Luận án tiến sĩ lâm nghiệp: Phát triển phương pháp giám sát carbon rừng có sự tham gia của cộng đồng

v Trân trọng cảm ơn các nhóm cộng đồng Châu Mạ xã Lộc Bắc, Lộc Bảo và Lộc Lâm; chuyên viên kỹ thuật của hai công ty TNHH MTV Lâm nghiệp Lộc Bắc và Bảo Lâm thuộc huyện Bảo Lâm, tỉnh Lâm Đồng đã tham gia tích cực trong suốt quá trình nghiên cứu, thử nghiệm các phương pháp PCM trên hiện trường. Chân thành cảm ơn sự chia sẻ của gia đình, những giúp đỡ của bạn bè và đồng nghiệp đã hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Sau cùng, xin trân trọng ghi nhận sự giúp đỡ của tất cả những ai đã quan tâm, hỗ trợ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án. Tác giả: Phạm Tuấn Anh vi TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt AGB Above Ground Biomass (kg) Sinh khối cây rừng trên mặt đất (kg) BGB Below Ground Biomass (kg) Sinh khối cây rừng dưới mặt đất (kg) CFM Community Forest Quản lý rừng cộng đồng Management COP Conference of the Parties Hội nghị các bên D Diameter at Breast Height Đường kính ở độ cao ngang ngực (cm) (vị trí cao 1,3m) FAO Food and Agriculture Tổ chức lương nông của Liên hiệp Organization of the United quốc Nations G (BA) Basal Area (m2/ha) Tổng tiết diện ngang thân cây (m2/ha) GHG Green House Gas Khí nhà kính GIS Geographical Information Hệ thống thông tin địa lý System GPS Global Positioning System Hệ thống định vị toàn cầu H Height (m) Chiều cao (m) IPCC Intergovernmental Panel on Uỷ ban liên Chính phủ về Biến đổi khí Climate Change hậu IUCN International Union for Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên Conservation of Nature and nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Natural Resources MRV Measurement, Reporting and Đo lường, báo cáo và thẩm định Verification NFI National Forest Inventory Điều tra rừng quốc gia NFMS National Forest Monitoring Hệ thống giám sát rừng quốc gia Systems PCM Participatory Carbon Giám sát carbon có sự tham gia Monitoring vii PFM Participatory Forest Giám sát rừng có sự tham gia Monitoring REDD Reducing Emissions from Giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái Deforestation and Forest rừng Degradation REDD+ Reducing Emissions from Giảm phát thải khí nhà kính thông qua Deforestation and Forest nỗ lực hạn chế mất rừng và suy thoái Degradation, Plus the role of rừng, bảo tồn trữ lượng carbon rừng, conservation, sustainable quản lý bền vững tài nguyên rừng và forest management and tăng cường trữ lượng carbon rừng enhancement of forest carbon stocks REL Reference Emission Levels Mức phát thải tham chiếu TAGB Total Above Ground Biomass Tổng sinh khối trên mặt đất (tấn/ha) TB Total Biomass Tổng sinh khối cây rừng trên và dưới mặt đất (tấn/ha) TBGB Total Below Ground Biomass Tổng sinh khối dưới mặt đất (tấn/ha) UNFCCC United Nations Framework Công ước khung của Liên hợp quốc về Convention on Climate biến đổi khí hậu Change UN-REDD United Nations - Reducing Chương trình của Liên hiệp quốc về Emissions from Deforestation Giảm phát thải từ mất rừng và suy and Forest Degradation thoái rừng viii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN.

iv TỪ VIẾT TẮT. vi MỤC LỤC. viii DANH MỤC CÁC BẢNG. xi DANH MỤC CÁC HÌNH.

