Luận án về lưu trữ tài liệu truyền miệng từ cựu chiến binh Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Nguyễn Hồng Duy LƯU TRỮ TÀI LIỆU TRUYỀN MIỆNG QUA NGHIÊN CỨU HỒI ỨC CỦA CÁC CỰU CHIẾN BINH TRONG CHIẾN TRANH VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LƯU TRỮ HỌC Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- Nguyễn Hồng Duy LƯU TRỮ TÀI LIỆU TRUYỀN MIỆNG QUA NGHIÊN CỨU HỒI ỨC CỦA CÁC CỰU CHIẾN BINH TRONG CHIẾN TRANH VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954 - 1975 Chuyên ngành: Lưu trữ học Mã số: 62 32 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LƯU TRỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Đào Xuân Chúc 2. Nguyễn Liên Hương XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS. Đào Xuân Chúc PGS.

Vũ Thị Phụng Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Hồng Duy LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án “Lưu trữ tài liệu truyền miệng qua nghiên cứu hồi ức của các cựu chiến binh trong Chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954-1975” tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ và tạo điều kiện của các cơ quan, tổ chức và cá nhân. Đặc biệt của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng là những nơi tôi đang theo học và công tác. Tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới PGS. Đào Xuân Chúc, TS.

Nguyễn Liên Hương là hai giảng viên hướng dẫn trực tiếp trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn tới các cơ quan, tổ chức, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã hỗ trợ tôi cả về thời gian, công việc, tinh thần trong quá trình nghiên cứu. Đặc biêt là lời tri ân của cá nhân tôi với các nhân chứng là những cựu chiến binh trong Chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954-1975 đã giúp tôi có được nhiều tư liệu quý phục vụ luận án. Luận án chắc chắn còn nhiều thiếu sót, tác giả rất mong nhận được sự góp ý của các học giả và những người quan tâm tới vấn đề này.

Tác giả Nguyễn Hồng Duy MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ TÌNH HÌNH SƢU TẦM TÀI LIỆU TRUYỀN MIỆNG Ở CÁC NƢỚC. Nghiên cứu chung về tài liệu truyền miệng- tài liệu khẩu vấn. Định nghĩa “tài liệu”.

Khái niệm “Tài liệu truyền miệng” và các thuật ngữ liên quan. Các nghiên cứu về phương pháp tạo lập và lưu trữ tài liệu truyền miệng (tài liệu khẩu vấn). Tình hình nghiên cứu và hoạt động sưu tầm tài liệu truyền miệng (tài liệu khẩu vấn) ở một số quốc gia và Việt Nam. Nghiên cứu của Hoa Kỳ.

Nghiên cứu của Canada. Nghiên cứu của Anh. Nghiên cứu của Australia. Nghiên cứu của Singapore.

Nghiên cứu của Việt Nam. Khái niệm “hồi ức” và hồi ức của các cựu chiến binh trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam 1954-1975. Khái niệm “Hồi ức”. Khái niệm “cựu chiến binh”.

Vấn đề tái hiện hồi ức của các cựu chiến binh trong giai đoạn Chiến tranh Việt Nam 1954-1975. PHƢƠNG PHÁP TẠO LẬP TÀI LIỆU KHẨU VẤN - VẬN DỤNG TRONG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN. Khái quát về phương pháp khẩu vấn trong nghiên cứu lịch sử. Định nghĩa phương pháp khẩu vấn.

Ý nghĩa của phương pháp khẩu vấn đối với việc hình thành tài liệu truyền miệng trong lưu trữ. Yêu cầu tạo lập tài liệu khẩu vấn. Nội dung cơ bản của phương pháp khẩu vấn. Vận dụng phương pháp khẩu vấn trong nghiên cứu về hồi ức của các cựu chiến binh trong Chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954-1975.

Đối tượng phỏng vấn. Tiến hành phỏng vấn. Giá trị tài liệu từ phương pháp khẩu vấn trong luận án. TÀI LIỆU KHẨU VẤN TỪ HỒI ỨC CỦA CÁC CỰU CHIẾN BINH TRONG CHIẾN TRANH VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1954-1975.

Khái quát Chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954-1975. Hồi ức cựu chiến binh tham chiến trong giai đoạn 1954-1975. Hồi ức về giai đoạn nhập ngũ. Hồi ức về những trận đánh.

Hồi ức về những kỷ niệm vui, buồn trong chiến tranh. Động lực của người lính. Ký ức ngày thống nhất đất nước. Phê phán sử liệu đối với tài liệu khẩu vấn từ các hồi ức của các cựu chiến binh.

GIẢI PHÁP LƯU TRỮ TÀI LIỆU KHẨU VẤN TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM HIỆN NAY. Kinh nghiệm lưu trữ và phát huy tài liệu khẩu vấn của nước ngoài. Tổ chức khoa học các bộ sưu tập tài liệu khẩu vấn. Bảo quản tài liệu khẩu vấn.

Xây dựng công cụ tra cứu. Phục vụ khai thác sử dụng và phát huy giá trị tài liệu khẩu vấn. Các vấn đề đặt ra cho lưu trữ tài liệu khẩu vấn ở Việt Nam. Các vấn đề đặt ra cho lý luận khoa học lưu trữ.

