Luận án tiến sĩ: Phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam hiện nay - Đỗ Thị Minh Phượng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ MINH PHƢỢNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội - 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ MINH PHƢỢNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Ngành: Tội phạm học và Phòng ngừa tội phạm Mã số: 9.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Đình Nhã Hà Nội - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học. Các số liệu trong luận án đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực. Những kết quả nghiên cứu nêu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào. Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu ở trong nước. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu cả trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài.

20 Kết luận Chƣơng 1. 22 Chƣơng 2: LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG. Khái niệm tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng.

Cơ sở, nguyên tắc và chủ thể phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Nội dung và các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. 54 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 63 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG.

Thực trạng và nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Thực trạng phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng 76 3. Thực trạng triển khai thực hiện các biện pháp phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Đánh giá về thực trạng tổ chức và hoạt động phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng hiện nay.

115 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 130 Chƣơng 4: DỰ BÁO VÀ CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG. Dự báo những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Quan điểm, mục tiêu, giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng.

142 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4. 164 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 166 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 175 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Stt VIẾT TẮT NGUYÊN NGHĨA Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt 1 Agribank Nam 2 ATM Automatic Teller Machine 3 BLHS Bộ luật Hình sự 4 CNTT Công nghệ thông tin 5 Fintech Công nghệ tài chính 6 HĐND Hội đồng nhân dân 7 NHNN Ngân hàng Nhà nước 8 NHTM Ngân hàng thương mại 9 OTP One Time Password 10 PCTP Phòng chống tội phạm 11 TCTD Tổ chức tín dụng 12 THTP Tình hình tội phạm 13 Vietcombank Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam 14 Vietinbank Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam 15 VNBC Ngân hàng Xây dựng 16 THTP Tình hình tội phạm 17 CSKT Cảnh sát kinh tế 18 PCTN Phòng chống tham nhũng 19 TTGSNHNN Thanh tra giám sát Ngân hàng Nhà nước 20 HĐNH Hoạt động ngân hàng MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Hệ thống ngân hàng luôn là huyết mạch của nền kinh tế. Sự ổn định, an toàn của hệ thống ngân hàng giữ vai trò trọng yếu trong việc phát triển của nền kinh tế. Việt Nam đã trải qua quá trình xây dựng và hoàn thiện ngành ngân hàng theo hướng thị trường, ngày càng đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân. Là huyết mạch của nền kinh tế nước nhà, thực tiễn vận hành thị trường ngân hàng cho thấy, song hành với sự phát triển của hoạt động ngân hàng, các hành vi phạm tội trong lĩnh vực này cũng xuất hiện và ngày càng gia tăng với tính chất, mức độ nghiêm trọng, nguy hiểm hơn, đã để lại không ít những hệ lụy, tạo ra lực cản đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung.

Trong thời gian vừa qua, các cơ quan bảo vệ pháp luật đã khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử hàng ngàn vụ án, bị can là các đối tượng liên quan mật thiết đến các ngân hàng. Có những vụ án các đối tượng ngoài xã hội móc nối với một số cán bộ ngân hàng làm sai các quy định về cho vay tín dụng để chiếm đoạt tiền của ngân hàng với những thủ đoạn như cho vay không đúng đối tượng, làm trái quy định về quản lý kinh tế của Nhà nước, tham nhũng; cấp tín dụng không có đảm bảo hoặc cấp tín dụng với điều kiện ưu đãi cho đối tượng bị hạn chế cấp tín dụng theo quy định của pháp luật; phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp; làm giả chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán; sử dụng chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán giả. Điển hình như: Vụ án chiếm đoạt 120.886 tỷ đồng của Chi nhánh Ngân hàng liên doanh Việt Nga; Giám đốc Chi nhánh ngân hàng đầu tư và phát triển Ninh Thuận xét duyệt hồ sơ vay vốn kích cầu và cấp chứng thư bảo lãnh sai đối tượng làm thất thoát 200 tỷ đồng…Theo báo cáo của VKSND cấp cao tại Hà Nội thì từ quá trình giải quyết các vụ việc liên quan đến các vụ án hình sự trong lĩnh vực tín dụng, ngân hàng cho thấy: Vi phạm trong lĩnh vực này thường mang tính hệ thống, diễn ra trong một thời gian dài nhưng chậm được phát hiện, xử lý nên hầu hết các vụ án đều có tính đồng phạm; nguyên nhân làm phát sinh tội phạm trong một số vụ án xuất phát từ nhiều vi phạm về quy trình nghiệp vụ của Ngành ngân hàng; tính chất, hậu quả của tội phạm trong một số vụ án là đặc biệt nghiêm trọng, gây thiệt hại cho Nhà nước, cho tổ chức tín dụng hàng ngàn tỷ đồng, làm ảnh hưởng đến sự lành mạnh, ổn định của thị trường tiền tệ. Vì vậy, việc đấu tranh phòng ngừa loại tội phạm này cần được tiến hành thường xuyên với sự nỗ lực không ngừng không chỉ của các cơ 1 quan chuyên trách.