xiii MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .1 Trên thế giới .1 Các khái niệm liên quan PCM .2 Vai trò, vị trí của giám sát carbon rừng có sự tham gia của cộng đồng trong hệ thống giám sát rừng quốc gia và chương trình REDD .3 Quản lý rừng cộng đồng và giám sát rừng có sự tham gia của cộng đồng trong REDD .4 Mô hình ước tính sinh khối cây rừng .5 Nội dung và phương pháp của giám sát carbon rừng có sự tham gia của cộng đồng .6 Độ tin cậy, chi phí và hiệu quả của sự tham gia của cộng đồng trong giám sát carbon rừng .1 Chương trình UN-REDD ở Việt Nam, vai trò vị trí của cộng đồng trong đo tính, giám sát carbon rừng .2 Mô hình ước tính sinh khối .3 Phát triển phương pháp đo tính, giám sát carbon rừng có sự tham gia của cộng đồng ở Việt Nam .4 Quản lý rừng cộng đồng làm cơ sở cho giám sát carbon rừng có sự tham gia ở Việt Nam. 32 ix CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Đối tượng nghiên cứu .2 Đặc điểm khu vực nghiên cứu .1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên ở khu vực nghiên cứu .2 Đặc điểm về kinh tế xã hội của 3 xã nghiên cứu .3 Tình hình quản lý, sử dụng và bảo vệ tài nguyên rừng .3 Nội dung nghiên cứu .1 Thiết lập và đánh giá sai số hệ thống mô hình ước tính sinh khối với các biến số đầu vào cộng đồng có khả năng đo đạc chính xác .2 Thử nghiệm, đánh giá để lựa chọn các phương pháp, công cụ, bể chứa carbon áp dụng trong PCM .3 Tổng hợp và xây dựng hướng dẫn PCM .4 Phương pháp nghiên cứu.1 Phương pháp luận và tiếp cận nghiên cứu .2 Phương pháp thiết lập và đánh giá sai số các mô hình ước tính sinh khối với các biến số đầu vào cộng đồng có khả năng đo đạc .3 Thử nghiệm, đánh giá để lựa chọn các phương pháp, công cụ, bể chứa carbon áp dụng trong PCM .4 Phương pháp xây dựng hướng dẫn PCM. 64 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN .1 Mô hình ước tính sinh khối với biến số đầu vào cộng đồng có khả năng đo đạc chính xác .1 Lựa chọn phương pháp thiết lập mô hình .2 Mô hình AGB .3 Mô hình BGB .4 Mô hình AGB theo cấp H .5 So sánh các mô hình AGB và BGB cây rừng lá rộng thường xanh ước lượng theo các phương pháp khác nhau ở vùng Tây Nguyên .6 Mô hình sinh khối lâm phần (TAGB, TBGB) theo biến số G .2 Kết quả thử nghiệm, đánh giá để lựa chọn các phương pháp, công cụ, bể chứa carbon trong PCM.1 Xác định trạng thái rừng dựa vào kiến thức địa phương .2 Độ tin cậy khi cộng đồng sử dụng GPS để khoanh vẽ biến động diện tích rừng và xác định vị trí ô mẫu ngẫu nhiên .3 Độ tin cậy của dữ liệu sinh khối và carbon ước tính từ dữ liệu đầu vào do cộng đồng đo đạc .4 Lựa chọn hình dạng và kích thước ô mẫu trong PCM .5 Lựa chọn đo tính các bể chứa carbon ngoài cây gỗ trong PCM .3 Hướng dẫn “Giám sát carbon rừng có sự tham gia - PCM” .1 Điều kiện đầu vào cần thiết cho thực hiện PCM .2 Tổ chức nhóm điều tra, giám sát trên hiện trường .3 Giám sát thay đổi diện tích, trạng thái rừng .4 Thiết lập ô mẫu, đo đạc cây gỗ trong ô .5 Tổng hợp dữ liệu để ước tính phát thải hoặc hấp thụ CO2 tương đương 118 3.6 Các mẫu phiếu sử dụng trên hiện trường cho PCM.

125 KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ. 131 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 132 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 143 xi DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1: Sự khác biệt giữa ước tính sinh khối bởi cộng đồng và cơ quan chuyên nghiệp ở Tanzania và khu vực Himalaya .2: Chi phí cho giám sát carbon rừng bởi cộng đồng so sánh với cơ quan chuyên nghiệp.3: Giám sát carbon rừng có sự tham gia của cộng đồng.

