêu khách quan của việc nâng cao hiệu luc và hiệu qua hoạt 143 động giảm sat của Quoc hội 3. Phương hướng nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội 152 3.

CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU LỰC VÀ HIỆU QUÁ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỌI 157 3. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu lực hoạt động giám sát của Quốc hội 158 3. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội 175 3. Nhóm giải pháp về các điều kiện đảm bảo hiệu lực, hiệu quả hoạt 195 động giám sát của Quôc hội * Kết luận chương 3 207 KET LUẬN 210 Danh mục công trình cá nhân 216 Danh mục tài liệu tham khảo 218 PHAN MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của Đề tài Đất nước ta đang bước vào thời kỳ phát triển mới — thời kỳ đây mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và tiến hành xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng tại Dai hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã khang định việc xây dựng “Nhà nước pháp quyền của dan, do dan, vì dan” với tính chất là con đường mới, đúng đắn và có tính quy luật cho sự phát triển của xã hội Việt Nam trong thé ky XXI. Qua trình thực hiện nhiệm vụ đó không thé tách rời với việc nâng cao vi trí và vai trò của Quốc hội — cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam — một mục tiêu mà Đảng và Nhà nước ta đã trang trọng ghi nhận trong Hién pháp của thời kỳ đổi mới — Hiến pháp 1992 (sửa đôi một số điều năm 2001). Việc xây dựng nhà nước pháp quyền đặt ra yêu cầu phải có một hệ thống pháp luật đồng bộ, trong đó, tính tối cao của Hiến pháp được đảm bảo và có một cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả đối với hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nước, mà trước hết là hoạt động giám sat của Quốc hội — cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

Trong những năm qua, cùng với công cuộc cải cách, đổi mới bộ máy nhà nước nói chung, Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội nói riêng cũng đã có nhiều bước đổi mới về tổ chức và phương thức hoạt động, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp đổi mới của đất nước. Chất lượng và hiệu quả của việc thực hiện các chức năng lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao toàn bộ hoạt động của Nhà nước ngày càng được nâng cao, bước đầu đáp ứng được yêu cầu đôi mới và sự tin tưởng, ủng hộ của cử tri cả nước. Tuy nhiên, so với đòi hỏi của thực tiên, nhat là đòi hỏi của một Quốc hội trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thật sự của dân, do dân và vì dân, Quốc hội còn phải tiếp tục đổi mới cả về nhận thức, ly luận lẫn tô chức thực tiễn việc thực hiện các chức năng của mình. Duy trì định hướng đó, Nghị quyết Đại hội X Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra chủ trương là cần phải "Nâng cao chất lượng, hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, xác định rõ phạm vi, nội dung cơ chế giám sát của Quốc hội, các uỷ ban của Quốc hội".

ĐI sâu nghiên cứu việc thực hiện chức năng Hiến định “siam sát toàn bộ hoạt động của Nhà nước”, đặc biệt từ sau khi Luật hoạt động giám sát của Quốc hội có hiệu lực (8/2003) cho thấy, mặc dù Quốc hội nước ta đã có nhiều nỗ lực nhằm từng bước hoàn thiện cơ chế pháp lý, cải tiến quy trình, tăng cường điều kiện hỗ trợ dé nâng cao hiệu lực và hiệu quả giám sát, nhưng xét trên phương diện lý luận cũng như thực tiễn, gidm sát vẫn là “khâu yếu nhất” và “hiệu lực và hiệu quả chưa cao ” trong tong thể việc thực hiện các chức năng của Quốc hội, chưa xứng với tầm với quyền giám sát tối cao mà Quốc hội được trao. So với yêu cầu, đòi hỏi của cuộc sống, quy định của Hiến pháp. pháp luật và nguyện vọng của nhân dân thì giám sát tối cao của Quốc hội còn phải đổi mới một cách mạnh mẽ hơn nữa, nhất là trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mở rộng dân chủ, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực đang tiễn hành mạnh mẽ ở nước ta. Tóm lại, mặc dù sự ra đời của Luật về hoạt động giám sat của Quốc hội đã giải quyết được nhiều van đề liên quan đến chức năng giám sát tối cao của Quốc hội nhưng van đang còn tồn tại nhiều vẫn đề về mặt lý luận và thực tiễn trong việc xác định vị trí, vai trò, nội dung và phương thức thực hiện quyền giám sát tối cao của Quốc hội.

Dé nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội trong tiễn trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, một giải pháp quan trọng là phải làm sáng tỏ về mặt lý luận và thực tiễn hoạt động giám sát của Quốc hội và trên cơ sở đó nghiên cứu các giải pháp đáp ứng được yêu cầu cuộc sống đặt ra. Trong điều kiện nói trên, việc nghiên cứu một cách có hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao nhận thức, tăng cường hiệu lực và hiệu quả giám sát tôi cao đôi với toàn bộ hoạt động của Nhà nước. Tình hình nghiên cứu Chức năng giám sát của Quốc hội đã là đối tượng nghiên cứu từ nhiều năm nay ở nhiều nước trên thé giới. Tuy nhiên, hầu hết các tài liệu nghiên cứu về chức năng giám sát của Quốc hội mới chỉ đặt trong phạm vi nghiên cứu tong thé về Quốc hội chứ chưa có nhiều công trình nghiên cứu riêng biệt về van dé này.

Ở Việt Nam, trong một thời gian dài, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu, quy mô về hoạt động giám sát của Quốc hội. Gần đây bắt đầu có một số công trình nghiên cứu về chức năng giám sát của Quốc hội, với các luận án tiến sĩ như: Luận án Tiến sĩ “Tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội Việt Nam” của NCS Phạm Trọng Kỳ, năm 1993; Luận án Tiến sĩ “Quyền giám sát của Quốc hội đối với Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân” của NCS Pham Văn Hùng, năm 2004; Luận an Tiến sĩ “Hoàn thiện cơ chế pháp lý đảm bảo chức năng giám sát của Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam” của NCS Trương Thị Hồng Hà, năm 2007. Ngoài ra còn một số sách chuyên khảo như: “ Về quyển giám sát toi cao của Quốc hội”, TS. Phạm Ngoc Kỳ, NXB.

Chính trị Quốc gia (1995); “Mét số van dé về hoàn thiện tổ chức và hoạt động của bộ may Nhà nước CHXHCN Việt Nam”, tập thể tác giả do PGS. Lê Minh Thông chủ biên, NXB Khoa hoc xã hội, 2001; “Œ7ám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyên lực nhà nước ở nước ta hiện nay” của tập thé tác giả do GS. Đào Trí Úc và PGS. Võ Khánh Vinh đồng chủ biên, NXB.

Công an nhân dân, 2003; “Quyên giám sát của Quốc hội — Nội dung và thực tiễn từ góc nhìn tham chiếu”, TS. Nguyễn Sĩ Dũng chủ biên, NXB. Tư pháp, Hà Nội, 2004; “Quốc hội Việt Nam — những van dé lý luận và thực tiễn”, Văn phòng Quốc hội, 2005; “Quy trình, thủ tục trong hoạt động của Quốc hội” l Uy ban Thường vụ Quốc hội, Ban Công tác lập pháp, Ha ^„?2 Nội, 2005; “Thuong thức về hoạt động giảm sát của Quốc hội”, TS. Nguyễn Si Dũng chủ biên, NXB.

Tư pháp, Hà Nội, 2006; “Cơ quan lập pháp và hoạt động giám sat”, Văn phòng Quốc hội, NXB Tư pháp, 2006.