Luận án Tiến sĩ: Kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI BÙI THANH SƠN KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2020 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI BÙI THANH SƠN KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM Ngành : Quản lý kinh tế Mã số : 9 34 04 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Đăng Khâm HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Bùi Thanh Sơn i MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Nghiên cứu nƣớc ngoài. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ. Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ gắn với quản trị rủi ro trong một số lĩnh vực cụ thể.

Nghiên cứu trong nƣớc. Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ. Nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ trong mối quan hệ với quản trị rủi ro. Kết luận về khoảng trống nghiên cứu.

20 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ VÀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI. Kiểm soát nội bộ. Kiểm soát trong quản lý. Kiểm soát nội bộ.

Hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thƣơng mại. Khái quát về hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại. Các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại. Hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro trong ngân hàng thương mại.

Ảnh hƣởng của đặc điểm ngân hàng thƣơng mại đối với hệ thống kiểm soát nội bộ. Ngân hàng thương mại và những yêu cầu đặt ra đối với hệ thống kiểm soát nội bộ. Nhân tố ảnh hưởng hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại. Quản lý nhà nước đối với hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại.

Kinh nghiệm quốc tế về hoạt động của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thƣơng mại và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam. 71 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM. Hoạt động của ngân hàng thƣơng mại Việt Nam và những quy định về kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thƣơng mại. Khái quát về ngân hàng thương mại Việt Nam.

Những quy định về hệ thống KSNB trong NHTM Việt Nam. Rủi ro trọng yếu trong hoạt động của ngân hàng thương mại. Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. Thực trạng quản lý nhà nước đối với hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại.

Thực trạng các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam. Đánh giá thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. Ưu điểm của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam. Một số hạn chế của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Nguyên nhân của những hạn chế về hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam. 122 Chƣơng 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM. Những cơ hội và thách thức đối với các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Những thách thức.

Định hƣớng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các NHTM Việt Nam. Quan điểm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ. Nguyên tắc và yêu cầu hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ. Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam.

Hoàn thiện môi trường kiểm soát. Hoàn thiện quy trình đánh giá rủi ro. Hoàn thiện các hoạt động, thủ tục kiểm soát. Nâng cao chất lượng hệ thống thông tin và truyền thông.

Hoàn thiện hoạt động giám sát. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho hệ thống kiểm soát nội bộ. Kiến nghị thực hiện giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. Hoàn thiện môi trường quản lý nhà nước về kinh tế.

Hoàn thiện quy trình, thủ tục giám sát ngân hàng của ngân hàng nhà nước 143 4. Tạo lập kênh thông tin giữa NHNN hàng với các cơ quan có liên quan. 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ AICPA American Institute of Certified Public Accountants Hiệp hội kế toán công chứng Mỹ BCTC Báo cáo tài chính BGĐ Ban giám đốc BKS Ban kiểm soát CNTT Công nghệ thông tin COSO Committee of sponsoring Orgnizations Hiệp hội các tổ chức bảo trợ HĐQT Hội đồng quản trị ISACA Information Systems Audit and Control Association Hiệp hội về kiểm soát và kiểm toán hệ thống thông tin KSNB Kiểm soát nội bộ KTNB Kiểm toán nội bộ NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTM Ngân hàng thương mại TCTD Tổ chức tín dụng VAS Vietnamese Accounting Standards Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam v DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ .1: Số lượng NHTM Việt Nam giai đoạn 2013-2018 .2: Một số chỉ tiêu hoạt động của TCTD giai đoạn 2013- 2018 .3: Kết quả khảo sát môi trường kiểm soát .4: Kết quả khảo sát quy trình đánh giá rủi ro .5: Kết quả khảo sát hoạt động kiểm soát .6: Kết quả khảo sát hệ thống thông tin và trao đổi thông tin.7: Kết quả khảo sát giám sát .115 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: KSNB theo quan điểm của COSO .2: Qui trình quản trị rủi ro của NHTM. Nhân tố ảnh hưởng hệ thống KSNB .1: Tỷ lệ ngân hàng niêm yết đến 12/2018 .2: Vốn của TCTD giai đoạn 2013- 2018.3: Tổng tài sản của TCTD giai đoạn 2013- 2018.4: Tổng huy động và tổng dư nợ của TCTD giai đoạn 2013- 2018.1 Quy trình giám sát ngân hàng .146 vi MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hoạt động kinh doanh ngân hàng là loại hình kinh doanh có rất nhiều rủi ro, dễ xảy ra gian lận và sai sót. Việc đảm bảo an toàn trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại không những được các nhà quản trị ngân hàng quan tâm mà còn là mối quan tâm của các cơ quan quản lý nhà nước và của toàn xã hội.

Sự phá sản của một ngân hàng có thể gây nên sự đổ vỡ dây chuyền trong hệ thống tài chính – ngân hàng, ảnh hưởng rất lớn đối với toàn bộ nền kinh tế. Thực tế, hoạt động của những ngân hàng thương mại Việt Nam đã và đang tồn tại những vấn đề lớn trong quản trị doanh nghiệp. Những tác động tiêu cực tới ngân hàng thương mại và cả nền kinh tế diễn ra trong thời gian gần đây như chiếm đoạt tài sản, làm thoát tài sản của Nhà nước, lấy cắp tài sản, lạm dụng tài sản, câu kết giữa ngân hàng với doanh nghiệp, giữa các ngân hàng với nhau để trục lợi,…gây ra những hệ lụy tới toàn bộ nền kinh tế. Một số vụ việc điển hình như vụ thất thoát hơn 9.000 tỷ đồng của Ngân hàng Xây dựng; Vụ việc lạm dụng chức quyền, vi phạm pháp luật và làm thất thoát tài sản tại Ngân hàng TMCP Đại dương; Vụ việc lừa đảo, chiếm đoạt tài sản của Nhà nước với số tiền thất thoát trên 1.100 tỷ đồng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ; Vụ việc lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Ngân hàng TMCP Đông Á, Ngân hàng TMCP Á châu, Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam, Ngân hàng Phát triển Việt Nam … Những vụ việc trên cho thấy thực trạng an toàn và quản trị rủi ro hiện nay của hệ thống các ngân hàng thương mại Việt Nam trong những năm gần đây đã bộc lộ không ít hạn chế trước những thay đổi từ môi trường kinh doanh và áp lực đổi mới phù hợp với thông lệ quốc tế.

Một trong các nguyên nhân được chỉ ra, đó là do hoạt động kiểm soát nội bộ hiện nay trong các ngân hàng thương mại chưa đáp ứng được yêu cầu và nhiệm vụ trong việc cảnh báo và ngăn ngừa các rủi ro. Bởi vậy, kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại Việt Nam cần hoàn thiện theo các chuẩn mực và thông lệ của quốc tế trong quản trị ngân hàng theo định hướng rủi ro và nâng cao chất lượng hiệu lực và hiệu quả hoạt động c ng như khả năng chống đỡ trước những bất ổn từ nền kinh tế. 1 Kiểm soát nội bộ là một phương thức hiệu quả của quản lý. Kiểm soát nội bộ được thiết kế và vận hành nhằm trợ giúp cho nhà quản lý trong việc ngăn chặn gian lận và sai sót và đạt được các mục tiêu trong quá trình hoạt động của mỗi tổ chức.

Kiểm soát nội bộ tốt còn trợ giúp cho kiểm toán độc lập có được những bằng chứng tin cậy trong việc đánh giá tính trung thực và hợp lý tình hình tài chính của ngân hàng. Những lợi ích của kiểm soát nội bộ mang lại trong quản trị các doanh nghiệp nói chung và trong các ngân hàng thương mại nói riêng c ng là nguyên nhân thúc đẩy những nghiên cứu thực tiễn về kiểm soát nội bộ. Tuy nhiên, thực tế tổ chức và hoạt động của hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại vẫn còn nhiều bất cập, việc triển khai và vận dụng các quy định pháp lý, quản trị còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong thời kỳ hội nhập quốc tế hiện nay. Qua khảo sát của Ủy ban Basel về các thất bại lớn và những vụ sụp đổ của các ngân hàng trên thế giới đã cho thấy một trong những nguyên nhân chủ yếu là sự thất bại của ban lãnh đạo các ngân hàng trong việc thiết lập và duy trì kiểm soát nội bộ vững mạnh, thường xuyên, hiệu quả.