Những nội dung cộng đồng có khả năng tham gia và các vấn đề cần nghiên cứu đánh giá độ tin cậy và chi phí ở Việt Nam .1: Dân số, thành phần dân tộc, trình độ dân trí của 03 xã trong khu vực nghiên cứu .2: Tóm tắt thông tin thống kê các biến số của cây mẫu đo tính sinh khối .3: Tóm tắt thông tin thống kê biến số G và sinh khối lâm phần.4: Diện tích rừng lá rộng thường xanh theo ba cấp trữ lượng ở khu vực nghiên cứu thuộc 3 xã của huyện Bảo Lâm, tỉnh Lâm Đồng .1: Sử dụng chỉ số Furnival’s Index để đánh giá hai phương pháp ước lượng mô hình .2: So sánh và thẩm định chéo mô hình ước tính AGB có hay không có ảnh hưởng của cấp G theo các biến số đầu vào khác nhau .3: Tham số của mô hình AGB lựa chọn với các biến số đầu vào khác nhau, trên cơ sở toàn bộ dữ liệu .4: So sánh và thẩm định chéo mô hình ước tính BGB có hay không có ảnh hưởng của cấp G theo biến số đầu vào .5: Tham số của mô hình BGB lựa chọn, trên cơ sở toàn bộ dữ liệu .6: So sánh và thẩm định chéo mô hình quan hệ H = f(D) .7: Tham số của mô hình H = f(D) lựa chọn, trên cơ sở toàn bộ dữ liệu.8: Sử dụng chỉ số FI để so sánh các mô hình sinh khối cây rừng lá rộng thường xanh vùng Tây Nguyên được thiết lập theo phương pháp khác nhau .9: So sánh và thẩm định chéo mô hình ước tính TAGB và TBGB theo G .10: Tham số của mô hình TAGB và TBGB lựa chọn trên cơ sở toàn bộ dữ liệu .11: So sánh nhận dạng trạng thái rừng của cộng đồng với trạng thái, cấp trữ lượng rừng hiện hành cho rừng lá rộng thường xanh .12: Kết quả đánh giá cho điểm cộng đồng sử dụng GPS khoanh vẽ diện tích rừng thay đổi .13: Kết quả đánh giá cho điểm cộng đồng sử dụng GPS xác định vị trí ô mẫu ngẫu nhiên trên hiện trường .14: Kết quả so sánh biến động CV% và sai lệch Bias % do cộng đồng và chuyên viên kỹ thuật về các giá trị trung bình đo G, D, H ở 39 điểm đánh giá .15: So sánh sai khác kết quả ước tính tổng sinh khối trên mặt đất (TAGB, tấn/ha) của điểm Bitterlich và các loại ô mẫu từ số liệu đầu vào của cộng đồng và chuyên viên kỹ thuật theo Bias% và tiêu chuẩn phi tham số Wilcoxon.16: So sánh sai khác kết quả ước tính tổng sinh khối dưới mặt đất (TBGB, tấn/ha) của điểm Bitterlich và các loại ô mẫu từ số liệu đầu vào của cộng đồng và chuyên viên kỹ thuật theo Bias% và tiêu chuẩn phi tham số Wilcoxon.17: So sánh sai khác kết quả ước tính tổng sinh khối trên và dưới mặt đất (TB, tấn/ha) của điểm Bitterlich và các loại ô mẫu từ số liệu đầu vào của cộng đồng và chuyên viên kỹ thuật theo Bias% và tiêu chuẩn phi tham số Wilcoxon .18: Số ô mẫu theo ba cấp trữ lượng cho từng kiểu dạng ô mẫu .19: Chi phí trung bình cho việc lập một ô/điểm mẫu đo cây gỗ cho các loại ô khác nhau .20: Tổng chi phí lao động lập ô mẫu đo cây gỗ theo bốn dạng ô khác nhau cho toàn khu vực nghiên cứu .21: Chi phí lao động trung bình để thu thập dữ liệu trên các bể chứa carbon ngoài gỗ trên mỗi loại ô mẫu .