Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ "Phân tích nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam" được thực hiện bởi Huỳnh Thị Thanh Trúc tại Học viện Tài chính năm 2024, đại diện cho một nghiên cứu tiên phong và toàn diện trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng tại Việt Nam. Nghiên cứu này ra đời trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang trải qua giai đoạn phục hồi và hội nhập sâu rộng vào kinh tế thế giới, đồng thời đối mặt với những thách thức từ Cách mạng Công nghiệp 4.0 và sự cạnh tranh gay gắt từ các định chế tài chính phi ngân hàng. Trong giai đoạn 2015-2019, kinh tế Việt Nam đạt mức tăng trưởng bình quân 7,09%, mặc dù có sự sụt giảm vào các năm 2020-2021 do đại dịch Covid-19, nhưng đã phục hồi mạnh mẽ trở lại đạt 8% vào năm 2022, tạo ra một môi trường đầy biến động nhưng cũng nhiều cơ hội cho ngành ngân hàng.

Nghiên cứu này cụ thể hóa một khoảng trống then chốt trong tài liệu học thuật hiện có. Thứ nhất, các công trình trước đây thường không phân loại các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính một cách có hệ thống theo đặc điểm nhân tố (vi mô, ngành, vĩ mô), mà chỉ tập trung vào mối quan hệ biến số đơn thuần. Luận án này khắc phục hạn chế đó bằng cách phân chia rõ ràng các nhân tố thành ba nhóm: (i) đặc điểm cụ thể của ngân hàng, (ii) đặc điểm ngành, và (iii) môi trường vĩ mô, mang lại cái nhìn sâu sắc và có cấu trúc hơn. Thứ hai, mặc dù có nhiều nghiên cứu quốc tế về hiệu quả tài chính của ngân hàng, nhưng tại Việt Nam, các nghiên cứu chuyên sâu dưới dạng luận án tiến sĩ về các NHTM niêm yết còn hạn chế, chủ yếu dừng lại ở các bài báo khoa học. Nghiên cứu này lấp đầy khoảng trống đó bằng việc phân tích cập nhật 19 NHTM niêm yết ở Việt Nam trong giai đoạn 2012-2023, phản ánh động thái thị trường và chính sách gần nhất.

Các câu hỏi nghiên cứu trung tâm của luận án bao gồm:

  1. Khoảng trống trong nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính trong các NHTM là gì?
  2. Nội dung và chỉ tiêu đo lường hiệu quả tài chính trong các NHTM?
  3. Hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam chịu tác động chủ yếu bởi những nhân tố nào? Mức độ ảnh hưởng và xu hướng tác động của các nhân tố đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam?
  4. Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tài chính NHTM niêm yết ở Việt Nam được đề xuất được căn cứ vào những cơ sở nào?

Để trả lời những câu hỏi này, luận án xây dựng một khung lý thuyết tích hợp dựa trên lý thuyết động về lợi nhuận (Clark, 1934), lý thuyết dựa vào nguồn lực (Barney, 1991) và lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Modigliani and Miller, 1958). Việc lồng ghép các lý thuyết này, như Nguyen và cộng sự (2023) đã chỉ ra, là cần thiết do không có lý thuyết đơn lẻ nào có thể giải thích đầy đủ các mối quan hệ phức tạp, tạo nên một đóng góp lý thuyết độc đáo. Luận án đề xuất một mô hình nghiên cứu bao gồm 10 giả thuyết cụ thể (H1-H10) xem xét tác động của các nhân tố như Quy mô ngân hàng (SIZE), Tỷ lệ an toàn vốn (CAR), Hệ số chi phí trên thu nhập (CIR), Tỷ lệ thu nhập ngoài lãi (RD), Độ tuổi ngân hàng (AGE), Rủi ro tín dụng (RISK), Tài sản hữu hình (TANG), Sức mạnh thị trường (MP), Tốc độ tăng trưởng GDP (GDP), và Tỷ lệ lạm phát (INF) đến hiệu quả tài chính, được đo lường bằng ROA, ROE và NIM.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 19 NHTM cổ phần niêm yết trên các sàn chứng khoán Việt Nam (HoSE và HNX) trong khoảng thời gian 12 năm, từ 2012 đến 2023. Đây là một đóng góp đột phá về phạm vi, cung cấp dữ liệu thực nghiệm mới nhất và cái nhìn toàn diện về hiệu quả tài chính của các ngân hàng trong một giai đoạn kinh tế nhiều biến động. Các giải pháp khuyến nghị sau đó được định lượng hóa, nhấn mạnh vào tối ưu hóa chi phí, quản lý rủi ro và tăng cường khả năng thu hút vốn, với tiềm năng tạo ra tác động đáng kể đến khả năng cạnh tranh của ngành ngân hàng Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu về hiệu quả tài chính của ngân hàng cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận và kết quả. Các nghiên cứu có thể được chia thành hai nhóm chính: các công trình nghiên cứu về hiệu quả tài chính nói chung của các NHTM, và các công trình tập trung vào các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính.

Trong nhóm nghiên cứu về hiệu quả tài chính của NHTM, có thể kể đến các công trình quốc tế như của Muhammad Bilal & Hanudin Amin (2015) nghiên cứu hiệu quả tài chính ngân hàng Islamic ở Pakistan, Ekinci và Poyraz (2019) phân tích ảnh hưởng của rủi ro tín dụng đến hiệu quả tài chính tại Thổ Nhĩ Kỳ, hay Kamel và cộng sự (2021) sử dụng DEA để đo lường hiệu quả tài chính (ROA, ROE) của các NHTM niêm yết trên sàn chứng khoán Ai Cập. Các nghiên cứu này thường sử dụng các chỉ số như ROA, ROE, NIM để đo lường hiệu quả tài chính. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu có phạm vi thời gian ngắn (ví dụ, Alfadli và Rjoub (2020) chỉ trong 1 năm 2011) hoặc tập trung vào các thị trường đã phát triển hoặc đặc thù (ngân hàng Islamic), làm giảm khả năng khái quát hóa cho bối cảnh Việt Nam. Tại Việt Nam, các nghiên cứu như luận án của Phạm Thị Hồng Nhung (2023) về cấu trúc vốn, hay của Nguyễn Thị Vân (2022) về năng lực tài chính sau M&A, đã chạm đến các khía cạnh của hiệu quả hoạt động, nhưng ít có công trình chuyên sâu dưới dạng luận án tiến sĩ tập trung hoàn toàn vào các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết trong giai đoạn gần đây. Các nghiên cứu hiện có như của Hoàng Ngọc Tiến và cộng sự (2020) hay Bùi Thị Thu Hằng (2022) chủ yếu là bài báo hoặc nghiên cứu trong các giai đoạn trước (ví dụ, Nguyễn Việt Hùng (2008) với giai đoạn 2001-2005), khi bối cảnh kinh tế và mức độ cạnh tranh chưa phản ánh thực trạng hiện tại.

Về các nhân tố tác động, Gupta và Mahakud (2020) đã phân tích dữ liệu 64 NHTM Ấn Độ, chỉ ra rằng quy mô ngân hàng, tỷ lệ nợ xấu và đa dạng hóa doanh thu là những yếu tố chính quyết định hiệu quả hoạt động. Nghiên cứu của Alfadli và Rjoub (2020) tại các quốc gia GCC cũng tìm thấy tác động tiêu cực của tỷ lệ chi phí trên thu nhập (Eff), rủi ro tín dụng (CR) và tỷ lệ tập trung (Conc) lên tất cả các thước đo hiệu quả tài chính (ROA, ROE, NIM, PBT). Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ xem xét một khoảng thời gian ngắn (1 năm) vào năm 2011. Yahaya và cộng sự (2022) sử dụng GMM để kiểm tra tác động của rủi ro thanh khoản (LQR) và nợ xấu (LQRNPL) đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng ở Châu Phi cận Sahara (Nigeria, Ghana, Nam Phi, Zambia, Kenya và Tanzania), cho thấy mối liên hệ tiêu cực giữa các yếu tố rủi ro và ROA, ROE. Điều này cho thấy sự khác biệt về kết quả giữa các thị trường và giai đoạn nghiên cứu. Tại Việt Nam, các nghiên cứu như của Nguyễn Việt Hùng (2008) chỉ ra DLR có ảnh hưởng âm đến hiệu quả hoạt động, trong khi LOANTA và NPL cũng có tác động ngược chiều. Tác giả Nguyễn Anh Tú và Phạm Trí Nghĩa (2018) tìm thấy NIM thuận chiều với rủi ro tín dụng, cơ cấu vốn chủ sở hữu nhưng ngược chiều với tài sản thanh khoản.

Luận án này định vị mình trong tài liệu hiện có bằng cách giải quyết một khoảng trống nghiên cứu cụ thể về mặt địa lý và thời gian. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế như của Gupta và Mahakud (2020) hay Yahaya và cộng sự (2022) cung cấp cái nhìn về các nhân tố, nhưng chúng thường không áp dụng cho bối cảnh đặc thù của Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển với hệ thống ngân hàng chịu sự quản lý chặt chẽ và đặc điểm thị trường riêng. Nghiên cứu này không chỉ cập nhật dữ liệu mà còn mở rộng cách tiếp cận bằng việc phân loại các nhân tố thành vi mô, ngành và vĩ mô, một cách tiếp cận chưa được thực hiện đầy đủ trong các luận án tiến sĩ trước đây tại Việt Nam.

So với các nghiên cứu quốc tế, luận án này kế thừa các chỉ số đo lường hiệu quả tài chính phổ biến như ROA, ROE, NIM (Rose và Wieladek, 2012) và các biến độc lập được công nhận. Tuy nhiên, nó vượt trội ở tính cập nhật về dữ liệu (2012-2023) và sự tập trung vào các NHTM niêm yết, một phân khúc quan trọng của hệ thống tài chính Việt Nam. Hơn nữa, việc sử dụng các phương pháp phân tích dữ liệu bảng (panel data) tiên tiến như Pooled OLS, FEM, REM và đặc biệt là GLS để xử lý các khuyết tật như đa cộng tuyến, phương sai thay đổi và tự tương quan, mang lại độ tin cậy và sự mạnh mẽ cho kết quả nghiên cứu, vượt qua những hạn chế về phương pháp mà một số nghiên cứu trước đó có thể gặp phải.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này thực hiện một đóng góp lý thuyết đáng kể thông qua việc tích hợp các lý thuyết nền tảng để xây dựng một khung phân tích toàn diện về hiệu quả tài chính của ngân hàng. Với nhận định rằng "đến hiện nay chưa hề có bất kỳ một lý thuyết nào có thể sử dụng để giải thích đầy đủ" (Nguyen và cộng sự, 2023) [81] về hiệu quả tài chính của NHTM, luận án đã lồng ghép khéo léo ba lý thuyết chính:

  1. Lý thuyết động về lợi nhuận (Dynamic Theory of Profit) của Clark (1934, 1969) [57, 58]: Lý thuyết này giải thích rằng lợi nhuận thuần túy phát sinh trong một nền kinh tế năng động (thay đổi dân số, cải tiến kỹ thuật, thay đổi nhu cầu), nơi các nhà quản trị tận dụng những thay đổi này để giảm chi phí và mở rộng doanh số. Luận án sử dụng lý thuyết này để giải thích sự biến động của khả năng sinh lợi và tác động của các nhân tố đến khả năng sinh lợi trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam đang phát triển và hội nhập mạnh mẽ, đặc biệt khi các NHTM phải "tự đột phá để cạnh tranh với các ngân hàng khác" trong kỷ nguyên CMCN 4.0.
  2. Lý thuyết dựa vào nguồn lực (Resource-Based View - RBV) của Barney (1991) [50]: RBV nhấn mạnh rằng việc sở hữu và quản lý hiệu quả các nguồn lực chiến lược (tài sản, tiềm năng, năng lực nội tại) có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững và lợi nhuận đáng kể. Trong bối cảnh ngân hàng, các nguồn lực này bao gồm Quy mô ngân hàng (SIZE), Tỷ lệ an toàn vốn (CAR), Tài sản hữu hình (TANG), năng lực quản lý và công nghệ. Luận án áp dụng RBV để lý giải cách các nhân tố nội tại của ngân hàng như SIZE, CAR, TANG đóng góp vào hiệu quả tài chính bằng cách tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực và tạo ra lợi thế cạnh tranh.
  3. Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-off Theory of Capital Structure) của Modigliani và Miller (1958) [78]: Lý thuyết này giải thích sự đánh đổi giữa lợi ích lá chắn thuế từ nợ và chi phí kiệt quệ tài chính do nợ gây ra. Luận án sử dụng lý thuyết này để phân tích tác động của cấu trúc vốn (thông qua chỉ số như Tỷ lệ an toàn vốn - CAR) đến hiệu quả tài chính. Một CAR tối ưu sẽ cân bằng giữa việc tận dụng lợi ích của nợ và kiểm soát rủi ro, từ đó tối đa hóa khả năng sinh lợi.

Việc tích hợp các lý thuyết này cho phép luận án xây dựng một khung phân tích độc đáo và toàn diện, vượt ra ngoài cách tiếp cận đơn lẻ. Khung phân tích này không chỉ đơn thuần là tổng hợp mà còn là sự kết hợp các quan điểm để giải thích đa chiều về các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp sâu rộng các lý thuyết đã nêu để giải thích mối quan hệ giữa ba nhóm nhân tố (đặc điểm ngân hàng, đặc điểm ngành, môi trường vĩ mô) và hiệu quả tài chính (ROA, ROE, NIM). Cụ thể, mô hình nghiên cứu đề xuất (Hình 3) với 10 giả thuyết (H1-H10) thể hiện sự kết nối giữa:

  • Các nhân tố đặc điểm cụ thể của ngân hàng (vi mô): SIZE, CAR, CIR, RD, AGE, RISK, TANG. Ví dụ, H1 dự đoán "Quy mô ngân hàng có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính", được lý giải thông qua RBV rằng ngân hàng lớn có lợi thế về nguồn lực và thị phần, cùng với lý thuyết động về lợi nhuận khi mở rộng quy mô trong môi trường tăng trưởng. H6 dự đoán "Rủi ro tín dụng có tương quan nghịch biến với hiệu quả tài chính", phù hợp với chi phí dự phòng rủi ro và tổn thất tài chính, được hỗ trợ bởi các quy định như Thông tư 11/2021/TT-NHNN về trích lập dự phòng [33].
  • Nhân tố đặc điểm ngành: Sức mạnh thị trường (MP). H8 dự đoán "Sức mạnh thị trường có tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính", được hỗ trợ bởi Lý thuyết độc quyền về lợi nhuận, cho rằng các tổ chức có quyền kiểm soát thị trường có thể định giá cao hơn tổng chi phí trung bình và thu được lợi nhuận trên mức bình thường.
  • Các nhân tố môi trường vĩ mô: Tốc độ tăng trưởng GDP (GDP), Tỷ lệ lạm phát (INF). H9 dự đoán "Tốc độ tăng trưởng GDP có tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính", phản ánh môi trường kinh tế thuận lợi cho hoạt động tín dụng và đầu tư. H10 dự đoán "Tỷ lệ lạm phát có tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính", cho thấy lạm phát vừa phải có thể thúc đẩy nhu cầu vay vốn và lợi nhuận ngân hàng.

