Luận án: Quản lý cháy rừng Quảng Bình thích ứng biến đổi khí hậu & đề xuất giải pháp

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án mang tên “N ứ ừ ứ ớ ổ ậ ỉ Q B ” mã số 9.05 là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận án là hoàn toàn trung thực, khách quan, nghiêm túc và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình khoa học khác dƣới mọi hình thức. Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận án này đều đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án này đã đƣợc ghi rõ nguồn gốc. Nếu có gì sai sót, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Thừa Thiên Huế, ngày tháng năm 2019 T ậ N ễ P ƣơ Vă ii LỜI CẢM ƠN Luận án Tiến sĩ mang tên “N ứ ừ ứ ớ ổ ậ ỉ Q B ” mã số 9.05 là công trình nghiên cứu một cách toàn diện đầu tiên tại tỉnh Quảng Bình về thực trạng và giải pháp quản lý cháy rừng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Mặc dù gặp không ít khó khăn trong quá trình nghiên cứu, nhƣng với sự nỗ lực của bản thân và sự giúp đỡ tận tình của các thầy, cô giáo cùng các đồng nghiệp và gia đình, tôi đã hoàn thành các nội dung nghiên cứu với mục tiêu mà luận án đặt ra. Nhân dịp này, tôi xin đặc biệt bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến hai thầy giáo hƣớng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Lợi và TS. Trần Minh Đức đã động viên, định hƣớng nghiên cứu và tận tình hƣớng dẫn; ThS Phạm Hồng Thái – Chi cục Kiểm Lâm Quảng Bình và nhiều cá nhân khác đã cung cấp nhiều tài liệu, số liệu có giá trị khoa học và thực tiễn để tôi hoàn thành các nội dung Luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Đại học Huế, Lãnh đạo Trƣờng Đại học Nông Lâm – Đại học Huế, Phòng Đào tạo Sau Đại học, quý thầy cô giáo Khoa Lâm nghiệp, Trung tâm khí tƣợng thủy văn tỉnh Quảng Bình, Sở Tài nguyên và Môi trƣờng, các Trạm Kiểm lâm tại các huyện Tuyên Hóa, Minh Hóa, Quảng Trạch, Đồng Hới, Bố Trạch, Trung tâm Điều tra và Thiết kế Nông Lâm nghiệp Quảng Bình, Công ty MTV LCN Long Đại đã giúp đỡ, góp ý và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong thực nghiệm hiện trƣờng và bố trí thí nghiệm. Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu Trƣờng Đại học Quảng Bình, Phòng Công tác sinh viên, Trung tâm Hỗ trợ sinh viên và Khởi nghiệp và tập thể giảng viên Khoa Nông Lâm Ngƣ, sinh viên các ngành Lâm nghiệp, Phát triển nông thôn, Quản lý tài nguyên và Môi trƣờng cùng tham gia làm thí nghiệm, thu thập số liệu và giúp đỡ để tôi hoàn thành Luận án này. Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn Vợ tôi cùng các thành viên trong gia đình tôi, đã động viên, hỗ trợ tôi rất nhiều về mặt thời gian, hy sinh về vật chất lẫn tinh thần để giúp tôi hoàn thành Luận án của mình. Trân trọng! Thừa Thiên Huế, ngày tháng năm 2019 T ậ N ễ P ƣơ Vă iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT V ắ/ ệ Nộ d dễ ADB Ngân hàng Phát triển châu Á AIACC Đánh giá tác động và thích ứng với biến đổi khí hậu BĐKH Biến đổi khí hậu BCĐ Ban chỉ đạo Bộ NN&PTNT Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn CCAM Mô hình khí tƣợng ba chiều COP Hội nghị các bên Tổ chức nghiên cứu khoa học, sức khỏe cộng đồng và công CSIRO nghiệp Úc Dc Độ cao ĐP Địa phƣơng ĐBTh Ô tiêu chuẩn trạng thái rừng thông ở Tiểu sinh thái đồng bằng ĐBk Ô tiêu chuẩn trạng thái rừng keo ở Tiểu sinh thái đồng bằng Ect Chỉ số hiệu quả canh tác EFFIS Hệ thống thông tin cháy rừng châu Âu GIS Hệ thống thông tin địa lý (Geographic Information System) GPS Hệ thống định vị toàn cầu (Global Positioning System) GĐTh Ô tiêu chuẩn trạng thái rừng thông ở Tiểu sinh thái gò đồi GĐk Ô tiêu chuẩn trạng thái rừng keo ở Tiểu sinh thái gò đồi IPCC Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu Hcb Chiều cao cây bụi Kd Kinh độ KB Kịch bản KNK Khí nhà kính iv V ắ/ ệ Nộ d dễ MSDA Phân tích đa chiều Mtk Khối lƣợng thảm khô (kg/ha) Mtt Khối lƣợng thảm tƣơi (kg/ha) NCCR Nguy cơ cháy rừng LDLR Loại đất loại rừng PCCCR Phòng cháy chữa cháy rừng P Chỉ số tổng hợp hợp V.