Các vấn đề đặt ra cho thực tiễn công tác lưu trữ. Vấn đề đặt ra cho pháp lý về lưu trữ. Một số giải pháp thực hiện lưu trữ tài liệu khẩu vấn đối với Việt Nam. Giải pháp chung cho công tác lưu trữ.

Các giải pháp cụ thể về nghiệp vụ đối với lưu trữ tài liệu khẩu vấn. 152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 157 PHỤ LỤC 2 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Tài liệu truyền miệng được coi là một trong những nguồn sử liệu quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử. Đó là việc lưu giữ lại những thông tin thông qua việc truyền khẩu từ người này qua người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Giá trị của chúng không chỉ dừng lại ở việc góp phần phục dựng lại những sự kiện trong quá khứ mà còn là biểu hiện cho sự thay đổi về nhận thức của con người trước sự biến chuyển của tự nhiên và xã hội. Ở thời kỳ nào cũng vậy, chúng có vị trí nhất định trong việc hình thành và duy trì bản sắc của từng cộng đồng người và ngay cả ở thế kỷ 21, khi công nghệ thông tin đã làm cho những giới hạn về không gian bị mờ đi thì một xã hội thông tin vẫn luôn tồn tại những di sản của tài liệu truyền miệng, đặc biệt trong việc xem xét những trường hợp trải nghiệm cụ thể của các nhân chứng.

Với sự giúp sức của công nghệ, thông tin từ những cuộc phỏng vấn nhân chứng lịch sử có thể được thu thập, lưu giữ và bảo quản bằng các thiết bị điện tử, việc đánh giá giá trị sử liệu của chúng vì thế cũng được thuận lợi hơn. Tuy nhiên, đây còn là một vấn đề mới, đặc biệt với lưu trữ học. Hiện các nghiên cứu về sử liệu từ các ghi chép hồi ức của các nhân chứng ở nước ta dưới góc độ như là một tài liệu lưu trữ còn hết sức hạn chế. Điều này là một sự thiếu hụt về lý luận và thực tiễn so với các nước trên thế giới và trong khu vực bởi đã từ lâu, việc hình thành các dự án trong lưu trữ trong việc thu thập thông tin từ việc ghi lại hồi ức của các nhân chứng đã trở thành một trong những mảng quan trọng của các lưu trữ nhằm tái hiện lịch sử từ những dữ liệu truyền khẩu mang tính cá nhân nhưng vẫn có tính chính xác và giá trị khác biệt ở một mức độ nào đó.

Nhất là trong bối cảnh sự đa dạng của các nguồn tin luôn kèm theo tính phức tạp trong việc thẩm định tính chính xác thì thời gian cũng không cho phép chúng ta chậm trễ hơn trong việc tiếp cận thông tin từ phía các nhân chứng bằng cách này hay cách khác. Chính vì vậy, tiến hành phỏng vấn để ghi lại hồi ức của nhân chứng là một trong những phương pháp mà lưu trữ cần thực hiện để bù đắp những thiếu hụt này trong nghiên cứu, cũng như tạo ra được các tài liệu có giá trị để bảo quản trong các phòng, kho lưu trữ phục vụ cho những nhu cầu các nhau. 3 Chiến tranh Việt Nam từ 1954-1975 là một trong những giai đoạn lịch sử nhiều biến động với dân tộc Việt Nam. Chiến tranh đã kết thúc hơn 40 năm nhưng những di chứng của nó để lại cũng như nhiều vấn đề của lịch sử còn đặt ra cho đến ngày nay cần được lý giải một cách thấu đáo.

Bên cạnh các công trình nghiên cứu công phu của các nhà sử học thì trách nhiệm của ngành lưu trữ cũng không nhỏ khi phải lưu giữ và bảo quản các minh chứng có giá trị liên quan tới cuộc chiến. Trong đó, hồi ức của các nhân chứng đã từng tham gia chiến đấu trên chiến trường là một trong những nguồn tư liệu cần được xem xét một cách đúng mức. Điều này không chỉ góp phần làm phong phú thêm nguồn tài liệu cho lưu trữ mà xét về mặt lý luận cũng là sự bổ sung cần thiết trong xu thế phát triển chung của lưu trữ học ngày nay. Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi đã chọn đề tài “Lưu trữ tài liệu truyền miệng qua nghiên cứu hồi ức của các cựu chiến binh trong Chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954-1975” làm hướng nghiên cứu cho luận án tiến sỹ của mình.

Qua thực tiễn tìm hiểu của cá nhân tôi thì đây là một đề tài hoàn toàn mới trong nghiên cứu về lưu trữ học ở Việt Nam. Những kết quả nghiên cứu của luận án có thể sẽ tạo ra những cơ sở ban đầu cho việc hiện thực hóa những dự án về tài liệu truyền miệng trong thực tế 2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu đề tài này, tôi tập trung vào các mục tiêu chính sau đây: - Đánh giá được vị trí, tầm quan trọng và giá trị lưu trữ của tài liệu truyền miệng được hình thành từ việc ghi lại hồi ức của các nhân chứng lịch sử mà cụ thể ở đây là của các cựu chiến binh trong chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954- 1975.