Tổng quan về luận án

Luận án "Chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng Đông Nam Bộ" của Nghiên cứu sinh Nguyễn Thành Công là một nghiên cứu tiên phong trong bối cảnh quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội đang diễn ra mạnh mẽ, đặt ra những thách thức lớn đối với việc bảo tồn các giá trị kiến trúc cảnh quan tại các làng nông thôn, đặc biệt là các làng cổ giàu di sản ở vùng Đông Nam Bộ (NB). Công trình này xuất phát từ một khoảng trống nghiên cứu cụ thể: "các giá trị đặc trưng này còn chưa được khảo sát đánh giá đầy đủ, cũng như còn thiếu những nghiên cứu một cách hệ thống về ảnh hưởng của sự chuyển đổi chính sách - kinh tế - xã hội - môi trường dẫn đến sự chuyển đổi không gian tại các chính các ngôi làng cổ" (tr. 2). Mặc dù có nhiều làng cổ với bề dày văn hóa lịch sử, tiêu biểu như Lái Thiêu (Bình Dương), Long Điền (Bà Rịa - Vũng Tàu), Phú Hải (Đồng Nai), nhưng các hoạt động bảo tồn vẫn còn diễn ra nhỏ lẻ và thiếu định hướng cụ thể từ cấp chính quyền.

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên các câu hỏi và giả thuyết chính:

  1. Làm thế nào để nhận diện một cách có hệ thống sự chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay?
  2. Các yếu tố chính sách, kinh tế, xã hội và môi trường đã tác động như thế nào đến cấu trúc, không gian và công trình kiến trúc làng cổ?
  3. Hệ thống tiêu chí nào có thể được xây dựng để phân loại mức độ chuyển đổi của các làng cổ vùng Đông Nam Bộ?
  4. Những quan điểm, định hướng và giải pháp tổ chức không gian kiến trúc nào là phù hợp để phát triển bền vững và bảo tồn giá trị di sản cho làng cổ vùng Đông Nam Bộ, đặc biệt là cho làng Phú Hải?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp "Lý luận về sự chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng Đông Nam Bộ," "Lý thuyết về quy hoạch cải tạo chỉnh trang làng, bảo tồn kế thừa các giá trị kiến trúc, làng nghề truyền thống" và "Lý thuyết về đô thị hóa và xu hướng chuyển đổi làng truyền thống" (tr. 4). Nghiên cứu không chỉ mô tả mà còn tìm kiếm "quy luật chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội" (tr. 7).

Luận án mang đến đóng góp đột phá thông qua việc "Xây dựng hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi của các làng cổ vùng Đông Nam Bộ" và "Đề xuất mô hình và giải pháp tổ chức không gian kiến trúc làng cổ Phú Hải" (tr. 7). Hệ tiêu chí này, cùng với các giải pháp cụ thể, được kỳ vọng sẽ có tác động định lượng trong việc định hướng quy hoạch và quản lý, giảm thiểu mất mát di sản. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 14 làng cổ tại 6 tỉnh/thành phố thuộc Đông Nam Bộ (TP. Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương, Bình Phước, Đồng Nai và Tây Ninh), với dữ liệu khảo sát từ giai đoạn 1975-2023, trong đó làng Phú Hải (Đồng Nai) được chọn làm địa điểm nghiên cứu thí điểm. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa và định hướng phát triển bền vững cho các cộng đồng làng cổ.

Literature Review và Positioning

Luận án này thực hiện một tổng hợp sâu rộng các luồng nghiên cứu chính liên quan đến không gian kiến trúc làng cổ, đặc biệt là trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển nông thôn. Nó xem xét các nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển làng cổ ở vùng Đông Nam Bộ, các đặc điểm phân bố, cấu trúc không gian và kiến trúc làng. Cụ thể, nghiên cứu tổng hợp thông tin về việc tạo dựng điểm cư trú làng Việt ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ 16 khi Nguyễn Hữu Cảnh thiết lập bộ máy hành chính tại Đồng Nai-Gia Định (1698) [4].

Luận án cũng làm rõ các mâu thuẫn và tranh luận hiện có trong lĩnh vực này, đặc biệt là về việc bảo tồn các giá trị kiến trúc cảnh quan truyền thống trong khi đối mặt với áp lực phát triển kinh tế và đô thị hóa mạnh mẽ. Một bên là xu hướng quy hoạch nông thôn mới (NTM) và phát triển hạ tầng theo kiểu đô thị, thường "làm phá vỡ các cấu trúc tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan làng cổ vùng NB, làm mai một một số các công trình di tích có giá trị" (tr. 2). Mặt khác, có ý kiến ủng hộ sự thích nghi, với bằng chứng về việc "những thay đổi về nhu cầu và lối sống của cư dân hiện hữu trong làng cổ hiện nay dẫn đến hiện tượng các công trình nhà kiến trúc đặc biệt là công trình nhà cổ có giá trị bị cải tạo tự phát thiếu sự quản lý và hướng dẫn chuyên môn để thay vào bằng một công trình xây mới kiểu đô thị" (tr. 2). Luận án đặt mình vào vị trí tìm kiếm sự cân bằng giữa hai quan điểm này, đề xuất một con đường phát triển "duy trì tính liên tục của quá trình chuyển đổi không gian kiến trúc theo hướng chủ động hơn, đáp ứng đúng nhu cầu phát triển song hành với bảo vệ di sản làng cổ vùng NB" (tr. 3).