Nesterov PP Phƣơng pháp PT-TH Phát thanh truyền hình PTLN Phát triển lâm nghiệp RCP4.5 Kịch bản nồng độ khí nhà kính trung bình thấp RT Rừng trồng RTN Rừng tự nhiên TCCB Trảng cỏ cây bụi UNEP Chƣơng trình môi trƣờng Liên hợp quốc UNDP Chƣơng trình phát triển Liên hợp quốc UNFCCC Công ƣớc khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu Vd Vĩ độ VCTh Ô tiêu chuẩn trạng thái rừng thông ở Tiểu sinh thái vùng cao VCk Ô tiêu chuẩn trạng thái rừng keo ở Tiểu sinh thái vùng cao VLC Vật liệu cháy VST Vùng sinh thái WFAS Hệ thống đánh giá cháy rừng Mỹ WMO Tổ chức Khí tƣợng thế giới Wvlc13 (%) Độ ẩm vật liệu cháy lúc 13 giờ (%) v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. iii MỤC LỤC. v DANH MỤC CÁC BIỂU, BẢNG. viii DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ.

xi MỞ ĐẦU. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU. MỤC TIÊU CHUNG. MỤC TIÊU CỤ THỂ.

Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN. Ý NGHĨA KHOA HỌC. Ý NGHĨA THỰC TIỄN. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN.

4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Khái niệm cháy rừng và phân loại cháy rừng. Khái niệm và nguyên nhân BĐKH. Khái niệm mùa cháy rừng và dự báo cháy rừng.

Khái niệm về hệ thống thông tin địa lý và viễn thám. CƠ SỞ THỰC TIỄN. Tác động của BĐKH đến nguy cơ cháy rừng trên thế giới. Tác động của BĐKH đến nguy cơ cháy rừng ở Việt Nam.

Tác động của BĐKH đến nguy cơ cháy rừng ở Quảng Bình. Xu hƣớng BĐKH hiện nay. Phƣơng pháp dự báo cháy rừng. Nhận xét chung.

35 CHƢƠNG 2 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. PHẠM VI, ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU. Phạm vi nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phƣơng pháp luận và hƣớng tiếp cận. Phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể.

40 CHƢƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI LIÊN QUAN ĐẾN CHÁY RỪNG. Điều kiện tự nhiên ảnh hƣởng đến cháy rừng. Đặc điểm kinh tế – xã hội liên quan đến cháy rừng.

THỰC TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHÁY RỪNG Ở TỈNH QUẢNG BÌNH. Tình hình cháy rừng ở tỉnh Quảng Bình. Hiện trạng vật liệu cháy, cây bụi và thảm tƣơi liên quan đến cháy rừng. Thực trạng công tác quản lý cháy rừng ở tỉnh Quảng Bình.

ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ PHÙ HỢP CỦA PHƢƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH MÙA CHÁY, DỰ BÁO CHÁY RỪNG CÁC VÙNG SINH THÁI Ở TỈNH QUẢNG BÌNH. Đánh giá sự phù hợp và đề xuất phƣơng pháp xác định mùa cháy rừng các vùng sinh thái. Đánh giá sự phù hợp của các phƣơng pháp dự báo cháy rừng. Đề xuất hiệu chỉnh chỉ số dự báo cháy rừng ở tỉnh Quảng Bình.

PHÂN VÙNG TRỌNG ĐIỂM CHÁY RỪNG Ở TỈNH QUẢNG BÌNH. Xây dựng bản đồ lớp phủ ở tỉnh Quảng Bình qua các năm. Xây dựng bản đồ các nhân tố ảnh hƣởng đến nguy cơ cháy rừng ở tỉnh Quảng Bình .3 Xây dựng bản đồ cảnh báo nguy cơ cháy rừng ở tỉnh Quảng Bình. Xây dựng mô hình dự đoán cháy rừng theo kịch bản thay đổi nhiệt độ (RPC4.5) ở tỉnh Quảng Bình.

ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP TRONG CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHÁY RỪNG. Nâng cao năng lực tổ chức, trình độ và trang thiết bị PCCCR. Giải pháp về công nghệ. Giải pháp về quy hoạch.

Giải pháp về chính sách. Giải pháp về công tác dự báo. Giải pháp về công tác chỉ đạo thực hiện. 138 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

143 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 144 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 145 viii DANH MỤC CÁC BIỂU, BẢNG Bảng 1. Chế độ khô ẩm ở Việt Nam theo Thái Văn Trừng.

Mùa cháy rừng theo các vùng sinh thái. Phân cấp dự báo nguy cơ cháy rừng và các biện pháp thực hiện PCCCR10 Bảng 1. Các khoảng nhiệt độ tăng dự kiến cho năm 2080. Diễn biến nhiệt độ trung bình ở tỉnh Quảng Bình các giai đoạn từ năm 2016–2099.

Diễn biến biến đổi lƣợng mƣa năm các giai đoạn ở tỉnh Quảng Bình. Xác định hệ số K theo lƣợng mƣa. Phân cấp mức độ nguy hiểm của cháy rừng theo chỉ tiêu P. Phân cấp mức độ nguy hiểm cháy rừng theo hàm lƣợng nƣớc trong vật liệu cháy.

Phân cấp cháy rừng thông theo chỉ tiêu P ở Quảng Ninh. Cấp nguy hiểm cháy rừng có thêm yếu tố vận tốc gió của Cooper. Ma trận so sánh cặp đôi trong FAHP. Chỉ số ngẫu nhiên RI do Saaty đề xuất.

Điểm phân cấp nguy cơ cháy rừng theo các chỉ tiêu đƣợc lựa chọn. Đặc điểm các yếu tố khí tƣợng Quảng Bình trong 15 năm (giai đoạn 2003 – 2018). Phân bố nhiệt độ bề mặt đất năm 2003 và 2016 ở tỉnh Quảng Bình. Ma trận biến động sự thay đổi nhiệt độ giai đoạn 2003–2016.

Phân bố diện tích nƣơng rẫy theo đơn vị hành chính. Số lƣợng và phân bố các bản đồng bào dân tộc thiểu số sống tập trung có hoạt động nƣơng rẫy. Tình hình cháy rừng ở tỉnh Quảng Bình giai đoạn 2003–2018. Tình hình cháy rừng theo các tháng trong 15 năm.

Kết quả điều tra tầng cây bụi dƣới tán rừng Keo và Thông nhựa. Khối lƣợng vật liệu cháy rừng Keo và Thông nhựa. Hệ thống văn bản chỉ đạo công tác quản lý cháy rừng. Lực lƣợng tham gia Ban chỉ đạo, Tổ đội PCCCR trong toàn tỉnh.

Lực lƣợng tham gia và trách nhiệm của các bên có liên quan trong công tác quản lý cháy rừng. Đặc trƣng nhiệt độ, độ ẩm, lƣợng mƣa tiểu vùng sinh thái núi cao. Đặc trƣng nhiệt độ, độ ẩm, lƣợng mƣa tiểu vùng sinh thái gò đồi. Đặc trƣng nhiệt độ, độ ẩm, lƣợng mƣa tiểu vùng đồng bằng và cát ven biển.

Lƣợng mƣa trung bình tuần khí tƣợng tại các tiểu vùng sinh thái. Tổng hợp các yếu tố khí tƣợng của các tiểu vùng sinh thái ở tỉnh Quảng Bình. Số vụ cháy rừng trong 15 năm các tiểu vùng sinh thái.