Luận án: Các di tích tiền Óc Eo ở Tứ Giác Long Xuyên hình thành VHÓE miền Tây Nam Bộ

Tính cấp thiết của đề tài Văn hóa Óc Eo (VHOE) là một bộ phận trong lịch sử hình thành, phát triển vùng đất Nam Bộ. Nền văn hóa này được xem là cơ sở vật chất của nhà nước cổ đại ra đời sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á (ĐNÁ)-vương quốc Phù Nam [100, tr. Sau hơn bảy thập niên phát hiện và nghiên cứu, diện mạo của VHOE dần được làm rõ, từ không gian phân bố, đặc trưng-quan hệ văn hóa, niên đại… đều đạt có những thành tựu quan trọng. Vấn đề nguồn gốc và chủ nhân của VHOE là một đối tượng nghiên cứu quan trọng và được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm.

Paul Pelliot (1903) và George E. Coedes (1944, 1947) khi nghiên cứu về lịch sử các quốc gia cổ đại ở Đông Nam Á đều xem văn hóa bản địa được hình thành từ thời tiền sử chính là nền tảng cho sự tiếp nhận, trao đổi và lan tỏa của văn minh Ấn Độ [15, tr. Cơ tầng bản địa này là nhận tố quan trọng góp phần thúc đẩy sự hình thành các nhà nước sớm trong khu vực vào đầu Công nguyên như Phù Nam hay Lâm Ấp. Ngay buổi đầu khám phá VHOE, từ việc đồng nhất VHOE với văn minh Phù Nam, L.

Malleret đã nhận thấy nó là sản phẩm từ sự kết hợp của nhiều yếu tố văn hóa ngoại nhập với truyền thống văn hóa bản địa thông qua trao đổi thương mại, giao lưu [100, tr. Đồng thời ông cũng tìm hiểu mối quan hệ nguồn gốc trực tiếp giữa VHOE với các văn hóa tiền sử bản địa qua so sánh và phân tích những nét gần gũi giữa các loại đồ đá, đồ gốm phát hiện ở miền tây sông Hậu với các hiện vật cùng loại thuộc văn hóa Sa Huỳnh, Đông Sơn, các di tích Cù Lao Rùa, Samrong Sen, Mlu Prei hay khu vực cao nguyên Trấn Ninh [98, tr. Vào cuối thập niên 70 sang đầu thập niên 80 thế kỷ XX, nhiều phát hiện mới về thời Tiền-Sơ sử Nam Bộ đã góp phần bổ sung cho việc nhận diện nguồn gốc VHOE. Theo đó, văn hóa này hình thành từ sự kết tinh của hai thành tố nội sinh và ngoại nhập, hội tụ từ sự phát triển đa tuyến với vai trò cơ bản của cơ tầng bản địa.

1 Những phát hiện ở đáng chú ý đến từ nhiều địa bàn khác nhau, từ cao nguyên Long Khánh, vùng cận biển Nhơn Trạch (Đồng Nai), Cần Giờ (Tp. Hồ Chí Minh), bán đảo Long Sơn (Bà Rịa-Vũng Tàu), lưu vực sông Vàm Cỏ, Đồng Tháp Mười (Long An và Đồng Tháp), đến miền núi sót ở miền Tây Nam Bộ… Qua đó góp phần nhận diện các yếu tố mầm mống cho sự ra đời của VHOE, về những chuyển biến mạnh mẽ ở Nam Bộ trong nửa cuối thiên niên kỷ I trước Công nguyên sang đầu Công nguyên, từ xã hội tiền sử sang thời sơ sử, về mối quan hệ chuyển tiếp giữa giai đoạn đầu của VHOE (giai đoạn Óc Eo sớm hay Óc Eo sơ kỳ) với giai đoạn văn hóa trước đó (trước VHOE hay tiền Óc Eo). Quá trình phát triển này được biết đến phổ biến qua giả thuyết về các “tuyến”, các “con đường” phát triển lên VHOE. Trên không gian Nam Bộ, vùng TGLX có mức độ tập trung đậm đặc các di tích khảo cổ học thuộc phạm trù VHOE cũng như thời tiền Óc Eo được xem là có quan hệ trực tiếp đối với sự hình thành của nền văn hóa này.

Những phát hiện khảo cổ học trên vùng đất này đã góp phần quan trọng cho nhận thức về nền VHOE, bao gồm nguồn gốc và sự hình thành của nó. Tuy nhiên, dù đã được nhận diện từ nhiều góc độ tiếp cận, song tình hình tư liệu hiện nay về VHOE nói chung và vấn đề nguồn gốc VHOE nói riêng đang còn tản mạn, chưa được thu thập và nghiên cứu đầy đủ. Thực tế này khiến công tác nghiên cứu và tổng hợp về các vấn đề có liên quan, bao gồm việc nhận diện đặc điểm hình thành của VHOE còn nhiều nội dung chưa được làm rõ. Nó đặt ra yêu cầu hệ thống tư liệu để phân tích và tổng hợp, làm rõ các đặc trưng văn hóa là một nhu cầu cấp thiết hiện nay trong nghiên cứu VHOE, cụ thể là qua đó làm rõ tính kế thừa trong quá trình phát triển từ thời tiền Óc Eo đến VHOE.

Từ yêu cầu thực tế trên và tính thực tiễn cao đối với việc nghiên cứu và nhận thức VHOE hiện nay, chủ để “Các di tích tiền Óc Eo vùng Tứ Giác Long Xuyên trong quá trình hình thành văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam Bộ” được chọn làm nội dung đề tài luận án tiến sĩ Khoa học lịch sử-chuyên ngành Khảo cổ học. Mục tiêu của luận án là phân tích, làm rõ đặc trưng văn hóa của thời tiền Óc Eo, mối quan hệ của nó với giai đoạn đầu của VHOE ở vùng TGLX và đặt trong bối cảnh 2 nhận thức chung về VHOE ở vùng đất Nam Bộ. Đây là cơ sở để xem xét những tiền đề quan trọng góp phần vào sự hình thành nền văn hóa này. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích của luận án * Mục đích chung: làm rõ mối quan hệ văn hóa giữa thời kỳ tiền Óc Eo và giai đoạn sớm của VHOE ở Nam Bộ và sự hình thành của nền văn hóa này. * Mục đích cụ thể: - Hệ thống toàn bộ tư liệu tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở vùng TGLX. - Xác định đặc trưng văn hóa, đặc điểm quan hệ văn hóa, niên đại và phân kỳ các giai đoạn phát triển từ tiền Óc Eo sang giai đoạn đầu của VHOE ở vùng TGLX. Nhiệm vụ của luận án Nhiệm vụ của luận án để làm rõ các nội dung sau: - Nội hàm của khái niệm “tiền Óc Eo”.

- Xác định đặc trưng văn hóa của các di tích tiền Óc Eo ở vùng TGLX. - Làm rõ quan hệ chuyển tiếp từ thời tiền Óc Eo sang văn hóa Óc Eo, cụ thể là từ giai đoạn tiền Óc Eo sang giai đoạn sớm của VHOE ở vùng TGLX. - Nhận thức về truyền thống, đặc điểm phát triển và vai trò của các di tích tiền Óc Eo ở vùng TGLX trong quá trình hình thành VHOE ở miền Tây Nam Bộ. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu trực tiếp là các di tích, di vật tiền Óc Eo và giai đoạn Óc Eo sớm phát hiện ở vùng TGLX. Nghiên cứu so sánh với các di tích, di vật có liên quan ở miền Tây Nam Bộ và khu vực. Phạm vi nghiên cứu * Không gian nghiên cứu: không gian nghiên cứu trực tiếp là vùng TGLX. Bên cạnh đó, đồng bằng Nam Bộ và không gian rộng hơn trong khu vực cũng nằm trong phạm vi nghiên cứu-so sánh của đề tài.

* Khung thời gian nghiên cứu: Để hoàn thành mục tiêu đề tài, luận án xác định các di tích thời tiền Óc Eo và giai đoạn sớm của VHOE là đối tượng nghiên cứu chính của luận án, phân tích và làm rõ đặc điểm phát triển từ thời Tiền sử sang Sơ sử; là làm rõ đặc trưng văn hóa giữa tiền Óc Eo và VHOE, làm rõ mối quan hệ chuyển tiếp từ tiền Óc Eo sang giai đoạn Óc Eo sớm. Vì vậy, khung thời gian nghiên cứu của đề tài nằm trong khoảng từ thiên niên kỷ I trước Công nguyên (TCN) sang đầu Công nguyên (CN). Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 4. Phương pháp luận Đề tài nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở vận dụng quan điểm duy vật lịch sử và duy vật biện chứng để nhận diện quá trình phát triển văn hóa nội tại, các quan hệ, ảnh hưởng văn hóa qua từng giai đoạn phát triển, từ tiền Óc Eo đến giai đoạn sớm của VHOE trên vùng TGLX.

Phương pháp luận sử học được vận dụng trên cơ sở tập hợp nguồn sử liệu thông qua các tư liệu khảo cổ học, phân tích, làm rõ các đặc trưng văn hóa hàm chứa bên trong nội dung của từng loại, từng nhóm tư liệu khảo cổ học khác nhau. Từ đó tổng hợp chúng lại với mục đích làm rõ diễn trình phát triển văn hóa qua từng giai đoạn gắn với từng khung niên đại cụ thể, là cơ sở để nhận thức mối quan hệ biện chứng, làm rõ tính kế thừa trong phát triển giữa các giai đoạn văn hóa thông qua đặc điểm diễn biến loại hình di tích, di vật bên cạnh những yếu tố mới phát sinh từ các quá trình sống, lao động và trao đổi giữa các cộng đồng [154, tr. Phương pháp nghiên cứu Luận án vận dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành. Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành khảo cổ học được thực hiện gồm có điền dã, khai quật hiện trường, đo vẽ… nhằm thu thập tư liệu; phương pháp phân loại loại hình, thống kê định lượng kết hợp với mô tả, là những phương pháp được vận dụng dụng trong xử lý tư liệu thu thập được.

Tập trung vào các nghiên cứu so sánh để làm rõ các đặc trưng văn hóa, cụ thể là so sánh để làm rõ tiền Óc Eo là gì, Óc Eo sớm là gì với những điểm giống-khác nhau như thế nào… Phương pháp phân tích, tổng hợp: tư liệu sau khi thu thập được tiến hành phân tích và liên kết, thống nhất các bộ phận, các mặt, các yếu tố đã được phân tích [154, tr. Kết quả phân tích được tổng hợp trên cơ sở làm rõ quan hệ biện chứng về sự tương đồng và dị biệt, là cơ sở cho việc đánh giá khách quan sự việc, để làm rõ sự chuyển biến trong các đặc điểm văn hóa từ tiền Óc Eo sang VHOE ở vùng TGLX và Nam Bộ. Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: phương pháp lịch sử được vận dụng để mô tả sự vật gắn với cột địa tầng khảo cổ học, làm rõ đặc điểm phát sinh, phát triển văn hóa từ tiền Óc Eo sang VHOE ở vùng TGLX và trong bối cảnh Nam Bộ. Thông qua quả nhận thức rõ các mối quan hệ truyền thống, có tính kế thừa trong phát triển cùng các mối quan hệ và tác động khách quan khác nhau, phương pháp logic giúp về quá trình phát triển này.

Phương pháp nghiên cứu liên ngành: sử dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành như địa chất, cổ môi trường, nhân học, xã hội học, đô thị học… trong những trường hợp cụ thể nhằm xác định niên đại, giải thích những vấn đề văn hóa- cư dân trong quá trình chuyển biến từ tiền Óc Eo sang VHOE ở miền Tây Nam Bộ.