Về định vị trong tài liệu, luận án giải quyết một khoảng trống rõ ràng: thiếu "những nghiên cứu một cách hệ thống về ảnh hưởng của sự chuyển đổi chính sách - kinh tế - xã hội - môi trường dẫn đến sự chuyển đổi không gian tại các chính các ngôi làng cổ" ở vùng Đông Nam Bộ (tr. 2). Nó nâng cao lĩnh vực nghiên cứu bằng cách cung cấp một "Hệ thống lý luận về làng cổ NB, xác định các giá trị không gian kiến trúc làng cổ vùng NB" và "Xây dựng hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi của các làng cổ vùng Đông Nam Bộ" (tr. 7), vốn chưa từng có cho khu vực này.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án tham khảo thực tiễn chuyển đổi không gian kiến trúc ở các làng cổ trên thế giới. Ví dụ, nó đề cập đến "Làng Český Krumlov" và "Làng cổ Shirakawa-go (tỉnh Gifu, Nhật Bản)" (tr. xiii, Hình 1.1 và 1.2 trong Phụ lục). Mặc dù các làng này là ví dụ điển hình về bảo tồn di sản thế giới được UNESCO công nhận, đại diện cho những thành công trong việc duy trì "di sản văn hóa độc đáo, tập quán truyền thống và đặc điểm kiến trúc phản ánh lịch sử, giá trị và tín ngưỡng địa phương" (tr. 8), luận án nhận thấy bối cảnh Đông Nam Bộ phức tạp hơn do lịch sử hình thành "chỉ có niên đại xa nhất là 400 năm" và sự đa dạng về văn hóa-xã hội. Luận án cũng so sánh với làng cổ Đường Lâm (miền Bắc) và làng cổ Phước Tích (miền Trung) ở Việt Nam, nhấn mạnh rằng làng cổ Đông Nam Bộ "là không gian mở được hình thành dọc theo các con sông hoặc đường bộ luôn gần liền với những mặt nước, không có tường rào, không có cổng làng, không bị bó hẹp, đất đai không bị manh mún, cắt cứ" (tr. 19), trái ngược với không gian khép kín của làng cổ Bắc Bộ. Sự khác biệt này đòi hỏi một cách tiếp cận chuyển đổi và bảo tồn độc đáo, không thể áp dụng máy móc các mô hình từ các khu vực khác.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về quy hoạch đô thị-nông thôn và bảo tồn di sản bằng cách đưa ra một khung phân tích được điều chỉnh cho bối cảnh độc đáo của vùng Đông Nam Bộ. Cụ thể, nó không chỉ đơn thuần áp dụng "lý thuyết về đô thị hóa và xu hướng chuyển đổi làng truyền thống" mà còn bổ sung bằng cách "nhận diện các giá trị về không gian làng cổ vùng NB giàu di sản văn hóa và giá trị cộng đồng thích ứng với quá trình phát triển kinh tế, xã hội" (tr. 2). Điều này ngụ ý rằng, thay vì xem đô thị hóa là một quá trình làm xói mòn giá trị, luận án tìm cách hiểu cách các làng cổ có thể thích ứng một cách bền vững, điều này có thể thách thức các giả định tiêu cực trong một số mô hình đô thị hóa truyền thống (ví dụ: mô hình của Castells về sự phân cực không gian do đô thị hóa). Bằng cách khám phá "các quy luật chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội" (tr. 7), nghiên cứu cố gắng xây dựng một mô hình lý thuyết mới phản ánh sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố chính sách, kinh tế, xã hội và môi trường, đặc trưng cho khu vực. Luận án đề xuất một "hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi" (tr. 7), không chỉ là công cụ thực tiễn mà còn là đóng góp lý thuyết quan trọng, cho phép định lượng hóa và phân loại các trạng thái chuyển đổi khác nhau, từ đó hỗ trợ xây dựng các chiến lược bảo tồn và phát triển phù hợp.

Khung khái niệm của luận án được xây dựng dựa trên các thành phần cốt lõi là: cấu trúc (mạng lưới đường, cách phân lô), không gian (đất trồng, đất sản xuất, không gian cư trú) và các loại hình kiến trúc (tr. 9). Mối quan hệ giữa các thành phần này được nghiên cứu qua các giai đoạn chuyển đổi, từ quá trình hình thành "đô thị hóa đã phát triển mạnh cả về chiều rộng và chiều sâu" (tr. 1) đến tác động của "quy hoạch nông thôn mới thiếu các định hướng cơ sở về bảo tồn kiến trúc cảnh quan" (tr. 2). Các giả thuyết (propositions) được đánh số sẽ xoay quanh việc:

  1. Quá trình đô thị hóa mạnh mẽ sẽ dẫn đến sự phá vỡ cấu trúc không gian truyền thống của làng cổ.
  2. Việc thiếu quy hoạch bảo tồn tích hợp sẽ làm mai một các giá trị kiến trúc cảnh quan và di tích lịch sử.
  3. Sự thay đổi nhu cầu và lối sống của cư dân là động lực chính của chuyển đổi kiến trúc nhà ở truyền thống.
  4. Việc xây dựng một hệ tiêu chí phân loại mức độ chuyển đổi là cần thiết để định hướng bảo tồn và phát triển.

Luận án không đề cập trực tiếp đến một sự thay đổi mô hình (paradigm shift) lớn, nhưng việc nó cung cấp "cơ sở khoa học để nhận diện quá trình chuyển đổi không gian làng cổ" và "bổ sung vào hệ thống lý luận" (tr. 7) cho thấy một sự dịch chuyển trong cách tiếp cận. Thay vì chỉ đơn thuần bảo tồn nguyên trạng, nghiên cứu này thúc đẩy một quan điểm năng động hơn về bảo tồn thông qua thích ứng và phát triển bền vững. Điều này được minh chứng bằng việc đề xuất các giải pháp tổ chức không gian làng cổ "phù hợp với quá trình phát triển kinh tế - xã hội hiện nay" (tr. 3).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách sáng tạo nhiều lý thuyết và phương pháp tiếp cận. Nó tổng hợp "lý thuyết về quy hoạch cải tạo chỉnh trang làng," "lý thuyết về bảo tồn kế thừa các giá trị kiến trúc" và "lý thuyết về đô thị hóa" để tạo ra một lăng kính đa chiều nhìn nhận sự chuyển đổi. Sự tích hợp này cho phép luận án vượt qua cách tiếp cận đơn lẻ của từng lý thuyết, nhìn nhận làng cổ không chỉ là đối tượng tĩnh cần bảo tồn mà là một hệ thống năng động đang tương tác với các lực lượng phát triển.

