Luận án tiến sĩ Quan hệ Việt - Xiêm thế kỉ XIX - Nguyễn Văn Luận, TP.HCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN LUẬN QUAN HỆ VIỆT - XIÊM TRONG THẾ KỈ XIX LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM Thành phố Hồ Chí Minh - 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN VĂN LUẬN QUAN HỆ VIỆT - XIÊM TRONG THẾ KỈ XIX CHUYÊN NGÀNH: LỊCH SỬ VIỆT NAM MÃ SỐ: 62.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TRẦN THỊ THANH THANH 2. NGUYỄN ĐỨC HÒA Thành phố Hồ Chí Minh - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan những tư liệu và luận điểm nghiên cứu trong luận án là hoàn toàn do chính tôi thực hiện. Các số liệu, hình ảnh, trích dẫn trong luận án là trung thực.

Nếu có gian dối, tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn trước Hội đồng chấm Luận án của nhà trường và trước pháp luật. Hồ Chí Minh, ngày 31 tháng 10 năm 2023 Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Luận MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Nghiên cứu của các tác giả trong nước.

Các công trình nghiên cứu gián tiếp có liên quan đến mối quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX 6 1. Các công trình nghiên cứu về mối quan hệ Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX 12 1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài. Một số nhận xét, đánh giá.

Những vấn đề đặt ra để tiếp tục nghiên cứu trong luận án. 34 Tiểu kết chương 1. KHÁI QUÁT MỐI QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TRƯỚC THẾ KỈ XIX. Sơ lược về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội giữa hai nước Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX.

Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia Đại Việt từ thế kỉ XII cho đến cuối thế kỉ XIX 38 2. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của Vương quốc Xiêm La từ thế kỉ XII đến cuối thế kỉ XV 48 2. Quan hệ Việt - Xiêm trước thế kỉ XIX. Quan hệ Việt - Xiêm từ đầu thế kỉ XII cho đến cuối thế kỉ XV.

Quan hệ Việt - Xiêm từ đầu thế kỉ XVI cho đến cuối thế kỉ XVIII.87 Tiểu kết chương 2. QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TỪ 1802 – 1847. Khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, quân sự của nước Đại Nam dưới Vương triều Nguyễn. Khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, quân sự của Vương quốc Xiêm La dưới Vương triều Rattanakosin (1782 - 1932).

Quan hệ bang giao Việt - Xiêm từ năm 1802 đến 1847. Cơ sở cho việc thiết lập quan hệ bang giao giữa vương triều Nguyễn và vương triều Rattanakosin. Quan hệ Việt - Xiêm dưới các triều vua Nguyễn từ 1802 đến 1847.138 Tiểu kết chương 3. QUAN HỆ VIỆT – XIÊM TỪ 1847 – 1884.

Quan hệ Việt - Xiêm dưới triều vua Tự Đức (1847 - 1883). Thực dân Pháp tước quyền đặt quan hệ bang giao của triều đình nhà Nguyễn để đặt quan hệ ngoại giao với Vương quốc Xiêm La (1883 - 1900). Khái quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp từ năm 1858 đến năm 1883. Tình hình Xiêm La nửa sau thế kỉ XIX.

Quan hệ bang giao Việt - Xiêm trong 17 năm cuối của thế kỉ XIX (từ năm 1883 cho đến năm 1900).188 Tiểu kết chương 4. 197 NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.200 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Quan hệ bang giao là vấn đề hết sức quan trọng quyết định đến sự phát triển của một đất nước. Quan hệ bang giao của Việt Nam có từ khá sớm đối với những nước láng giềng liền kề biên giới như Trung Quốc, Chân Lạp, Ai Lao,…Quan hệ Việt - Xiêm muộn hơn quan hệ với các nước láng giềng trong khu vực nhưng mối quan hệ Việt – Xiêm có tác động lớn đến tình hình khu vực, nhất là trong thế kỉ XIX.

Xiêm là một nước có lịch sử rất trẻ ở vùng Đông Nam Á, cư dân trên khu vực Sê Mun chủ yếu là người Khơ me, còn ở đồng bằng sông Mê Nam là địa bàn cư trú của người Môn. Ở thời kì phát triển của Phù Nam, vùng hạ lưu sông Mê Nam và một số điểm quần cư của người Môn lệ thuộc vào Phù Nam. Từ thế kỉ XII - XIII, đồng bằng Mê Nam bị người Khơ me chiếm đóng và cũng là giai đoạn người Môn bị người Khơ me đồng hóa một cách sâu sắc. Một số còn lại sau khi người Thái đến đã dồn đẩy họ đi hoặc đồng hóa.

