Luận án Tiến sĩ: Quản lý, khai thác biển đảo Triều Nguyễn (1802-1884)

ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐINH THI HAI DUONG GIAI DOAN 1802-1884 LUẬN AN TIEN SĨ LICH SU HÀ NỘI - 2021 ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUAN LY, KHAI THAC NGUON LOI BIEN ĐẢO CUA TRIEU NGUYEN GIAI DOAN 1802-1884 Chuyén nganh: Lich sir Viét Nam Ma sé: 62220313 LUẬN AN TIEN SĨ LICH SU NGUOI HUONG DAN KHOA HOC: PGS. Vũ Van Quân XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHINH SUA THEO QUYET NGHỊ CUA HOI DONG DANH GIA LUAN AN Chủ tịch hội đồng đánh giá Người hướng dẫn khoa học Luận án Tiên sĩ GS.Vũ Minh Giang PGS.Vũ Văn Quân HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này là công trình khoa hoc của riêng tôi. Tên dé tài luận án không trùng với bat cứ nghiên cứu nào đã được công bố. Các tài liệu, số liệu sử dụng trong luận án được trích dẫn trung thực, khách quan và rõ rang về xuất xử.

Hà Nội, thang 11 năm 2021 Đỉnh Thị Hải Đường LỜI CÁM ƠN Luận án được hoàn thành nhờ sự hướng dẫn tận tình của Thầy Cô, sự giúp đỡ của Cơ quan, Đồng nghiệp, Bạn bè, và sự động viên, hỗ trợ của Người thân. Trước hết, tôi xin được bay tỏ sự kính trọng và long biết ơn sâu sắc nhất đến Thay hướng dẫn: PGS. Thay đã tan tình hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo tôi thực hiện luận án tiến sĩ này, cũng như trong suốt qua trình hoc tập của tôi tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học KHXH&NV, DHQGHN. Tôi cũng nhận được sự giúp đỡ, tận tình chỉ bảo, góp ý của các Thầy Cô đã và đang công tác tại Khoa Lịch sử, đặc biệt là các Thầy Cô ở Bộ môn Lịch sử Việt Nam cô trung đại và Bộ môn Lịch sử Việt Nam cận hiện đại.

Tôi xin được tỏ lòng tri ân sâu sắc đến các Thầy Cô! Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các Thầy Cô trong hội đồng đánh giá luận án các cấp về những sự giúp đỡ và ý kiến góp ý vô cùng quý giá giúp tôi hoàn thiện bản thảo luận án. Tôi nhận được sự tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện, quan tâm động viên, khích lệ, ủng hộ, góp ý, chỉ bảo của Ban lãnh đạo Viện Sử học các thời kỳ, các lớp thế hệ cán bộ nghiên cứu đã và đang công tác tại Phòng Nghiên cứu Lịch sử Cô - Trung đại Việt Nam, các thế hệ cán bộ nghiên cứu lịch sử cô trung đại Việt Nam và các Cô Chú, Anh Chị, Bạn đồng nghiệp đã và đang công tác tại Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam- nơi tôi đang công tác, cũng như Đồng nghiệp, Bạn bè ngoài cơ quan, giúp tôi trưởng thành hơn về chuyên môn và hoàn thiện bản thảo luận án. Tôi xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc! Tôi cũng xin vô cùng cảm ơn Phòng Thông tin Thư viện cùng các Phòng chức năng của Viện Sử học và bộ phận Tư liệu Khoa Lịch sử Trường Đại học KHXH&NV đã luôn giúp đỡ, cung cấp tư liệu, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện luận án, học tập và công tác. Xin được cảm ơn sâu sắc các Thầy Cô phụ trách bộ phận Đào tạo Sau Đại hoc của Khoa Lich sử và Phòng Dao tạo, Trường Dai học KHXH&NV đã tận tinh giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thiện hồ sơ luận án.

Tôi cũng muốn bày tỏ lời biết ơn chân thành dành đến Gia đình, những người thân đã ở bên cạnh, là nguồn động viên và chỗ dựa vững chắc dé tôi cô gang. MỤC LỤC Trang MỞ DAU 4 1. Lý do chọn đề tài 4 2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6 3.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 10 4. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 11 5. Nguồn tài liệu 16 6. Đóng góp của luận án 20 7.

Bố cục luận án 22 Chương 1. TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA BOI CANH 23 LICH SỬ TAC DONG DEN VAN DE QUAN LÝ, KHAI THÁC NGUON LỢI BIEN DAO CUA TRIEU NGUYEN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 23 1. Những nghiên cứu gián tiếp liên quan đến van dé quản lý, khai thác 23 nguồn lợi biển đảo 1.

Những nghiên cứu trực tiếp liên quan đến van dé quản lý, khai thác 29 nguôn lợi biển đảo 1. Một số nhận xét từ các công trình nghiên cứu trước và hướng 37 nghiên cứu của luận án 1. Bối cảnh lịch sử 41 1. Bồi cảnh khu vực và thé giới 41 1.

Việt Nam - Đại Nam thé ky XIX 43 1. Biển dao Việt Nam và van dé quản lý, khai thác nguồn lợi biển đảo 49 trong chính sách của các nhà nước quân chủ trước triéu Nguyễn Tiểu kết chương 1 61 Chương 2. TÔ CHỨC BỘ MÁY QUẢN LÝ VÀ ĐẢM BẢO AN TOÀN 63 HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC NGUON LỢI BIEN DAO 2. Nhận thức của triều Nguyễn về biển đảo và nguồn lợi biển đảo 63 2.

Nhận thức về hải phận quốc gia 63 2. Nhận thức về tài nguyên biển đảo 65 2. Nhận thức về an ninh - phòng thủ biển đảo 70 2. Tổ chức bộ máy quản lý 74 2.

Cấp trung ương 75 2. Cap địa phương 84 2. Đảm bảo an toàn hoạt động khai thác nguồn lợi biển dao 86 2. Xây dựng lực lượng 86 2.

Hộ dẫn, khơi thông, báo hiệu cửa biển, do đạc, vẽ ban đồ va ghi chép 88 huong dan 2. Tế lễ và cứu trợ đường biển 92 2. Bồ phòng và tuân phòng biển đảo 93 Tiểu kết chương 2 96 Chương 3. QUẢN LÝ, KHAI THÁC GIAO THƯƠNG BIÊN 98 3.

Quản lý, khai thác giao thông vận tải đường biển 98 3. Cap bài thuyén và giấy thông hành đường biển 98 3. Tổ chức hoạt động vận tải đường biển của Nhà nước 101 3. Tổ chức hoạt động công cán nước ngoài bằng đường biển 114 3.

Quản lý thương nghiệp đường biển 117 3. Hoạt động ngoại thương cua Nhà nước 117 3. Quan ly hoạt động thương nghiệp của thương nhân trong nước 122 3. Quản lý hoạt động thương nghiệp của thương nhân nước ngoài 128 3.

Khai thác cảng biên và các tuyến giao thương 135 3. Xây dựng và quản ly cảng biển 135 3. Khai thác các tuyến giao thương 139 Tiểu kết chương 3 145 Chương 4. QUẢN LÝ, KHAI THÁC TÀI NGUYÊN BIÊN ĐẢO 147 4.

Quản lý, khai thác muối, tổ yến và ngọc trai 147 4. Quản lý, khai thác muối 147 4. Quản lý, khai thác tổ yến và ngọc trai 153 4. Quản lý đánh bắt hải sản 158 4.