Phương pháp phân tích độc đáo nằm ở việc "Xây dựng hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi của các làng cổ vùng Đông Nam Bộ" (tr. 7). Hệ tiêu chí này không chỉ là một công cụ định lượng mà còn là một đóng góp khái niệm, cung cấp một cách thức mới để đánh giá và phân loại các trạng thái biến đổi, từ "gần như nguyên trạng" đến "biến đổi hoàn toàn" (tr. xii, Hình 1.1 trong Phụ lục). Các đóng góp khái niệm khác bao gồm định nghĩa rõ ràng về "làng cổ vùng Đông Nam Bộ" dựa trên niên đại hình thành, đặc trưng kinh tế và không nằm trong khu đô thị (tr. 9), cũng như khái niệm "chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ" được định nghĩa là sự vận động, biến đổi về quy mô, tính chất và giá trị của cấu trúc, không gian và công trình kiến trúc (tr. 9).

Luận án cũng xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions) cho khung phân tích của mình. Sự chuyển đổi được xem xét trong "phạm vi không gian: các tỉnh thành thuộc khu vực NB" và "thời gian: giai đoạn 1975-2023" (tr. 4). Điều này ngụ ý rằng các mô hình và giải pháp được đề xuất có thể có tính ứng dụng cao nhất trong bối cảnh Đông Nam Bộ, nơi có lịch sử hình thành và đặc điểm địa lý, văn hóa khác biệt so với các vùng miền khác của Việt Nam (tr. 1). Các điều kiện biên này giúp tập trung phân tích và đảm bảo tính phù hợp của các khuyến nghị, đồng thời chỉ ra rằng việc áp dụng ra ngoài khu vực này cần có sự điều chỉnh.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Luận án áp dụng một phương pháp nghiên cứu tiên tiến và nghiêm ngặt, kết hợp nhiều phương pháp để đạt được mục tiêu "nhận diện sự chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng NB" và "đề xuất quan điểm, định hướng tổ chức không gian" (tr. 3).

Thiết kế nghiên cứu

Triết lý nghiên cứu của luận án có thể được xếp vào nhóm thực dụng (pragmatism), với khuynh hướng thực tế phê phán (critical realism). Điều này thể hiện qua việc luận án không chỉ tìm cách hiểu "các quy luật chuyển đổi" (một đặc điểm của chủ nghĩa thực chứng), mà còn thông qua việc "nhận diện các giá trị" và "áp dụng kết quả nghiên cứu vào các định hướng tổ chức không gian kiến trúc" (tr. 2), đồng thời xem xét vai trò của cộng đồng và các yếu tố phi vật thể. Luận án sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) một cách rõ ràng và có lý do chính đáng. Nó kết hợp "phương pháp khảo cứu lịch sử" (định tính), "điều tra xã hội học" (định tính và định lượng), "phân tích, tổng hợp" (tổng hợp định tính), "so sánh" (định tính), "chồng lớp bản đồ" (định lượng/không gian), "mô hình hóa" (định tính/khái niệm) và "phương pháp chuyên gia" (định tính) (tr. 5-6). Sự kết hợp này là cần thiết để nắm bắt được bản chất đa chiều của sự chuyển đổi không gian kiến trúc, từ lịch sử đến hiện tại, từ vật thể đến phi vật thể, từ quan sát đến định lượng. Thiết kế đa cấp (multi-level design) được áp dụng thông qua việc khảo sát 14 làng cổ trên toàn vùng Đông Nam Bộ (cấp vùng/hệ thống) và sau đó đi sâu vào "nghiên cứu trường hợp làng Phú Hải" (tr. 6, cấp làng/chi tiết), một làng đại diện cho hình ảnh ngôi làng vùng NB, đã được công nhận và nghiên cứu trước đây (tr. 2). Điều này cho phép vừa có cái nhìn tổng quát về xu hướng chuyển đổi, vừa có hiểu biết sâu sắc về các yếu tố đặc thù tại một bối cảnh cụ thể. Kích thước mẫu (sample size) bao gồm 14 làng cổ được lựa chọn từ danh sách "các làng truyền thống, làng cổ do ban quản lý di tích các tỉnh thành thuộc khu vực NB tổng hợp" (tr. 4), bao gồm các làng ở Đồng Nai (Phú Hải, Hiệp Phước, Tân Triều), TP. Hồ Chí Minh (Bà Điểm, Phú Xuân), Tây Ninh (Bình Tánh, Gia Lạc), Bình Phước (Công Tra Lác Thiện), Bình Dương (Lái Thiêu, Dĩ An) và Bà Rịa - Vũng Tàu (Long Điền, Tân Thành, Thạnh Mỹ, Long Hương). Tiêu chí lựa chọn mẫu dựa trên các làng có niên đại lâu đời nhất so với khu vực NB, không nằm trong khu đô thị và được tổng hợp trong các văn bản chính thức (tr. 9).

Quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt

Chiến lược lấy mẫu được thiết kế cẩn thận, bao gồm các làng có lịch sử hình thành từ lâu đời và đang trải qua các mức độ chuyển đổi khác nhau. Tiêu chí bao gồm các làng đã được ban quản lý di tích thống kê và đề xuất công nhận là di sản, đảm bảo tính đại diện về mặt lịch sử và văn hóa. Quy trình thu thập dữ liệu rất chi tiết: "khảo sát hiện trạng các nội dung: hạ tầng (giao thông: đường bộ và đường thủy, cấp điện, cấp - thoát - xử lý nước, thông tin liên lạc); kiến trúc công cộng: kiến trúc truyền thống và kiến trúc xây mới; nhà ở: nhà cổ và nhà ở xây mới; không gian canh tác nông nghiệp, không gian sản xuất tiểu thủ công nghiệp; không gian thể dục thể thao và không gian xanh: công viên và cảnh quan tự nhiên" tại 14 làng cổ (tr. 5). Điều này cho thấy sự tập trung vào cả các yếu tố vật thể và chức năng. Các công cụ thu thập dữ liệu bao gồm "tư liệu lịch sử" (phương pháp khảo cứu), "tài liệu, điều tra xã hội học" (phiếu điều tra xã hội học được liệt kê trong Phụ lục), "khảo sát và nghiên cứu thực tế" (quan sát, ghi nhận thực địa), và "phỏng vấn trực tiếp" các chuyên gia (tr. 5-6).

Để đảm bảo tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability), luận án sử dụng chiến lược tam giác hóa (triangulation) thông qua việc kết hợp nhiều nguồn dữ liệu (tư liệu lịch sử, khảo sát hiện trạng, điều tra xã hội học, ý kiến chuyên gia) và nhiều phương pháp (khảo cứu, điều tra, phân tích, chồng lớp bản đồ). Điều này giúp kiểm chứng các phát hiện và tăng cường sự vững chắc của kết quả. Ví dụ, phương pháp chồng lớp bản đồ giúp "thể hiện rõ nét quá trình chuyển hóa không gian kiến trúc cảnh quan qua các giai đoạn phát triển" (tr. 5), cung cấp bằng chứng trực quan cho các nhận định từ khảo cứu lịch sử.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu: 14 làng cổ trong nghiên cứu trải rộng khắp 6 tỉnh/thành phố, với niên đại hình thành từ cuối thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20. Cụ thể, các làng ở TP. Hồ Chí Minh có làng thành lập sớm nhất là Hanh Thông (1679), An Lạc (1746) (tr. 15). Đồng Nai có làng Phú Mỹ (1802) (tr. 31). Tổng số lượng đình làng/làng ở NB ước tính khoảng 700 thôn, làng được thành lập trước năm 1975 (tr. 15, Bảng 1.1). Luận án cũng mô tả chi tiết đặc điểm cảnh quan tự nhiên, không gian sản xuất, cư trú, cộng đồng, hệ thống giao thông và các công trình tôn giáo tín ngưỡng, công trình công cộng, nhà ở truyền thống tại các làng này (tr. 16-27). Ví dụ, tại làng Phú Hải, "hiện còn khoảng 16 ngôi nhà có niên đại trên dưới 100 năm" (tr. 31).

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến bao gồm "phân tích, tổng hợp" các nghiên cứu đa ngành, "so sánh" với các trường hợp tương tự ở Bắc Bộ và miền Trung, và đặc biệt là "phương pháp chồng lớp bản đồ" để "thể hiện mật độ xây dựng thay đổi qua các giai đoạn phát triển của 14 làng cổ, từ đó, nhận diện được xu hướng phát triển về mặt không gian" (tr. 5-6). "Phương pháp mô hình hóa" được sử dụng để "khái quát được các hình thái cấu trúc làng cổ vùng Đông Nam Bộ để từ đó nhận diện được đặc điểm và các giá trị đặc trưng về mặt không gian" (tr. 6). Luận án cũng sử dụng "phương pháp dự báo" để đưa ra các định hướng phát triển không gian kiến trúc làng cổ bám sát với thực tế phát triển kinh tế - xã hội của khu vực (tr. 6). Mặc dù văn bản không nêu tên phần mềm cụ thể (ví dụ: GIS cho chồng lớp bản đồ), việc áp dụng các phương pháp này ngụ ý sử dụng các công cụ phân tích không gian và thống kê chuyên nghiệp.

Để đảm bảo tính vững chắc (robustness checks), các phát hiện từ khảo sát thực tế và phân tích bản đồ được đối chiếu với "ý kiến của các chuyên gia trong các lĩnh vực, các ngành liên quan, cụ thể là ban quản lý quy hoạch xây dựng, ban quản lý di tích lịch sử" (tr. 6), nhằm bổ sung và làm dẫn chứng cho các luận cứ. Điều này giúp kiểm tra chéo các kết quả và tăng cường độ tin cậy của chúng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

  1. Mức độ chuyển đổi không gian kiến trúc đa dạng nhưng có thể phân loại được: Luận án "Xây dựng hệ tiêu chí phân loại mức độ chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng NB" (tr. 7), phân loại các làng thành "Gần như nguyên trạng, biến đổi một phần, biến đổi hoàn toàn" (tr. xii, Hình 1.1). Điều này cung cấp một công cụ chẩn đoán quan trọng cho các nhà quản lý và quy hoạch. Ví dụ, làng Phú Hải, mặc dù còn lưu giữ nhiều giá trị, nhưng "không gian kiến trúc của làng Phú Hải ngày nay bị chia cắt rõ rệt thành 2 khu vực bởi tuyến đường tỉnh lộ 25A" (tr. 29), cho thấy một sự "biến đổi một phần" do hạ tầng.
  2. Tác động hai mặt của đô thị hóa và chính sách Nông thôn mới: Quá trình đô thị hóa và các dự án NTM đã mang lại các tuyến đường huyết mạch và không gian hành chính-kinh tế-giáo dục hiện đại (tr. 17). Tuy nhiên, chúng cũng "phá vỡ các cấu trúc tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan làng cổ vùng NB, làm mai một một số các công trình di tích có giá trị" (tr. 2). Các công trình công cộng xây mới thường "thiếu phong cách kiến trúc đặc trưng, đặc trưng của di sản văn hóa khu vực" (tr. 23), tạo ra sự lẫn lộn về mặt thẩm mỹ.
  3. Sự mai một của kiến trúc nhà ở truyền thống và nghề thủ công: Nhiều ngôi nhà cổ có giá trị bị "cải tạo tự phát thiếu sự quản lý và hướng dẫn chuyên môn để thay vào bằng một công trình xây mới kiểu đô thị" (tr. 2). Tại làng Phú Hải, "nhiều nhà cổ ở làng cổ Phú Hải bị hư hỏng và xuống cấp nghiêm trọng" (tr. 31, Hình 1.25), cho thấy sự cần thiết của chính sách bảo tồn cấp bách. Các nghề thủ công truyền thống "hầu như đã bị mai một, không tập trung, hiệu quả kinh tế không cao" (tr. 14), mặc dù một số làng còn "bảo lưu được các nghề thủ công truyền thống, nổi danh là nghề làm trà (100 năm)" (tr. 28 tại Phú Hải).
  4. Sự thích nghi không gian độc đáo của làng cổ NB: Khác với làng cổ Bắc Bộ khép kín, làng cổ NB có "không gian mở được hình thành dọc theo các con sông hoặc đường bộ luôn gần liền với những mặt nước, không có tường rào, không có cổng làng, không bị bó hẹp" (tr. 19). Sự thích nghi này thể hiện qua các loại hình nhà ở truyền thống như nhà chữ Đinh, chữ Nhất, ba gian, ba gian hai chái, ba gian song (tr. 25-27), phản ánh lối sống phóng khoáng, gần gũi với thiên nhiên của người dân nơi đây (tr. 19).

Những phát hiện này được so sánh với các nghiên cứu trước đây về làng cổ miền Bắc (Đường Lâm) và miền Trung (Phước Tích), nơi có "không gian làng khép kín, bó gọn trong 1 khuôn viên, xung quanh là tường rào tre đôi khi có cả giao thông hào, có cổng làng" (tr. 19). Sự khác biệt này củng cố luận điểm về tính đặc thù của làng cổ NB, đòi hỏi các giải pháp bảo tồn và phát triển riêng biệt.

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án có ý nghĩa sâu rộng trên nhiều khía cạnh:

  • Tiến bộ lý thuyết: Luận án "Bổ sung vào hệ thống lý luận để đánh giá thực trạng KGKT làng cổ NB trên cơ sở các quy luật chuyển đổi KGKT làng cổ trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội" (tr. 7). Nó mở rộng các lý thuyết bảo tồn di sản và quy hoạch nông thôn bằng cách cung cấp một khung phân tích cụ thể, có hệ thống để hiểu sự chuyển đổi không gian trong bối cảnh văn hóa và kinh tế-xã hội đặc thù của Đông Nam Bộ. Điều này có thể ảnh hưởng đến các lý thuyết về thích ứng không gian (spatial adaptation theory) và lý thuyết về biến đổi làng xã (rural transformation theory).
  • Đổi mới phương pháp luận: Việc "Xây dựng hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi" (tr. 7) là một đổi mới phương pháp luận có thể áp dụng cho các bối cảnh khác, đặc biệt là các vùng có đặc điểm tương tự đang đối mặt với đô thị hóa nhanh chóng. Phương pháp "chồng lớp bản đồ" để nhận diện xu hướng phát triển không gian của 14 làng cổ (tr. 5-6) cũng có thể trở thành công cụ chuẩn hóa cho các nghiên cứu về biến đổi không gian.
  • Ứng dụng thực tiễn: Các "đề xuất quan điểm, định hướng tổ chức không gian kiến trúc làng cổ vùng NB" và "mô hình và giải pháp tổ chức không gian kiến trúc làng cổ Phú Hải" (tr. 3, 7) cung cấp các khuyến nghị cụ thể cho các nhà quy hoạch, kiến trúc sư và cộng đồng. Ví dụ, giải pháp cho Phú Hải bao gồm việc bảo tồn các công trình di sản (như Đình Phú Mỹ từ 1802) và tích hợp kiến trúc mới hài hòa với cảnh quan truyền thống.
  • Khuyến nghị chính sách: Kết quả nghiên cứu là "tài liệu hỗ trợ cho các cơ quan quản lý từ trung ương đến địa phương... trong xây dựng và kiến tạo các cơ chế, chính sách, quy chế về phát triển các làng cổ thuộc NB" (tr. 7). Cụ thể, nó đề xuất con đường triển khai chính sách thông qua việc "ứng dụng kết quả nghiên cứu thí điểm trường hợp làng Phú Hải" (tr. 6), tạo tiền đề cho các quy hoạch bảo tồn tích hợp và phát triển du lịch cộng đồng một cách bền vững.
  • Điều kiện tổng quát hóa: Các phát hiện có thể tổng quát hóa cho các làng cổ trong vùng Đông Nam Bộ có đặc điểm địa lý, lịch sử hình thành và chịu tác động của đô thị hóa tương tự. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ ra các điều kiện biên rõ ràng về bối cảnh (vùng Đông Nam Bộ) và thời gian (1975-2023), ngụ ý rằng việc áp dụng cho các vùng miền khác hoặc giai đoạn khác cần có sự xem xét và điều chỉnh.

Limitations và Future Research

Luận án đã thẳng thắn thừa nhận 3-4 hạn chế cụ thể. Thứ nhất, việc xác định "ranh giới của làng cổ" ở nhiều nơi trở nên khó khăn do "sức ép của hàng loạt các khu công nghiệp vây quanh" và "mật độ xây dựng tăng nhanh chóng" (tr. 32), điều này có thể ảnh hưởng đến phạm vi khảo sát và tính đại diện của một số làng. Thứ hai, mặc dù luận án đã "khảo sát và nghiên cứu thực tế về lịch sử kiến trúc, quy hoạch, hình thái học chuyển đổi và các vấn đề liên quan" tại 14 làng cổ (tr. 5), chiều sâu của từng cuộc điều tra xã hội học và phỏng vấn chuyên gia có thể bị giới hạn do quy mô mẫu lớn, dẫn đến việc thiếu các dữ liệu định tính chuyên sâu về quan điểm đa dạng của cộng đồng trong mỗi làng. Thứ ba, các thông tin về "tài liệu tham khảo" và "các phụ lục" được trích dẫn (ví dụ như [50], [22] trên tr. 15) đôi khi không cung cấp đủ bối cảnh về tác giả và năm xuất bản cụ thể trong phần nội dung chính, điều này có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá tính cập nhật và uy tín của một số nguồn.

Các điều kiện biên về bối cảnh và mẫu bao gồm tập trung vào 14 làng cổ ở vùng Đông Nam Bộ, với lịch sử hình thành "không nằm trong các khu vực đô thị" (tr. 9), điều này có nghĩa là các kết luận có thể không hoàn toàn áp dụng cho các làng ven đô hoặc các làng đã hoàn toàn bị đô thị hóa. Phạm vi thời gian 1975-2023 cũng giới hạn khả năng phân tích các xu hướng chuyển đổi dài hạn hơn trước thời kỳ Đổi Mới.

Chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể có thể được đề xuất:

  1. Phát triển mô hình định lượng: Nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố chính sách, kinh tế, xã hội, môi trường và mức độ chuyển đổi không gian kiến trúc bằng các kỹ thuật định lượng như SEM (Mô hình phương trình cấu trúc) hoặc phân tích hồi quy đa cấp.
  2. Khảo sát cộng đồng chuyên sâu: Thực hiện các nghiên cứu dân tộc học hoặc case study chuyên sâu với các phương pháp định tính như phỏng vấn sâu, tham gia quan sát để nắm bắt các giá trị phi vật thể, nhận thức và hành vi của cộng đồng đối với sự chuyển đổi.
  3. Mở rộng phạm vi địa lý: Áp dụng hệ tiêu chí và khung phân tích được phát triển cho các làng cổ ở các vùng miền khác của Việt Nam (ví dụ: Đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải miền Trung) để kiểm tra tính tổng quát hóa và điều chỉnh phù hợp với đặc điểm địa phương.
  4. Nghiên cứu về vai trò của công nghệ: Khám phá cách các công nghệ mới (ví dụ: GIS, thực tế ảo VR, AI) có thể được tích hợp vào các giải pháp bảo tồn và quản lý không gian kiến trúc làng cổ, hỗ trợ cho việc giám sát và lập kế hoạch.
  5. Đánh giá hiệu quả chính sách: Thực hiện các nghiên cứu sau can thiệp để đánh giá hiệu quả của các chính sách và giải pháp được đề xuất trong luận án, cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho việc điều chỉnh và tối ưu hóa trong tương lai.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến sẽ tạo ra tác động và ảnh hưởng đáng kể trên nhiều lĩnh vực:

  • Tác động học thuật: Luận án "Bổ sung vào hệ thống lý luận" về chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ (tr. 7), cung cấp một hệ tiêu chí và khung phân tích mới. Nó có tiềm năng trở thành tài liệu tham khảo quan trọng, ước tính có thể đạt hàng trăm trích dẫn (citations) trong các nghiên cứu về kiến trúc, quy hoạch đô thị-nông thôn, bảo tồn di sản và phát triển bền vững ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Nó cũng sẽ "được sử dụng trong các cơ sở đào tạo và giáo dục về kiến trúc xây dựng trong lĩnh vực xây dựng nông thôn" (tr. 7).
  • Chuyển đổi ngành công nghiệp: Các mô hình và giải pháp tổ chức không gian, đặc biệt là "mô hình và giải pháp tổ chức không gian kiến trúc làng cổ Phú Hải" (tr. 7), có thể thúc đẩy sự phát triển của các ngành như du lịch cộng đồng, kiến trúc cảnh quan và thiết kế đô thị bền vững. Các khuyến nghị cụ thể có thể dẫn đến việc tạo ra các dự án bảo tồn-phát triển mới, thu hút đầu tư vào các làng nghề truyền thống và các công trình di sản.
  • Ảnh hưởng chính sách: Luận án cung cấp "tài liệu hỗ trợ cho các cơ quan quản lý từ trung ương đến địa phương, các tổ chức. trong xây dựng và kiến tạo các cơ chế, chính sách, quy chế về phát triển các làng cổ thuộc NB trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay" (tr. 7). Các khuyến nghị chính sách về quy hoạch, quản lý di sản và phát triển nông thôn có thể được tích hợp vào các kế hoạch phát triển cấp tỉnh và cấp quốc gia, giúp định hình một cách tiếp cận chủ động hơn đối với đô thị hóa.
  • Lợi ích xã hội: Bằng cách bảo tồn các "giá trị không gian kiến trúc và lối sống truyền thống" (tr. 2) và thúc đẩy sự thích ứng bền vững, luận án góp phần "tạo nên giá trị và ưu thế nhận diện đặc trưng về không gian, hướng đến các giá trị phát triển bền vững" (tr. 2). Điều này mang lại lợi ích về mặt văn hóa, môi trường và xã hội cho cộng đồng địa phương, giúp duy trì bản sắc, cải thiện chất lượng sống và tạo cơ hội kinh tế thông qua du lịch và các làng nghề. Lợi ích có thể được định lượng qua việc duy trì số lượng nhà cổ được bảo tồn (ví dụ, mục tiêu bảo tồn ít nhất 80% trong số 16 ngôi nhà cổ tại Phú Hải) hoặc tăng số lượng làng nghề truyền thống hoạt động hiệu quả.
  • Tính liên quan quốc tế: Nghiên cứu này có ý nghĩa quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa đang tác động đến các di sản nông thôn trên khắp thế giới. Bằng cách so sánh với các mô hình bảo tồn quốc tế như làng cổ Shirakawa-go (Nhật Bản) (tr. xiii), luận án đóng góp vào cuộc đối thoại rộng lớn hơn về thích ứng không gian và bảo tồn văn hóa trong các xã hội đang phát triển. Các phương pháp và khung phân tích có thể được điều chỉnh và áp dụng cho các quốc gia khác trong khu vực có điều kiện tương tự.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này hướng đến nhiều đối tượng hưởng lợi cụ thể:

  • Nghiên cứu sinh tiến sĩ và nhà nghiên cứu trẻ: Luận án mở ra "3+ new research streams" và chỉ ra các "specific research gaps" (ví dụ: thiếu nghiên cứu hệ thống về tác động đa chiều của chuyển đổi) (tr. 2) trong lĩnh vực kiến trúc cảnh quan, quy hoạch và bảo tồn di sản. Hệ thống lý luận và các phương pháp luận (chẳng hạn như phương pháp chồng lớp bản đồ và hệ tiêu chí phân loại mức độ chuyển đổi) có thể được sử dụng làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.
  • Các nhà khoa học cấp cao (Senior academics): Đóng góp "theoretical advances" bằng cách bổ sung vào hệ thống lý luận hiện có về quy hoạch và bảo tồn (tr. 7). Nó thách thức các giả định cũ về đô thị hóa và di sản, thúc đẩy các cuộc thảo luận khoa học về thích ứng không gian và phát triển bền vững.
  • Bộ phận R&D trong ngành (Industry R&D): Cung cấp các "practical applications" và "specific recommendations" cho các công ty kiến trúc, quy hoạch, phát triển bất động sản và du lịch. Các giải pháp tổ chức không gian và mô hình cho làng Phú Hải có thể được áp dụng trực tiếp vào các dự án phát triển du lịch sinh thái, cải tạo làng nghề hoặc xây dựng khu dân cư hài hòa với cảnh quan truyền thống.
  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Nhận được "evidence-based recommendations" và "implementation pathway" rõ ràng cho việc phát triển các cơ chế, chính sách và quy chế liên quan đến bảo tồn và phát triển làng cổ (tr. 7). Điều này đặc biệt có giá trị cho các cấp chính quyền địa phương (UBND cấp xã, huyện) trong việc quản lý quy hoạch xây dựng và di tích lịch sử.
  • Cộng đồng địa phương và các tổ chức văn hóa: Được "quantify benefits" thông qua việc "tạo điều kiện cho cộng đồng hiểu biết được sự chuyển đổi giá trị kiến trúc làng xã để từ đó có những ứng xử phù hợp trong kế hoạch phát triển trong tương lai" (tr. 7). Điều này giúp nâng cao nhận thức về giá trị di sản, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào quá trình bảo tồn và phát triển, đảm bảo rằng các lợi ích kinh tế (ví dụ: từ du lịch) được chia sẻ công bằng và bền vững. Việc duy trì bản sắc văn hóa và môi trường sống truyền thống là một lợi ích xã hội không thể đong đếm.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì, và nó mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc "Xây dựng hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi của các làng cổ vùng Đông Nam Bộ" (tr. 7). Hệ tiêu chí này, cùng với khung phân tích đi kèm, mở rộng "Lý thuyết về đô thị hóa và xu hướng chuyển đổi làng truyền thống" (tr. 4) bằng cách cung cấp một công cụ định lượng và định tính hóa các trạng thái biến đổi. Thay vì chỉ mô tả sự chuyển dịch từ nông thôn sang đô thị, luận án phân loại các cấp độ chuyển đổi (gần như nguyên trạng, biến đổi một phần, biến đổi hoàn toàn – tr. xii), cho phép các nhà quy hoạch và nghiên cứu hiểu sâu hơn về tính chất và mức độ can thiệp cần thiết, thay vì một cách tiếp cận đồng nhất. Nó giúp định vị làng cổ trên một phổ biến đổi liên tục, làm rõ rằng đô thị hóa không phải là một quá trình đơn tuyến mà là một chuỗi các trạng thái thích nghi phức tạp, đặc biệt trong bối cảnh đặc thù của vùng Đông Nam Bộ.

  2. Đổi mới phương pháp luận trong nghiên cứu này là gì? So sánh với ít nhất 2 nghiên cứu trước đây. Đổi mới phương pháp luận đáng kể nhất là sự kết hợp của phương pháp chồng lớp bản đồ (map overlay method) để "thể hiện mật độ xây dựng thay đổi qua các giai đoạn phát triển của 14 làng cổ, từ đó, nhận diện được xu hướng phát triển về mặt không gian" (tr. 5-6), kết hợp với việc xây dựng hệ tiêu chí phân loại mức độ chuyển đổi (tr. 7) cụ thể cho từng làng.

    • So với nhiều nghiên cứu truyền thống về bảo tồn làng cổ, vốn thường dựa nhiều vào phương pháp khảo cứu lịch sử và phân tích hình thái học (ví dụ như các nghiên cứu của Trần Quốc Vượng về làng xã Việt Nam hoặc một số nghiên cứu về Đường Lâm), luận án này bổ sung yếu tố định lượng và trực quan hóa mạnh mẽ qua bản đồ. Các nghiên cứu trước đây có thể mô tả sự thay đổi nhưng ít khi cung cấp một cái nhìn tổng thể, định lượng về mức độ và xu hướng trên một nhóm lớn các làng.
    • So với các nghiên cứu quy hoạch đô thị-nông thôn sử dụng phân tích thống kê hoặc định lượng lớn (như các báo cáo về Nông thôn mới), luận án này tích hợp chiều sâu của phân tích kiến trúc và cảnh quan, cùng với yếu tố lịch sử và văn hóa, điều mà các báo cáo định lượng thường bỏ qua. Luận án đi từ số liệu vĩ mô (diện tích, mật độ) đến chi tiết vi mô (loại hình kiến trúc nhà ở như chữ Đinh, chữ Nhất – tr. 25-27), tạo ra một bức tranh toàn diện hơn.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là gì, và bằng chứng dữ liệu nào hỗ trợ nó? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ và thiếu quản lý, các làng cổ vùng Đông Nam Bộ vẫn duy trì được một hình thái không gian "mở" và thích nghi cao (tr. 19), trái ngược với hình dung chung về sự xói mòn và mất mát bản sắc. Các làng này "là không gian mở được hình thành dọc theo các con sông hoặc đường bộ luôn gần liền với những mặt nước, không có tường rào, không có cổng làng, không bị bó hẹp, đất đai không bị manh mún, cắt cứ" (tr. 19). Bằng chứng dữ liệu: Điều này được hỗ trợ bởi khảo sát thực tế về cấu trúc không gian làng vùng NB, mô tả sự phân bố dọc theo các tuyến giao thông thủy bộ và đặc trưng không gian tự nhiên đa dạng (tr. 16-17, 28). Các bản đồ phân bố làng (tr. 15, Hình 1.3) và khảo sát hiện trạng tại 14 làng đều cho thấy hình thái cư trú phân tán, linh hoạt. Ngay cả tại làng Phú Hải, mặc dù bị chia cắt bởi tỉnh lộ 25A, các không gian canh tác chè và cây trái nhà vườn vẫn được duy trì (tr. 117, Hình 3.27), và các kiểu nhà ở truyền thống như chữ Đinh, chữ Nhất, nhà ba gian vẫn phổ biến (tr. 25-27), chứng tỏ một khả năng thích ứng và tồn tại độc đáo. Điều này thách thức quan điểm rằng đô thị hóa luôn dẫn đến sự đồng nhất hóa không gian.

  4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không? Luận án không cung cấp một giao thức tái lập (replication protocol) chi tiết theo nghĩa khoa học định lượng (ví dụ: một bộ mã hoặc dữ liệu thô có thể được sử dụng để chạy lại phân tích). Tuy nhiên, nó trình bày một phương pháp luận rất chi tiết và có cấu trúc rõ ràng (tr. 5-6), bao gồm các phương pháp khảo cứu lịch sử, điều tra xã hội học, khảo sát thực địa tại 14 làng, phân tích tổng hợp, so sánh, chồng lớp bản đồ, mô hình hóa và phương pháp chuyên gia. Các bước thu thập dữ liệu (khảo sát hạ tầng, kiến trúc, nhà ở, không gian canh tác), tiêu chí lựa chọn mẫu (14 làng dựa trên danh sách di tích – tr. 4), và các tiêu chí phân loại mức độ chuyển đổi (tr. 7) đều được mô tả cụ thể. Điều này cung cấp một khung sườn vững chắc cho các nhà nghiên cứu khác muốn thực hiện các nghiên cứu tương tự trong các bối cảnh tương đồng, cho phép họ điều chỉnh và áp dụng các phương pháp này để kiểm tra hoặc mở rộng các phát hiện. Mẫu phiếu điều tra xã hội học cũng được bao gồm trong phần phụ lục (tr. 152), góp phần vào khả năng tái lập các bước thu thập dữ liệu.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Mặc dù luận án không trực tiếp phác thảo một "chương trình nghiên cứu 10 năm" một cách cụ thể dưới một tiêu đề riêng, các "Limitations và Future Research" (tr. 150) cùng với "Tác động và ảnh hưởng" (tr. 149) đã gián tiếp định hình một lộ trình nghiên cứu tiềm năng cho thập kỷ tới. Dựa trên các khuyến nghị, chương trình này có thể bao gồm:

    1. Phát triển và chuẩn hóa "hệ tiêu chí xác định mức độ chuyển đổi": Nghiên cứu sâu hơn để hoàn thiện và chuẩn hóa hệ tiêu chí, có thể mở rộng ứng dụng ra các vùng miền khác của Việt Nam và các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, kiểm định tính bền vững và khả năng dự báo của nó.
    2. Nghiên cứu ứng dụng và đánh giá tác động: Triển khai các dự án thí điểm theo các "giải pháp tổ chức không gian kiến trúc làng cổ" đã đề xuất, đặc biệt là tại Phú Hải, và tiến hành đánh giá dài hạn về tác động kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường của các giải pháp này.
    3. Tích hợp công nghệ mới: Nghiên cứu khả năng tích hợp các công nghệ thông tin địa lý (GIS), mô hình 3D, thực tế ảo (VR) và trí tuệ nhân tạo (AI) vào việc thu thập, phân tích dữ liệu không gian, quản lý quy hoạch và quảng bá di sản làng cổ.
    4. Nghiên cứu đa ngành về thích nghi cộng đồng: Tiến hành các nghiên cứu đa ngành sâu hơn về cách các cộng đồng làng cổ chủ động thích nghi với biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế và thay đổi lối sống, tập trung vào vai trò của các yếu tố phi vật thể và tri thức bản địa.
    5. Xây dựng chính sách bảo tồn tích hợp: Hợp tác với các cơ quan quản lý để biến các khuyến nghị của luận án thành các chính sách và quy chế pháp lý cụ thể, tạo ra khung pháp lý vững chắc cho việc bảo tồn và phát triển bền vững các làng cổ trên toàn quốc.

Kết luận

Luận án "Chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng Đông Nam Bộ" của Nguyễn Thành Công là một công trình nghiên cứu toàn diện và có giá trị cao, mang lại những đóng góp cụ thể và sâu sắc.

  1. Xác định rõ ràng nghiên cứu gap về sự thiếu hụt các khảo sát và nghiên cứu hệ thống về sự chuyển đổi không gian kiến trúc làng cổ vùng Đông Nam Bộ, làm cơ sở cho tính cấp thiết của đề tài (tr. 2).
  2. Xây dựng thành công hệ tiêu chí độc đáo để xác định và phân loại mức độ chuyển đổi của các làng cổ vùng Đông Nam Bộ, cung cấp công cụ chẩn đoán quan trọng cho các nhà quy hoạch và quản lý (tr. 7).
  3. Đề xuất các quan điểm, định hướng và mô hình giải pháp tổ chức không gian kiến trúc làng cổ cụ thể, đặc biệt cho làng Phú Hải, có tính ứng dụng cao và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay (tr. 3, 7).
  4. Làm rõ các đặc điểm chuyển đổi không gian kiến trúc của làng cổ vùng Đông Nam Bộ, từ cấu trúc không gian mở đến sự mai một kiến trúc nhà ở truyền thống và làng nghề, đối chiếu với các vùng miền khác (tr. 19, 27).
  5. Bổ sung vào hệ thống lý luận về đánh giá thực trạng không gian kiến trúc làng cổ, trên cơ sở các quy luật chuyển đổi trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, góp phần vào lý thuyết thích nghi không gian và quy hoạch bền vững (tr. 7).
  6. Đổi mới phương pháp luận thông qua việc kết hợp các phương pháp khảo cứu lịch sử, điều tra xã hội học, chồng lớp bản đồ và chuyên gia để đạt được cái nhìn toàn diện và sâu sắc về vấn đề (tr. 5-6).

Luận án này đại diện cho một bước tiến trong việc hiểu và quản lý sự biến đổi của di sản kiến trúc nông thôn, từ đó mở ra 3+ luồng nghiên cứu mới: tối ưu hóa hệ tiêu chí phân loại, nghiên cứu ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, và đánh giá tác động dài hạn của các giải pháp. Với tính liên quan toàn cầu trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra khắp nơi, công trình này không chỉ là tài liệu tham khảo quý báu cho Việt Nam mà còn cho các quốc gia khác đang đối mặt với những thách thức tương tự. Di sản của luận án là một khung phân tích bền vững và các khuyến nghị hành động có thể đo lường được, hướng tới việc bảo tồn bản sắc văn hóa đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội một cách hài hòa.