Đóng góp khái niệm: Luận án cung cấp định nghĩa rõ ràng về hiệu quả tài chính trong bối cảnh NHTM Việt Nam: "là khả năng của ngân hàng sử dụng các nguồn lực tài chính một cách hiệu quả nhất để tạo ra lợi nhuận và đạt được các mục tiêu kinh doanh dài hạn." Đồng thời, các chỉ số ROA, ROE, NIM được định nghĩa và tính toán cụ thể theo công thức của Rose và Hudgins (2010) [93], đảm bảo tính nhất quán và khả năng tái lập.

Boundary Conditions: Nghiên cứu tập trung vào các NHTM niêm yết tại Việt Nam, giai đoạn 2012-2023. Các kết quả có thể không hoàn toàn khái quát hóa cho các loại hình tổ chức tín dụng khác (như ngân hàng nhà nước, ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài) hoặc các thị trường có cấu trúc kinh tế và quy định khác biệt. Đặc biệt, biến động kinh tế vĩ mô và chính sách ngân hàng trong giai đoạn này (ví dụ, tác động của đại dịch Covid-19 và chính sách tiền tệ ứng phó) là những yếu tố ngữ cảnh quan trọng cần được xem xét khi diễn giải kết quả.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này tuân theo một triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism), với mục tiêu khám phá và kiểm định các mối quan hệ nhân quả giữa các nhân tố một cách khách quan, dựa trên dữ liệu định lượng. Lập trường nhận thức luận là khách quan (objectivism), coi kiến thức là có thể đo lường và xác minh được thông qua các quan sát thực nghiệm. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng mạnh mẽ, tập trung vào việc thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp một cách có hệ thống.

Thiết kế multi-level (đối với việc phân loại biến): Mặc dù không phải là mô hình multi-level theo nghĩa thống kê (như hierarchical linear modeling), luận án áp dụng một thiết kế phân loại multi-level trong việc xác định các nhân tố tác động. Các nhân tố được phân chia thành ba cấp độ rõ ràng:

  • Cấp độ vi mô (ngân hàng cụ thể): SIZE, CAR, CIR, RD, AGE, RISK, TANG.
  • Cấp độ ngành: MP (Sức mạnh thị trường).
  • Cấp độ vĩ mô (môi trường bên ngoài): GDP, INF. Cách tiếp cận này cho phép phân tích tác động của từng nhóm nhân tố một cách có cấu trúc và cung cấp cái nhìn đa chiều về các yếu tố quyết định hiệu quả tài chính, khác với các nghiên cứu trước đây thường chỉ dựa vào quan hệ biến số thuần túy.

Mẫu nghiên cứu và tiêu chí lựa chọn chính xác: Mẫu nghiên cứu bao gồm 19 NHTM cổ phần niêm yết tại Việt Nam. Các tiêu chí lựa chọn mẫu là (1) Ngân hàng hiện đang niêm yết chính thức trên thị trường chứng khoán Việt Nam tính đến ngày 31/12/2023, và (2) Ngân hàng cung cấp đầy đủ báo cáo tài chính và các thông tin cần thiết phục vụ cho mục đích nghiên cứu. Phạm vi thời gian là 12 năm, từ 2012 đến 2023. Tổng số quan sát lý thuyết cho một bảng dữ liệu cân bằng là 19 ngân hàng * 12 năm = 228 quan sát. Đây là một mẫu đủ lớn để đảm bảo độ tin cậy thống kê cho các mô hình hồi quy dữ liệu bảng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu và tiêu chí: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính đã được kiểm toán và báo cáo thường niên của 19 NHTM niêm yết trên HoSE và HNX. Điều này đảm bảo tính minh bạch và độ tin cậy của dữ liệu. Các tiêu chí bao gồm việc lựa chọn các ngân hàng có đầy đủ thông tin tài chính trong toàn bộ giai đoạn nghiên cứu, giúp xây dựng một bộ dữ liệu bảng chất lượng cao.

Giao thức thu thập dữ liệu và công cụ: Dữ liệu được thu thập từ các nguồn công khai, chính thức của các ngân hàng và các sở giao dịch chứng khoán Việt Nam. Các biến số được đo lường cụ thể:

  • Biến phụ thuộc: ROA (Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản), ROE (Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu), NIM (Thu nhập lãi ròng / Tổng tài sản sinh lãi).
  • Biến độc lập/kiểm soát: SIZE (Logarithm tổng tài sản), CAR (Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản), CIR (Chi phí hoạt động / Thu nhập hoạt động), RD (Tổng thu nhập ngoài lãi / Tổng doanh thu), AGE (số năm hoạt động), RISK (được đo lường thông qua nợ xấu hoặc dự phòng rủi ro tín dụng, ví dụ, tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ), TANG (Tài sản hữu hình), MP (Tỷ lệ tổng tài sản của một ngân hàng so với 19 ngân hàng), GDP (Tốc độ tăng trưởng GDP), INF (Tỷ lệ lạm phát). Việc sử dụng các công thức tính toán và biến số đã được chuẩn hóa trong tài chính ngân hàng giúp so sánh kết quả với các nghiên cứu quốc tế.

Triangulation (không áp dụng trực tiếp): Với bản chất định lượng thuần túy của luận án này, việc áp dụng triangulation theo nghĩa đầy đủ (data, method, investigator, theory) có thể không rõ ràng. Tuy nhiên, luận án sử dụng triangulation lý thuyết bằng cách kết hợp nhiều lý thuyết nền tảng (lý thuyết động về lợi nhuận, RBV, lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn) để giải thích các mối quan hệ, nâng cao tính toàn diện của khung phân tích.

Validitas và reliabilitas: Để đảm bảo tính validitas (hiệu lực) và reliabilitas (độ tin cậy), luận án sử dụng dữ liệu từ báo cáo tài chính đã được kiểm toán, giảm thiểu lỗi đo lường. Các phương pháp thống kê tiên tiến và kiểm định mạnh mẽ sẽ được áp dụng để đảm bảo tính nội hiệu lực (internal validity) của các mối quan hệ tìm thấy. Việc kiểm tra các giả định của mô hình hồi quy (ví dụ: đa cộng tuyến, phương sai thay đổi, tự tương quan) và xử lý chúng bằng các phương pháp phù hợp (như GLS) là bằng chứng cho sự nghiêm ngặt này. Tính khái quát hóa (external validity) được xem xét thông qua việc đối chiếu với các nghiên cứu quốc tế và chỉ rõ các điều kiện biên của kết quả.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu: Nghiên cứu bao gồm 19 NHTM niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn 2012-2023. Các đặc điểm về cơ cấu tài sản, nguồn vốn, quy mô và hoạt động kinh doanh của các ngân hàng này đã được phân tích trong Chương 4. Ví dụ, bảng 4.5 cung cấp "Kết quả thống kê mô tả biến số định lượng," trình bày các thống kê cơ bản như giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, min, max của các biến số, giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm tài chính của mẫu.

Kỹ thuật phân tích tiên tiến và phần mềm: Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm Stata 17. Quy trình phân tích dữ liệu bảng bao gồm các bước:

  1. Thống kê mô tả và phân tích ma trận hệ số tương quan: Cung cấp cái nhìn ban đầu về các biến số và mối quan hệ giữa chúng.
  2. Hồi quy Pooled OLS: Là mô hình cơ sở ban đầu để đánh giá mối quan hệ.
  3. Kiểm định các khuyết tật của mô hình:
    • Đa cộng tuyến: Sử dụng hệ số VIF ("Bảng kiểm định đa cộng tuyến VIF") để phát hiện và đánh giá mức độ đa cộng tuyến.
    • Phương sai thay đổi và tự tương quan: Sử dụng các kiểm định phù hợp ("Bảng kiểm định phương sai thay đổi và tự tương quan đối với Pooled OLS") để xác định sự hiện diện của các khuyết tật này.
  4. Kiểm định lựa chọn mô hình dữ liệu bảng:
    • Kiểm định F-test ("Kết quả kiểm định F-test") để lựa chọn giữa Pooled OLS và mô hình hiệu ứng cố định (FEM).
    • Kiểm định Hausman ("Kết quả kiểm định Hausman") để lựa chọn giữa mô hình hiệu ứng cố định (FEM) và mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM).
  5. Xử lý các khuyết tật và hồi quy robust: Dựa trên kết quả kiểm định, luận án áp dụng phương pháp hồi quy Ước lượng GLS (Generalized Least Squares), cụ thể là Feasible GLS (FGLS) ("Hệ số hồi quy và giá trị P-value của mô hình ước lượng cơ bản FGLS") để cung cấp các ước lượng mạnh mẽ hơn, đã hiệu chỉnh cho phương sai thay đổi và tự tương quan. Phương pháp này đặc biệt quan trọng để đảm bảo tính chính xác của các sai số chuẩn và giá trị p-value trong dữ liệu bảng.

Kiểm tra độ vững (Robustness checks): Mặc dù không nêu rõ các "alternative specifications," việc sử dụng các kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, Hausman) và xử lý khuyết tật bằng GLS chính là một hình thức kiểm tra độ vững, đảm bảo rằng kết quả không bị ảnh hưởng bởi các vi phạm giả định cơ bản của OLS. Bằng cách so sánh kết quả từ các mô hình khác nhau (Pooled OLS, FEM, REM tiềm năng, và cuối cùng là GLS đã hiệu chỉnh), luận án tăng cường niềm tin vào các phát hiện của mình.

Effect sizes và confidence intervals: Luận án trình bày "Hệ số hồi quy và giá trị P-value," ngụ ý việc báo cáo các hệ số ước lượng (effect sizes) và mức độ ý nghĩa thống kê. Mặc dù không trực tiếp đề cập "confidence intervals," đây là một phần tiêu chuẩn của kết quả hồi quy, và việc trình bày p-values đã đủ để đánh giá ý nghĩa thống kê của các tác động.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được những phát hiện đột phá về các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của 19 NHTM niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn 2012-2023. Một số phát hiện then chốt, được hỗ trợ bởi bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

  1. Quy mô ngân hàng (SIZE) tác động đồng biến đến hiệu quả tài chính (ROA, ROE, NIM) (Giả thuyết H1 được chấp nhận): Các ngân hàng có quy mô lớn hơn có xu hướng đạt hiệu quả tài chính cao hơn. Điều này được chứng minh qua các hệ số hồi quy dương và ý nghĩa thống kê trên cả ba chỉ số ROA, ROE, NIM. Phát hiện này củng cố quan điểm của Adelopo và cộng sự (2018) [39] và Phan Thị Hằng Nga và cộng sự (2022) [9] về lợi thế quy mô trong ngành ngân hàng Việt Nam, cho thấy khả năng khai thác hiệu quả kinh tế theo quy mô (economies of scale) và khả năng đa dạng hóa danh mục đầu tư.
  2. Hệ số chi phí trên thu nhập (CIR) tác động nghịch biến đến hiệu quả tài chính (Giả thuyết H3 được chấp nhận): Một hệ số CIR thấp hơn cho thấy ngân hàng quản lý chi phí hiệu quả hơn, dẫn đến hiệu quả tài chính cao hơn. Phát hiện này nhất quán với Gupta và Mahakud (2020) [64] và Ayalew (2021) [48], nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tối ưu hóa chi phí hoạt động để cải thiện khả năng sinh lời. Ví dụ, một ngân hàng với CIR giảm 1% có thể chứng kiến sự gia tăng đáng kể về ROA hoặc NIM.
  3. Rủi ro tín dụng (RISK) tác động nghịch biến đến hiệu quả tài chính (Giả thuyết H6 được chấp nhận): Mức độ rủi ro tín dụng cao hơn (ví dụ, thông qua nợ xấu gia tăng) dẫn đến hiệu quả tài chính kém hơn do chi phí trích lập dự phòng và tổn thất tín dụng. Phát hiện này nhất quán với nghiên cứu của Adelopo và cộng sự (2018) [39] và Ayalew (2021) [48], cho thấy quản trị rủi ro tín dụng là yếu tố sống còn. Thông tư 11/2021/TT-NHNN về phân loại tài sản có và trích lập dự phòng [33] càng khẳng định sự liên quan thực tiễn của yếu tố này.
  4. Tốc độ tăng trưởng GDP (GDP) tác động đồng biến đến hiệu quả tài chính (Giả thuyết H9 được chấp nhận): Một nền kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, thúc đẩy hoạt động tín dụng, giảm rủi ro nợ xấu và tăng cường nhu cầu về các sản phẩm dịch vụ ngân hàng. Điều này phù hợp với các nghiên cứu của Adelopo và cộng sự (2018) [39] và Yahaya và cộng sự (2022) [100] tại các quốc gia đang phát triển, cũng như Đỗ Huyền Trang và cộng sự (2022) [22] tại Việt Nam.

Kết quả counter-intuitive hoặc mới:

  • Tỷ lệ lạm phát (INF) có tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính (Giả thuyết H10 được chấp nhận): Mặc dù lạm phát cao thường được coi là tiêu cực, phát hiện của luận án cho thấy lạm phát ở mức độ vừa phải tại Việt Nam có thể kích thích hoạt động kinh tế, thúc đẩy nhu cầu vay vốn và cho phép các ngân hàng tăng lãi suất cho vay, từ đó gia tăng NIM và lợi nhuận. Điều này tương tự với Islam và Nishiyama (2016) [72] và Yahaya và cộng sự (2022) [100] trong bối cảnh các nước đang phát triển, nhưng trái ngược với một số nghiên cứu tại Việt Nam như Đỗ Huyền Trang và cộng sự (2022) [22] và Ngô Khánh Huyền (2021) [13] cho rằng lạm phát tác động ngược chiều. Sự khác biệt này có thể do giai đoạn nghiên cứu và đặc điểm cụ thể của nền kinh tế Việt Nam.

Implications đa chiều

  1. Tiến bộ lý thuyết: Luận án đóng góp vào lý thuyết động về lợi nhuận bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về cách các ngân hàng Việt Nam tận dụng sự thay đổi của môi trường kinh tế để tạo ra lợi nhuận. Đồng thời, nó mở rộng Lý thuyết dựa vào nguồn lực (RBV) bằng cách xác nhận vai trò của các nguồn lực nội tại (SIZE, TANG) và các yếu tố quản lý (CIR, RISK) trong việc tạo ra lợi thế cạnh tranh và hiệu quả tài chính trong bối cảnh thị trường đang phát triển.
  2. Đổi mới phương pháp luận: Việc sử dụng một cách toàn diện các kỹ thuật phân tích dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM, GLS) cùng với các kiểm định chẩn đoán (F-test, Hausman test, VIF) và xử lý khuyết tật là một đóng góp phương pháp luận đáng kể. Cách tiếp cận này có thể được áp dụng cho các nghiên cứu tương tự trong các lĩnh vực tài chính khác hoặc ở các nền kinh tế đang phát triển, nâng cao tính mạnh mẽ và độ tin cậy của kết quả.
  3. Ứng dụng thực tiễn: Các khuyến nghị cụ thể cho các NHTM niêm yết tập trung vào: (i) tối ưu hóa quy mô và tăng cường sức mạnh thị trường để tận dụng lợi thế cạnh tranh, (ii) kiểm soát chặt chẽ chi phí hoạt động để cải thiện CIR, (iii) nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng để giảm thiểu tổn thất, và (iv) đa dạng hóa nguồn thu để giảm sự phụ thuộc vào thu nhập lãi thuần, đồng thời tận dụng các cơ hội từ thu nhập ngoài lãi. Ví dụ, quy trình gia tăng hệ số an toàn vốn (Hình 5.1), quy trình tăng cường quản lý chi phí – thu nhập (Hình 5.2), và quy trình tăng cường quản trị rủi ro tín dụng (Hình 5.4) được đề xuất làm lộ trình triển khai cụ thể.
  4. Khuyến nghị chính sách: Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) và các cơ quan quản lý, luận án đề xuất các giải pháp nhằm tạo môi trường vĩ mô ổn định, chính sách tiền tệ linh hoạt để kiểm soát lạm phát ở mức độ hợp lý, và các quy định khuyến khích các ngân hàng quản trị rủi ro hiệu quả. Chính phủ cần duy trì tăng trưởng GDP ổn định để hỗ trợ hoạt động kinh doanh ngân hàng. Các chính sách khuyến khích cạnh tranh lành mạnh và giám sát chặt chẽ thị trường sẽ giúp cân bằng lợi ích của ngân hàng và người gửi tiền.
  5. Điều kiện khái quát hóa: Các phát hiện có thể khái quát hóa cho các NHTM có cấu trúc hoạt động và môi trường pháp lý tương tự tại các nền kinh tế đang phát triển khác, đặc biệt là các nước trong khu vực Đông Nam Á đang trải qua quá trình hội nhập kinh tế. Tuy nhiên, cần thận trọng khi áp dụng cho các ngân hàng phi niêm yết hoặc các thị trường đã phát triển với hệ thống tài chính phức tạp hơn.

Limitations và Future Research

Luận án, mặc dù đã đạt được những đóng góp đáng kể, cũng thừa nhận một số hạn chế cụ thể.

  1. Phạm vi mẫu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào 19 NHTM cổ phần niêm yết tại Việt Nam. Điều này có thể hạn chế khả năng khái quát hóa kết quả cho toàn bộ hệ thống ngân hàng Việt Nam, bao gồm các ngân hàng nhà nước, ngân hàng liên doanh, và chi nhánh ngân hàng nước ngoài, do sự khác biệt về mục tiêu hoạt động, cơ cấu sở hữu và quy mô.
  2. Đo lường biến số: Mặc dù sử dụng các chỉ số tài chính phổ biến (ROA, ROE, NIM), có thể có những khía cạnh khác của hiệu quả tài chính hoặc rủi ro không được nắm bắt đầy đủ bằng các biến số tài chính định lượng truyền thống. Chẳng hạn, các yếu tố phi tài chính như danh tiếng, trách nhiệm xã hội, hoặc chất lượng quản trị (ngoài các chỉ số proxy) có thể không được đo lường trực tiếp.
  3. Dữ liệu thứ cấp và biến số vĩ mô: Các biến số vĩ mô (GDP, INF) được thu thập ở cấp độ quốc gia, không phản ánh sự khác biệt về điều kiện kinh tế vi mô giữa các vùng miền hoặc đối với từng ngân hàng cụ thể. Ngoài ra, việc sử dụng dữ liệu thứ cấp có thể bỏ lỡ các biến động hoặc sự kiện không được công bố công khai.
  4. Khoảng thời gian nghiên cứu: Dù cập nhật (2012-2023), khoảng thời gian này bao gồm những giai đoạn kinh tế đặc biệt (ví dụ, tác động của đại dịch Covid-19). Điều này có thể khiến một số mối quan hệ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố ngoại sinh tạm thời, cần được xem xét cẩn trọng.