Với trách nhiệm pháp lý của mình, ngành ngân hàng còn cần chủ động trong việc nghiên cứu, đề xuất các biện pháp hữu hiệu để phòng, chống loại tội phạm này. Có thể thấy, thời gian qua, công tác phòng ngừa tội phạm đã được ngành ngân hàng quan tâm, chú trọng. Điển hình như việc ngày 18/02/2021, Ngân hàng Nhà nước có công văn số 1007/NHNN-TTGSNH yêu cầu các ngân hàng tăng cường áp dụng các biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng, thực hiện Chỉ thị số 07/CT-NHNN về tăng cường phòng chống ngăn ngừa vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng.Theo đó, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các ngân hàng phải tổ chức quán triệt đến các cán bộ quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) để ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi tiêu cực liên quan đến hành vi cấp tín dụng và các hoạt động kinh doanh tiền tệ, ngân hàng khác; chủ động đề cao cảnh giác, phòng, chống tham nhũng, vi phạm pháp luật trong tổ chức, đơn vị. Bộ luật Hình sự hiện hành qui định về Tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng cụ thể trong Điều 206, 207; nhưng thực tế còn rất nhiều các hoạt động nghiệp vụ khác như đầu tư, chuyển tiền, bảo lãnh, rửa tiền, các tội liên quan đến sở hữu, các tội liên quan đến tham nhũng… là những “khoảng trống” pháp lý mà kẻ phạm tội có thể lợi dụng để trục lợi.

Thực tiễn cho thấy nhiều hành vi phạm tội trong lĩnh vực ngân hàng đã xẩy ra, gây tổn thất đáng kể cho ngành ngân hàng và cho xã hội. Đó là sự phát sinh, gia tăng của các hiện tượng xã hội tiêu cực và các loại tội phạm, trong đó có tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng và ngày càng diễn biến phức tạp với tính chất ngày càng nghiêm trọng, mức độ thiệt hại lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế và đời sống nhân dân. Trong thời gian vừa qua, các cơ quan bảo vệ pháp luật đã khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử hàng ngàn vụ án, bị can là các đối tượng liên quan mật thiết đến các ngân hàng và TCTD khác. Có những vụ án các đối tượng ngoài xã hội móc nối với một số cán bộ ngân hàng làm sai các quy định về cho vay tín dụng để chiếm đoạt tiền của ngân hàng với những thủ đoạn như cho vay không đúng đối tượng, làm trái quy định về quản lý kinh tế của Nhà nước, tham nhũng; cấp tín dụng không có đảm bảo hoặc cấp tín dụng với điều kiện ưu đãi cho đối tượng bị hạn chế cấp tín dụng theo quy định của pháp luật; phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp; làm giả chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán; sử dụng chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán giả.

Theo thống kê của TAND tối cao, trong khoảng thời gian từ năm 2013 đến năm 2021, cả nước đã đưa ra xét xử hàng trăm vụ án liên quan đến lĩnh vực tín dụng ngân hàng. Mặc dù, 2 số liệu thống kê trên chưa thể phản ánh hết tình hình tội phạm trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng, song đây là thực trạng đáng báo động, đòi hỏi cần có những phân tích, đánh giá, luận giải về những nguyên nhân, điều kiện của tội phạm, nhất là trong bối cảnh, tình hình mới hiện nay, để từ đó có thể lựa chọn các giải pháp đấu tranh, phòng ngừa tích cực đối với loại tội phạm này. Đặc biệt, trong thời gian qua chưa có nhiều công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về phòng ngừa loại tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng từ góc độ Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm.