Phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế xã hội ở tây bắc hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN TRẦN THỊ PHƯƠNG NGA PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI – 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN TRẦN THỊ PHƯƠNG NGA PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC HIỆN NAY Chuyên ngành: Triết học Mã số: 92 29 001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Anh Tuấn 2. Trần Hải Minh HÀ NỘI – 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi với sự hướng dẫn tâm huyết, tận tình của thầy PGS,TS. Nguyễn Anh Tuấn và thầy PGS,TS.

Trần Hải Minh. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính trung thực của số liệu và các nội dung khác trong luận án của mình. Tác giả Trần Thị Phương Nga MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI LUẬN ÁN. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Khái quát giá trị chủ yếu của các công trình được tổng quan và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. 35 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC.

Quan niệm về văn hóa và vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội. Đặc trưng và vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc. Phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay: Thực chất, chủ thể, nội dung, phương thức. Những yếu tố tác động đến việc phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay.

88 Chương 3: PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC HIỆN NAY: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Thành tựu và hạn chế trong phát huy vai trò của văn hóa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay. Nguyên nhân và một số vấn đề đặt ra từ việc phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc hiện nay. 133 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở TÂY BẮC THỜI GIAN TỚI.

Phương hướng tiếp tục phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc thời gian tới. Giải pháp tiếp tục phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc thời gian tới. 187 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 189 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

205 DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT DTTS : Dân tộc thiểu số VH : Văn hóa KT : Kinh tế KT-XH : Kinh tế - xã hội CT-XH : Chính trị - xã hội HTX : Hợp tác xã 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Một trong những yếu tố căn bản để nhận diện và định vị một dân tộc chính là VH của dân tộc ấy. Bởi lẽ, VH hiện hữu trong mọi hoạt động cá nhân và xã hội, thẩm thấu trong nhân cách con người, hiện diện trong lịch sử phát triển của cộng đồng. Trong mối quan hệ với các vấn đề KT - XH, VH không chỉ là nguồn động lực tinh thần khi tham gia kiến tạo các tố chất của con người, điều chỉnh các quan hệ ứng xử giữa người với người và thiết lập môi trường CT - XH ổn định; mà còn là nguồn động lực vật chất trực tiếp mang lại những lợi ích KT - XH to lớn khi được khai thác, kích hoạt đúng.

Dù nhìn từ góc độ nào, VH cũng đóng vai trò quan trọng, trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh, là quyền lực mềm đảm bảo sự phát triển bền vững của quốc gia. Từ thực tiễn lịch sử dân tộc và bài học kinh nghiệm của các quốc gia khác, Đảng và Nhà nước ta đã từng bước nhận thức rõ hơn sức mạnh của VH dân tộc. Trong công cuộc đổi mới đất nước, VH từ chỗ chỉ được coi là một động lực bên ngoài đến nay đã được xác định vững chắc là yếu tố động lực nội sinh bên trong thúc đẩy các lĩnh vực đời sống xã hội khác cùng phát triển; bên cạnh tính thống nhất chung của VH dân tộc thì tính đa dạng, sự độc đáo của VH mỗi vùng miền, tộc người cũng được quan tâm gìn giữ và phát huy nhằm phát triển KT - XH. Cụ thể, Hội nghị lần thứ 9 Ban chấp hành Trung ương khóa XI xác định “Văn hóa phải được đặt ngang hàng cùng với kinh tế và chính trị” [21, tr.48], đến Đại hội XII Đảng vẫn nhấn mạnh phát triển VH để “Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng đảm bảo sự phát triển bền vững” [23, tr.

Từ Nghị quyết trung ương 5 khóa VIII quan tâm xây dựng nền VH Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc đến Nghị quyết Đại hội XIII yêu cầu phải “bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc. Từng bước hạn chế, tiến tới xóa bỏ các hủ tục, tập quán lạc hậu” [25, tr. Trên cơ sở quán triệt và thực hiện chiến lược đó của Đảng và Nhà nước, các tỉnh vùng Tây Bắc Việt Nam đã cố gắng thực hiện chủ trương phát huy vai trò của VH nói chung và những yếu tố VH nội sinh riêng có của vùng nhằm thực hiện tốt 2 hơn các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng… trên địa bàn. Là vùng đất có sắc thái VH điển hình của miền núi phía Bắc Việt Nam, Tây Bắc có nguồn lực vàng về VH được kiến tạo nên bởi hơn 20 tộc người, chủ yếu là các DTTS đã sinh sống lâu đời tại vùng.

Trong đó, phải kể đến các dân tộc như Thái, Mường, Mông, Dao sinh sống trên các địa hình cư trú khác nhau của Tây Bắc. Trong quá trình sinh tồn, để thích ứng với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, người dân trong vùng đã sáng tạo nên một nguồn lực VH nội sinh vô cùng phong phú chứa tiềm năng to lớn, có thể đóng vai trò quan trọng thúc đẩy kinh tế phát triển và giải quyết các vấn đề xã hội cấp thiết khác của Tây Bắc. Với những nỗ lực của chính quyền và nhân dân, sức mạnh nội sinh của VH vùng Tây Bắc đã và đang được khơi dậy, đạt được những thành tựu đáng kể và đang góp phần thay da đổi thịt nhiều bản làng, vùng quê. Bằng những phương thức như gìn giữ, bảo tồn VH, đẩy mạnh giáo dục và đào tạo, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào khai thác giá trị văn hóa, tiến hành hương ước hóa, quy chuẩn hóa các giá trị VH trong đời sống cộng đồng cũng như quảng bá, giao lưu VH mà những đặc trưng VH, con người Tây Bắc đang đóng góp vào việc phát triển nguồn nhân lực, xây dựng cũng như tạo sinh kế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực.

VH đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng tạo sự ổn định chính trị và địa bàn thuận lợi cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, việc phát huy vai trò của VH vẫn chưa tương xứng với tiềm năng nó vốn có ở những địa phương thuộc vùng. Về phía chủ thể, một bộ phận người dân chưa thực sự chủ động, tích cực trong việc phát huy vai trò của VH trong phát triển KT- XH. Về mặt nội dung phát huy, giá trị VH được khai thác đã đem lại những lợi ích kinh tế lớn nhưng tỷ trọng của nó so với sự đóng góp từ các nguồn lực khác của vùng chưa được cao như kỳ vọng.

Những yếu tố lạc hậu trong VH các DTTS chưa được khắc phục, xóa bỏ hoàn toàn đã ảnh hưởng không nhỏ tới phát triển con người – nguồn nhân lực của vùng. Trong quá trình phát huy VH nhằm phát triển kinh tế còn xuất hiện những biểu hiện tiêu cực ảnh hưởng tới môi trường tự nhiên và xã hội. Ở một số nơi, trước tác động của giao lưu, hội nhập kinh tế trong và ngoài nước, đặc trưng VH của vùng không những không phát huy được tối đa sức mạnh của nó mà còn bị mai một, biến dạng, bị lợi dụng làm tổn hại tới ổn định chính trị, an ninh biên giới nước ta. Tính đa dạng, đặc sắc của VH 3 vùng Tây Bắc vốn sẵn có nhưng lại rất mờ nhạt trong các sản phẩm VH được khai thác để phát triển kinh tế.

Về mặt phương thức, công tác gìn giữ, bảo tồn văn hóa được coi là cơ sở để phát huy vai trò của VH nhưng mới chủ yếu theo diện rộng về lượng mà thiếu chiều sâu. Hoạt động nghiên cứu và ứng dụng khoa học kỹ thuật nhằm khơi dậy, tỏa sáng VH của vùng dù được quan tâm nhưng kết quả vẫn còn khiêm tốn. Tây Bắc vẫn là “vùng trũng” nghèo của cả nước. Người dân và trước hết là người DTTS của vùng không chỉ nghèo trong sinh hoạt vật chất thường ngày mà còn nghèo đa chiều trong tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm, sinh kế bền vững.

Thực trạng trên đặt ra một số vấn đề cần được lý giải: Vì sao với lợi thế VH vùng độc đáo, phong phú nhưng các tỉnh Tây Bắc vẫn chưa thể phát triển KT - XH tương xứng? Làm thế nào có thể phát huy VH Tây Bắc để nó thực sự trở thành “sức mạnh nội sinh” đưa vùng phát triển, hòa chung vào nhịp điệu phát triển của đất nước ta? Đối diện với những vấn đề đó, việc nghiên cứu cơ sở lý luận, từ đó đánh giá thực trạng phát huy vai trò của VH vùng Tây Bắc, tìm ra giải pháp phát huy tối đa vai trò của VH vào phát triển KT - XH và rút ra bài học kinh nghiệm cho các địa phương khác trong việc khai thác thế mạnh VH đặc thù của mỗi vùng miền sẽ thực sự có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn.