Nghiên cứu trình tự, thủ tục cổ phần hóa DNNN ngành giao thông vận tải tại Việt Nam - Luận án tiến sĩ luật học Nguyễn Văn Cường

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN CƯỜNG TRÌNH TỰ, THỦ TỤC CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TỪ THỰC TIỄN NGÀNH GIAO THÔNG VẬN TẢI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội, 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN CƯỜNG TRÌNH TỰ, THỦ TỤC CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TỪ THỰC TIỄN NGÀNH GIAO THÔNG VẬN TẢI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Ngành: Luật kinh tế Mã số: 9 38 01 07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:PGS. TS BÙI NGUYÊN KHÁNH Hà Nội, 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Tất cả các số liệu được đưa ra, các ví dụ và trích dẫn trong luận án đều đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực. Những kết luận khoa học mà luận án đưa ra chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào.

Tác giả luận án Nguyễn Văn Cường MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU .1 Tình hình nghiên cứu về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. 36 Kết luận Chương 1.

38 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC GIAO THÔNG VẬN TẢI VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRÌNH TỰ, THỦ TỤC CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC. Khái niệm về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực giao thông vận tải. Pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước 54 2. Kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước trong ngành giao thông vận tải của một số quốc gia trên thế giới.

59 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 69 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRÌNH TỰ, THỦ TỤC CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC VÀ THỰC TIỄN THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ TRÌNH TỰ, THỦ TỤC CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG NGÀNH GIAO THÔNG VẬN TẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Thực trạng các quy định pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Thực tiễn áp dụng pháp luật các quy định pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ngành giao thông vận tải ở Việt Nam hiện nay.

128 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 142 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRÌNH TỰ, THỦ TỤC CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG NGÀNH GIAO THÔNG VẬN TẢI Ở VIỆT NAM. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về trình tự, thủ tục cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam hiện nay. 157 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 162 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT ADB - Ngân hàng Phát triển Châu Á (The Asian Development Bank) CNH, HĐH - Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa CNTB - Chủ nghĩa tư bản CP - Chính phủ CPH - Cổ phần hóa CTCP - Công ty cổ phần DATC - Công ty Mua bán nợ Việt Nam DN - Doanh nghiệp DNNN - DNNN (State-owned enterprise - SOE) HĐQT - Hội đồng quản trị HĐTV - Hội đồng thành viên IFC - Công ty tài chính quốc tế (International Finance Corporation) IPO - Phát hành cổ phiếu lần đầu (Initial Public Offering) KH-CN - Khoa học công nghệ KTNN - Kinh tế Nhà nước KTTT - Kinh tế thị trường KT-XH - Kinh tế - Xã hội Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (Organization for OECD Economic Co-operation and Development) QLNN Quản lý Nhà nước SGDCK Sở Giao dịch chứng khoán TBCN Tư bản chủ nghĩa TCT Tổng công ty TĐKT Tập đoàn kinh tế TNHH Trách nhiệm hữu hạn TNHH MTV Trách nhiệm hữu hạn một thành viên TTC Thị trường chứng khoán TT GDCK Trung tâm giao dịch chứng khoán UBND Ủy ban Nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Công ty cổ phần là một loại hình doanh nghiệp phổ biến trong nền kinh tế thị trường.

Ở nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, việc sắp xếp chuyển đổi một số doanh nghiệp thành công ty cổ phần, tiến tới hình thành các tập đoàn đa quốc gia mạnh, hoạt động có hiệu quả ở thị trường trong nước và thị trường quốc tế là con đường hữu hiệu để đổi mới khu vực kinh tế Nhà nước. Thực tế cho thấy, khi tiếp nhận chương trình “cổ phần hoá”, hầu như tất cả các Chính phủ của các quốc gia trên thế giới đều có một mục đích chung, bắt nguồn từ sự thất vọng về hiệu quả của DNNN (SOE). Tất cả đều nhận thức được rằng “cổ phần hóa” sẽ có nhiều mặt tích cực như: (i) làm tăng hiệu quả kinh tế; (ii) giúp giảm thiểu sự căng thẳng trong ngân sách (liên quan trực tiếp đến sự kém hiệu quả); (iii) cải thiện hệ thống tài chính công [41; 2]. Ở nước ta, từ đầu những năm 1990, Chính phủ tập trung giảm bớt số lượng các DNNN bằng cách tái cơ cấu, sáp nhập, cho đóng cửa và nhượng quyền sở hữu thông qua CPH, giao dịch và chuyển nhượng.

Quá trình này diễn ra chủ yếu đối với các SOE vừa và nhỏ bước đầu thu được kết quả. CPH là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, là một giải pháp quan trọng để sắp xếp lại, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động của các DNNN. Ngay từ năm 1992, Việt Nam đã thực hiện thí điểm CPH với Chỉ thị số 202/CT ngày 08/6/1992 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) về tiếp tục thí điểm chuyển một số DNNN thành CTCP và Nghị định số 28/CP ngày 07/5/1996 của Chính phủ về chuyển một số DNNN thành CTCP (thay thế Chỉ thị số 202/CT). Thực tiễn gần hai mươi năm thực hiện chủ trương CPH đã khẳng định, CPH là quá trình đa dạng hóa chủ sở hữu đối với DNNN nhằm thu hút các nguồn vốn và kinh nghiệm tổ chức sản xuất từ các nhà đầu tư và người lao động, phát huy quyền tự chủ kinh doanh, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của DN, thúc đẩy quá trình tích tụ tập trung vốn nhằm hiện đại hóa nền kinh tế.

1 Đến nay, CPH đang được mở rộng sang các DN hoạt động trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, là DN qui mô lớn, có khả năng sinh lời cao như ngân hàng, bảo hiểm, viễn thông, hàng không, hàng hải, dầu khí, đặc biệt là giao thông vận tải. Phương thức thực hiện mang tính công khai và minh bạch, cổ phiếu phát hành lần đầu được bán theo hình thức đấu giá rộng rãi và công khai ra công chúng. Tuy nhiên, các DN trong ngành giao thông vận tải là DN có vốn Nhà nước lớn, lại có cơ cấu tổ chức và tài chính phức tạp, nhiều DN trong số này là công ty mẹ trong mô hình công ty mẹ - công ty con và công ty mẹ của TĐKT, TCT Nhà nước. Đến hết tháng 9 năm 2017, cả nước đã CPH được 4.

Thực hiện Đề án tông thế sắp xếp CPH DNNN đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, giai đoạn 2011-2016, cả nước đã cổ phần hóa được 571 DN và bộ phận DN, trong đó riêng năm 2016 đã CPH 63 DN và bộ phận DN [06]. Mặc dù Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước (Nghị quyết số 12-NQ/TW) và nhiều văn bản pháp luật của Nhà nước về cổ phần hóa DNNN đã được ban hành song trên thực tế quá trình sắp xếp, tái cơ cấu DNNN tiến triển chậm; tuy đã giảm mạnh về số lượng, nhưng DNNN và DN do Nhà nước giữ cổ phần chi phối, đặc biệt là TĐKT, TCT Nhà nước vẫn còn ở không ít ngành, lĩnh vực Nhà nước không cần nắm giữ, làm cho Nhà nước và DNNN chưa tập trung tối đa vào những lĩnh vực cần thiết. Tỷ lệ vốn Nhà nước được CPH và thoái ra ngoài xã hội còn thấp, làm hạn chế đáng kể đến kết quả thực hiện các mục tiêu sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả DNNN đã đề ra [4]. Theo Báo cáo của Bộ Tài chính về kết quả IPO của 426 DNNN CPH: (i) có 254 DNNN (chiếm 60%) bán được hết cổ phần và 172 DNNN (chiếm 40%) không bán được hết cổ phần theo phương án CPH được phê duyệt.

Báo cáo của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, năm 2015 có 128 DN IPO bình quân bán được khoảng 36% tổng số lượng cổ phần chào bán; (ii) 2 có 63% số DN, Nhà nước còn nắm giữ trên 50% vốn điều lệ, trong đó có 16% số DN, Nhà nước nắm giữ trên 90% vốn điều lệ. Đặc biệt, một số vụ việc tiêu cực, vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình CPH DNNN gây hậu quả kinh tế lớn, làm thất thoát vốn, tài sản của Nhà nước, nhất là tài nguyên quan trọng (đất đai, khoáng sản), ảnh hưởng xấu đến uy tín của khu vực DNNN và chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về DNNN và CPH DNNN [41; 2]. Theo phương án sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ của Bộ Giao thông vận tải (GTVT) được Thủ tướng Chính phủ thì Bộ GTVT sẽ thực hiện cổ phần hóa 70 doanh nghiệp (bao gồm: 09 công ty mẹ - tổng công ty, 61 doanh nghiệp là công ty độc lập thuộc Bộ và công ty con thuộc các tổng công ty). Đồng thời, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án tái cơ cấu giai đoạn 2012 - 2015 của 04 tập đoàn, tổng công ty; Bộ GTVT phê duyệt đề án tái cơ cấu 15 tổng công ty thuộc Bộ theo thẩm quyền.

Bộ GTVT đã triển khai cổ phần hóa 137 doanh nghiệp, tăng 67 doanh nghiệp so với kế hoạch phê duyệt (bao gồm 16 tổng công ty và 121 công ty con, công ty, đơn vị sự nghiệp thuộc Bộ), trong đó 124 doanh nghiệp hoàn thành IPO và chuyển đổi sang hoạt động là công ty cổ phần.