Luận án tiến sĩ: Thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội từ thực tiễn tỉnh Thái Nguyên - Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội Ngô Thị Nhung

Chính sách bảo hiểm xã hội là hệ thống các quy định do nhà nước ban hành nhằm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người lao động. Cơ chế này vận hành dựa trên quỹ bảo hiểm xã hội tập trung từ sự đóng góp của các bên. Tại Thái Nguyên, chính sách giữ vai trò huyết mạch trong mạng lưới an sinh xã hội địa phương. Nguồn quỹ bảo hiểm vận hành theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa các thành viên tham gia. Người có thu nhập đóng góp để bảo vệ người yếu thế và chính bản thân khi mất khả năng lao động. Sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị tạo tiền đề thực hiện thành công các mục tiêu an sinh xã hội bền vững trên toàn tỉnh.

Hệ thống bảo hiểm xã hội Việt Nam hiện nay phân chia thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là chính sách BHXH bắt buộc áp dụng cho người lao động có giao kết hợp đồng lao động tại các doanh nghiệp, cơ quan. Nhóm thứ hai là bảo hiểm xã hội tự nguyện dành cho lao động tự do, nông dân và khu vực phi chính thức. Các chế độ ngắn hạn gồm ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp giúp người lao động vượt qua khó khăn trước mắt. Các chế độ dài hạn như hưu trí và tử tuất bảo đảm cuộc sống lâu dài khi hết tuổi lao động. Việc kết hợp hài hòa hai nhóm chính sách này tạo ra lưới an sinh toàn diện cho mọi tầng lớp nhân dân.

Thực hiện tốt chính sách bảo hiểm xã hội tỉnh Thái Nguyên trực tiếp thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển ổn định. Người lao động an tâm sản xuất, gắn bó lâu dài với doanh nghiệp và nâng cao năng suất làm việc. Doanh nghiệp tuân thủ pháp luật lao động xây dựng được môi trường làm việc văn minh, thu hút vốn đầu tư chất lượng cao. Về mặt xã hội, chính sách giảm thiểu tỷ lệ tái nghèo và hạn chế bất bình đẳng thu nhập giữa các vùng miền trong tỉnh. Quỹ an sinh xã hội địa phương vận hành ổn định giúp chính quyền chủ động giải quyết các vấn đề an sinh mà không gây áp lực đột biến lên nguồn ngân sách thường xuyên.

Khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và các khu công nghiệp tại Thái Nguyên phát triển rất nhanh chóng. Điều này kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ của nhóm đối tượng tham gia chính sách BHXH bắt buộc. Cơ quan chức năng tăng cường rà soát dữ liệu từ cơ quan thuế để phát hiện các đơn vị trốn đóng hoặc đóng thiếu số lao động. Doanh nghiệp mới thành lập đều được hướng dẫn kê khai danh sách nhân sự tham gia bảo hiểm kịp thời. Việc giám sát chặt chẽ hợp đồng lao động giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hàng trăm nghìn công nhân. Tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tại các khu công nghiệp trọng điểm luôn duy trì ở mức cao và ổn định qua từng năm.

Bảo hiểm xã hội tự nguyện là cứu cánh an sinh cho lao động khu vực phi chính thức và nông dân tại Thái Nguyên. Hệ thống đại lý thu được thiết lập rộng khắp đến tận các thôn xóm, bản làng vùng cao. Các hội nghị khách hàng trực tiếp và tư vấn nhóm nhỏ được tổ chức thường xuyên nhằm giải thích rõ quyền lợi lương hưu. Ngân sách địa phương cũng trích kinh phí hỗ trợ thêm mức đóng cho người thuộc hộ nghèo và cận nghèo. Nhờ đó, người dân ngày càng nhận thức rõ lợi ích lâu dài của chính sách và tự giác trích thu nhập tham gia. Số lượng người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn tỉnh liên tục tăng trưởng vượt chỉ tiêu được giao.

Giai đoạn 2011-2020 chứng kiến bước tiến vượt bậc về độ bao phủ bảo hiểm xã hội của tỉnh Thái Nguyên. Tỷ lệ lao động tham gia bảo hiểm xã hội so với lực lượng lao động trong độ tuổi tăng trưởng đều đặn qua các năm. Khoảng cách về mức độ bao phủ giữa khu vực thành thị và nông thôn dần được thu hẹp. Tuy nhiên, tỷ lệ bao phủ ở nhóm lao động tự do vẫn còn dư địa rất lớn để khai thác. Để đạt mục tiêu bao phủ toàn dân, các cấp chính quyền cần tiếp tục đa dạng hóa hình thức tiếp cận và có thêm các gói hỗ trợ tài chính linh hoạt. Kết quả đạt được khẳng định sự đúng đắn trong định hướng phát triển an sinh xã hội địa phương.

Tổng số thu bảo hiểm xã hội tại Thái Nguyên duy trì đà tăng trưởng dương qua các năm tài khóa. Việc phân bổ chỉ tiêu thu cụ thể cho từng địa phương và cán bộ quản lý giúp nâng cao trách nhiệm thực thi. Cơ quan bảo hiểm xã hội phối hợp chặt chẽ với hệ thống ngân hàng thương mại để tự động hóa quy trình thu nộp. Dòng tiền đóng bảo hiểm được ghi nhận chính xác, kịp thời và minh bạch trên hệ thống phần mềm nghiệp vụ. Nguồn quỹ tích lũy được bảo toàn và quản lý nghiêm ngặt theo đúng quy định pháp luật. Năng lực tài chính vững mạnh bảo đảm chi trả đầy đủ mọi chế độ an sinh xã hội địa phương mà không bị gián đoạn.

Tình trạng nợ đọng xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan của các đơn vị sử dụng lao động. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn về tài chính, thiếu đơn hàng và đứt gãy chuỗi cung ứng. Một số chủ doanh nghiệp cố tình chây ì, chiếm dụng tiền đóng bảo hiểm của công nhân để phục vụ mục đích kinh doanh khác. Ý thức chấp hành pháp luật lao động của một bộ phận người sử dụng lao động chưa nghiêm túc. Bên cạnh đó, người lao động vì sợ mất việc làm nên chưa dám lên tiếng đấu tranh đòi quyền lợi chính đáng. Chế tài xử phạt vi phạm hành chính đôi khi chưa đủ sức răn đe đối với các hành vi cố tình trốn đóng kéo dài.

Công tác thanh tra chuyên ngành đóng bảo hiểm xã hội được đẩy mạnh thường xuyên và đột xuất. Đội ngũ thanh tra tập trung kiểm tra các đơn vị có dấu hiệu trốn đóng, nợ đọng kéo dài từ ba tháng trở lên. Biên bản thanh tra yêu cầu doanh nghiệp khắc phục ngay số tiền chậm đóng cùng tiền lãi phát sinh theo luật định. Danh sách các đơn vị chây ì nợ bảo hiểm được công khai định kỳ trên các phương tiện thông tin đại chúng. Cơ quan bảo hiểm xã hội chuyển hồ sơ sang cơ quan công an đối với các trường hợp cố tình vi phạm nghiêm trọng. Nhờ các biện pháp mạnh tay, tỷ lệ nợ đọng trên tổng số phải thu đã giảm dần qua từng năm.

Quy trình giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội được rà soát và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn chất lượng ISO. Thời gian giải quyết các thủ tục liên quan đến cấp sổ, thẻ và chi trả trợ cấp ốm đau, thai sản được rút ngắn đáng kể. Bộ phận Tiếp nhận và Trả kết quả thủ tục hành chính được đầu tư cơ sở vật chất hiện đại. Cán bộ nghiệp vụ thường xuyên được bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp và thái độ phục vụ văn minh. Việc liên thông thủ tục hành chính giữa cơ quan bảo hiểm với cơ quan tư pháp và y tế giúp người dân giảm bớt thời gian đi lại. Mức độ hài lòng của tổ chức và cá nhân đối với dịch vụ bảo hiểm không ngừng được nâng cao.

Chuyển đổi số BHXH Thái Nguyên đạt được nhiều kết quả nổi bật trong giai đoạn hiện nay. Toàn bộ cơ sở dữ liệu người tham gia được số hóa và đồng bộ với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Ứng dụng VssID - Bảo hiểm xã hội số được triển khai cài đặt sâu rộng cho hàng trăm nghìn người lao động và học sinh, sinh viên trên toàn tỉnh. Thông qua ứng dụng VssID, người dân dễ dàng theo dõi quá trình đóng nộp, kiểm tra lịch sử khám chữa bệnh và sử dụng hình ảnh thẻ thay thế thẻ giấy. Nền tảng số giúp tăng tính minh bạch, hạn chế gian lận và tạo thuận lợi tối đa trong các giao dịch an sinh xã hội địa phương.

Phương thức chi trả lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội hàng tháng tại Thái Nguyên được đổi mới toàn diện. Tỉnh đẩy mạnh chi trả không dùng tiền mặt qua tài khoản ngân hàng cá nhân ATM cho người hưởng tại khu vực đô thị. Đối với người cao tuổi, người ốm đau ở vùng sâu, vùng xa, nhân viên bưu điện thực hiện chi trả tận nhà an toàn, chu đáo. Lịch chi trả được thông báo công khai, minh bạch và cố định ngày hàng tháng để người dân chủ động thời gian. Sự linh hoạt trong phương thức chi trả vừa bảo đảm an toàn nguồn tiền quỹ, vừa mang lại sự tiện ích và hài lòng tối đa cho người thụ hưởng chế độ.

Cấp ủy và chính quyền các cấp tại Thái Nguyên cần đưa chỉ tiêu bao phủ bảo hiểm xã hội vào nghị quyết phát triển kinh tế xã hội hàng năm của từng địa phương. Ban chỉ đạo thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội cấp huyện, xã cần hoạt động thực chất và quyết liệt hơn. Quy chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan bảo hiểm xã hội với Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Cục Thuế và Liên đoàn Lao động phải được duy trì thường xuyên. Việc chia sẻ dữ liệu doanh nghiệp và lao động giúp kiểm soát tốt biến động nhân sự trên thị trường lao động. Trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị cần được gắn liền với kết quả thực hiện chính sách an sinh tại địa bàn.

Công tác tuyên truyền chính sách cần đổi mới nội dung và hình thức theo hướng gần gũi, dễ hiểu đối với từng nhóm đối tượng. Ngành bảo hiểm đẩy mạnh truyền thông đa phương tiện qua mạng xã hội, đài phát thanh cơ sở và các nền tảng số. Cần tập trung phân tích rõ lợi ích vượt trội của bảo hiểm xã hội tự nguyện so với các loại hình bảo hiểm thương mại khác. Thông điệp truyền thông cần nhấn mạnh tính nhân văn, quyền lợi hưu trí và thẻ bảo hiểm y tế khi về già. Đội ngũ tuyên truyền viên cơ sở, trưởng thôn và hội viên các hội đoàn thể cần được tập huấn kỹ năng để trở thành cầu nối tin cậy đưa chính sách đến với người dân.

Hội đồng nhân dân tỉnh Thái Nguyên cần xem xét ban hành các nghị quyết đặc thù nhằm hỗ trợ thêm mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho các nhóm yếu thế. Đối tượng thụ hưởng ưu tiên gồm hộ nghèo, cận nghèo, người dân tộc thiểu số và lao động nông nghiệp. Nguồn kinh phí hỗ trợ được cân đối linh hoạt từ ngân sách địa phương và huy động các nguồn lực xã hội hóa hợp pháp. Việc hỗ trợ tài chính trực tiếp sẽ tạo đòn bẩy kích cầu mạnh mẽ, khuyến khích người dân tham gia tích cực. Đây là giải pháp căn cơ giúp củng cố độ bao phủ bảo hiểm xã hội và bảo đảm an sinh xã hội địa phương bền vững trong dài hạn.