Thu thuế và thu mua hải sản 158 4. Quy định kích thước và huy động thuyển dân vào việc công 162 4. Hỗ trợ sinh kế của ngư dân 164 4. Quản lý, khai thác ở các vùng quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa 164 Tiểu kết chương 4 168 KET LUẬN 170 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN 177 DEN LUẬN AN DANH MUC TAI LIEU THAM KHAO 178 PHU LUC 200 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Biển đảo ở các quốc gia ven biển, quốc gia hải đảo là một bộ phận cấu thành lãnh thé đất nước, có vị trí, vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng, nhất là trong bảo vệ chủ quyên, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, phát triển kinh tế biển và mở rộng giao lưu, hợp tác quốc tế. Việt Nam là một quốc gia biển nằm trên bờ Tây của Biển Đông, biển đảo Việt Nam hội tụ các yếu tố quan trọng trong đảm bao an ninh - quốc phòng, cùng những điều kiện thuận lợi và cơ hội phát triển kinh tế, mở rộng hợp tác và giao lưu khu vực, quốc tế; song cũng đặt ra không ít khó khăn, thách thức về an ninh, phòng thủ và chủ quyền. Trải suốt chiều đài lịch sử, mọi hoạt động của đời sông đất nước, về chính trị, quốc phòng, kinh tế, văn hoá - xã hội, đều chịu sự chi phối của biển ở mức độ nhất định. Về phương diện kinh tế, vùng biển đảo giàu tài nguyên sinh vật và sa khoáng sản là nguồn lợi phong phú cho các hoạt động khai thác tài nguyên, phục vụ sinh kế và phát triển kinh tế.

Đặc biệt, tài nguyên vị thế địa chiến lược quan trọng và thuận lợi của biển đảo Việt Nam là điều kiện phát triển giao thông hải vận và hải thương. Cùng với đó, một số lượng lớn các cửa biển, vũng, vịnh ven bờ sâu rộng, kin gió là điều kiện thuận lợi để xây dựng nhiều cảng biển nội địa và quốc tế - đầu mối tuyến giao thương trong nước, khu vực, quốc tế. Biển đảo Việt Nam án ngữ trên các tuyến hang hải, giao thương huyết mạch giữa An Độ Dương và Thái Bình Dương, giữa châu Âu, Trung Cận Đông với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. trong lịch sử hải thương khu vực và thế giới, trở thành một cánh cửa quan trọng đưa Việt Nam hướng ra thế giới, phát triển kinh tế, giao lưu và hội nhập quốc tế, nhất là với các nước châu Á - Thái Bình Dương.

Các nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong quản lý và phát huy hiệu quả nguồn lợi biển dao. Trong thời gian qua, nghiên cứu về biển đảo Việt Nam, đặc biệt là chủ quyền biển đảo, đã thu hút sự quan tâm sâu sắc của giới học giả. Với xu thế hội nhập toàn cầu ngày càng mạnh mẽ cùng sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật và sự voi can của nguôn tai nguyên dat liên hiện nay thi không chỉ vân đê an ninh - quôc phòng biển đảo được chú ý mà kinh tế biển, hải đảo cũng đang và sẽ là một trong điểm được quan tâm. Các hoạt động quản lý, khai thác kinh tế biển đảo, bảo vệ nguồn lợi biển đảo một cách hiệu quả là van đề có ý nghĩa chiến lược để bảo vệ toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ quốc gia, góp phần giữ vững môi trường chính trị, đảm bảo an ninh - quốc phòng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Theo dòng chảy thời gian, quá khứ không trở lại nhưng sự phát triển của hiện tại và tương lai lại được nuôi mầm từ quá khứ, từ những kinh nghiệm trong quá khứ. Hoạt động quản lý, khai thác nguồn tài nguyên biển đảo của nhà nước Việt Nam đương dai đang cần những bài học kinh nghiệm của quá khứ (vận dụng những thành công và rút kinh nghiệm những hạn chế). Đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu hoạt động quản lý, khai thác nguồn lợi biển đảo của Nhà nước quân chủ Việt Nam trong lịch sử đang là một yêu cầu đặt ra cho thực tiễn phát triển đất nước.