Người Thái là một bộ phận thuộc thuộc nhóm tộc người nói tiếng Thái kađai, cư trú ở thượng nguồn sông Mê Kông và sông Hồng, giáp ranh giữa Trung Quốc và Đông Nam Á, họ chính là chủ nhân của quốc gia Nam Chiếu (hay Đại Lý theo tài liệu của Trung Quốc). Với tính năng động và ứng xử mềm mỏng, người Thái nhanh chóng kết hợp với cư dân bản địa nơi đây và trở thành tộc người giữ vị trí chủ đạo ở giai đoạn thế kỉ XIII - XV. Đặc biệt là nửa sau thế kỉ XVIII, trong khi các nước phong kiến Đông Nam Á sau một kỳ phát triển rực rỡ huy hoàng đang trong quá trình suy yếu và cũng đang đối mặt với các cuộc xâm lược của các nước phương Tây thì Xiêm lại phát triển hùng mạnh nhất là sau giai đoạn đánh bại cuộc xâm lược của người Miến Điện (1767), vương quốc Xiêm củng cố chế độ phong kiến trung ương tập quyền, phát triển kinh tế, củng cố và tăng cường quân sự, tiến hành bành trướng lãnh thổ. Cũng như những quốc gia phong kiến Đông Nam Á khác, Đại Việt sau thời kỳ phát triển hưng thịnh, đến thế kỉ XVI - XVII bắt đầu suy yếu phân liệt thành Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Đàng Trong trong giai đoạn đầu các chúa Nguyễn ra 2 sức phát triển thương nghiệp, ngày càng trở nên hùng mạnh và bắt đầu đặt ảnh hưởng ở Chân Lạp và Ai Lao, do hai nước này ngày càng suy yếu. Năm 1802, nhà Nguyễn được thiết lập, lực lượng quân sự ngày càng hùng mạnh, do đó đã có tác động mạnh mẽ đến tình hình khu vực, nhất là vấn đề Chân Lạp và Ai Lao, những chư hầu của Xiêm trước đây. Quan hệ Việt - Xiêm được ghi nhận từ việc trao đổi hàng hóa từ thế kỉ XII, trải qua nhiều giai đoạn, mối quan hệ này có diễn biến phức tạp, lúc thăng, lúc trầm và hầu hết đều xuất phát từ nước láng giềng thứ ba hoặc Ai Lao, hoặc Chân Lạp. Các nước láng giềng có thể là đồng minh tin cậy giúp “phòng thủ từ xa”, có thể là kẻ thù trực tiếp nhất, cũng có thể là mảnh đất tiền tiêu mà các thế lực khác lợi dụng để can thiệp.

Chính vì những lí do đó, cả Việt Nam và Xiêm La, xem việc đặt ảnh hưởng ở Ai Lao, Chân Lạp không chỉ đơn thuần là các quốc gia có tiềm lực kinh tế mà vấn đề chính của hai nước là vấn đề chủ quyền, an ninh quốc gia, hai bên muốn dùng các nước này làm “tấm lá chắn” nhằm ngăn chặn cuộc xâm lược từ những nước khác. Đối với Việt Nam, vừa phải đối mặt với phương Bắc (Trung Quốc), vừa phải đề phòng quá trình “đông tiến” của Xiêm La, cho nên Ai Lao, Chân Lạp đối với Việt Nam càng trở nên quan trọng. Do đó, nghiên cứu mối quan hệ Việt - Xiêm trong quá khứ là điều hết sức cần thiết nhằm làm sáng tỏ bản chất của mối quan hệ Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX, giúp chúng ta hiểu rõ hơn Thái Lan ngày để có chính sách đối ngoại theo đường lối “độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển, tiếp tục mở rộng, phát triển những mối quan hệ đi vào chiều sâu, bền vững, thúc đẩy giải quyết những vấn đề tồn đọng bằng thương lượng hòa bình, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế”. Cho nên việc lựa chọn đề tài “Quan hệ Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX” để làm đề tài luận án tiến sĩ có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc.

Mục đích nghiên cứu Mục đích của đề tài “Quan hệ Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX” là: - Khôi phục lại bức tranh về quan hệ bang giao giữa hai nước Việt Nam và Xiêm La (Thái Lan ngày nay) trong thế kỉ XIX dưới các triều vua Nguyễn, như: Gia Long (1802 - 1819), Minh Mạng (1820 - 1840), Thiệu Trị (1841 - 1847), Tự Đức (1847 - 1883). 3 - Đề tài này còn là nguồn tư liệu tham khảo có giá trị giúp cho việc nghiên cứu, giảng dạy bộ môn quan hệ quốc tế hoặc các chuyên ngành thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là Sử học ở các trường đại học, học viện trong thời kỳ hội nhập quốc tế như hiện nay. - Thông qua nghiên cứu này, tác giả hy vọng rằng sẽ góp phần bổ sung, hoàn chỉnh thêm về tư liệu lịch sử của quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm trong trong suốt thế kỉ XIX. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX.

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài: + Không gian nghiên cứu: nước Việt Nam và Đại Nam dưới thời Nguyễn và nước Xiêm La dưới thời trị vì của Vương triều Rattanakosin. + Thời gian nghiên cứu: từ năm 1802 cho đến năm 1900. Năm 1802, là năm Nhà Nguyễn được thiết lập. Từ năm 1883 cho đến năm 1900, vương triều Nguyễn tuy vẫn tồn tại nhưng đã bị thực dân Pháp “tước quyền” đặt quan hệ bang giao với các nước trong khu vực và trên thế giới.

Do đó, quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm trong 17 năm cuối của thế kỉ XIX sẽ do thực dân Pháp lấy danh nghĩa triều đình nhà Nguyễn đặt quan hệ ngoại giao với vương quốc Xiêm. Vì vậy, để hoàn thiện bức tranh về quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm trong thế kỉ XIX, tác giả mạnh dạng trình bày thêm quan hệ bang giao giữa hai nước Việt - Xiêm trong thời kỳ thực dân Pháp xâm lược và cai trị Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu Đề tài nghiên cứu của chúng tôi dựa trên cơ sở hệ thống các phương pháp luận sử học mác-xít, sử dụng chủ yếu 2 phương pháp nghiên cứu chính đó là phương pháp lịch sử và phương pháp logic. - Phương pháp lịch sử: Đây là phương pháp được sử dụng chủ yếu trong luận án, nhất là phần nghiên cứu diễn tiến của mối quan hệ Việt Nam - Xiêm La.