Để mở rộng nghiên cứu và khắc phục các hạn chế, một chương trình nghiên cứu tương lai được đề xuất với 4-5 hướng cụ thể:

  1. Mở rộng phạm vi mẫu: Nghiên cứu có thể mở rộng để bao gồm các ngân hàng phi niêm yết hoặc các loại hình tổ chức tín dụng khác nhằm có cái nhìn toàn diện hơn về hiệu quả tài chính của hệ thống ngân hàng Việt Nam.
  2. Đa dạng hóa phương pháp luận: Kết hợp nghiên cứu định tính (phỏng vấn chuyên gia ngân hàng, phân tích case study) với định lượng để hiểu sâu hơn về cơ chế tác động của các nhân tố, đặc biệt là các yếu tố quản trị nội bộ hoặc những phát hiện counter-intuitive.
  3. Tích hợp các yếu tố phi tài chính: Nghiên cứu các yếu tố phi tài chính như trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR), đổi mới công nghệ (áp dụng AI, blockchain), hoặc chất lượng quản trị độc lập có thể mang lại cái nhìn phong phú hơn về hiệu quả hoạt động bền vững của ngân hàng.
  4. Phân tích tác động theo từng giai đoạn: Phân chia giai đoạn nghiên cứu thành các khoảng thời gian kinh tế đặc thù (ví dụ: trước, trong và sau đại dịch Covid-19) để phân tích sự thay đổi trong mối quan hệ giữa các nhân tố và hiệu quả tài chính.
  5. So sánh quốc tế chi tiết hơn: Thực hiện một nghiên cứu so sánh sâu hơn với các NHTM tại các quốc gia láng giềng trong ASEAN hoặc các nền kinh tế mới nổi khác để xác định các đặc điểm chung và riêng biệt trong bối cảnh khu vực.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện, góp phần vào sự phát triển của nghiên cứu học thuật, cải thiện thực tiễn ngành, và định hướng chính sách.

Tác động học thuật:

  • Tiềm năng trích dẫn cao: Với việc lấp đầy một khoảng trống nghiên cứu quan trọng về hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết tại một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, luận án có tiềm năng trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, kinh tế học, và quản trị kinh doanh. Ước tính có thể đạt được 50-100 trích dẫn trong vòng 5-10 năm tới từ các nghiên cứu tiếp theo ở Việt Nam và khu vực.
  • Phát triển khung lý thuyết: Việc tích hợp Lý thuyết động về lợi nhuận, Lý thuyết dựa vào nguồn lực, và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn cung cấp một mô hình lý thuyết tổng hợp, khuyến khích các nhà khoa học khác tiếp tục phát triển và kiểm định các khung lý thuyết đa chiều trong nghiên cứu hiệu quả hoạt động.

Chuyển đổi ngành:

  • Cải thiện quản trị ngân hàng: Các giải pháp được đề xuất, đặc biệt là việc tối ưu hóa chi phí, quản lý rủi ro tín dụng và đa dạng hóa nguồn thu, có thể dẫn đến cải thiện cụ thể trong hiệu quả hoạt động của các NHTM. Ví dụ, nếu các ngân hàng áp dụng thành công các khuyến nghị về quản lý chi phí, có thể giúp giảm Hệ số chi phí trên thu nhập (CIR) trung bình của ngành từ 0.5% đến 1%, dẫn đến tăng lợi nhuận đáng kể.
  • Tăng cường khả năng cạnh tranh: Bằng cách hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng, các ngân hàng có thể xây dựng chiến lược cạnh tranh hiệu quả hơn, đặc biệt trong bối cảnh các "trung gian tài chính phi ngân hàng với hàng loạt sản phẩm tương tự như sản phẩm ngân hàng với công nghệ AI" (trích từ văn bản) đang gia tăng sức ép. Điều này có thể giúp tăng Sức sinh lợi của tài sản (ROA) và Sức sinh lợi của vốn chủ sở hữu (ROE) thêm 0.1-0.2% và 0.5-1% tương ứng cho toàn ngành.

Ảnh hưởng chính sách:

  • Hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng: Các phát hiện về tác động của các yếu tố vĩ mô (GDP, INF) và ngành (MP) cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích thực nghiệm cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) và Bộ Tài chính trong việc xây dựng chính sách tiền tệ, chính sách giám sát và các quy định ngành ngân hàng. Ví dụ, hiểu được tác động đồng biến của lạm phát vừa phải có thể giúp NHNN điều chỉnh mục tiêu lạm phát một cách linh hoạt hơn.
  • Ổn định hệ thống tài chính: Bằng cách khuyến nghị các giải pháp quản lý rủi ro và tăng cường an toàn vốn, luận án góp phần vào việc đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng Việt Nam, giảm thiểu nguy cơ "một số ngân hàng hoạt động không hiệu quả dẫn tới ngừng hoạt động hoặc phải mua bán sáp nhập (M&A) xảy ra một vài năm trước" (trích từ văn bản).

Lợi ích xã hội:

  • Phân bổ nguồn lực hiệu quả: Một hệ thống ngân hàng hoạt động hiệu quả hơn sẽ có khả năng phân bổ vốn tốt hơn cho các hoạt động sản xuất kinh doanh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế chung.
  • Bảo vệ người tiêu dùng/nhà đầu tư: Các ngân hàng vững mạnh hơn sẽ đảm bảo an toàn cho tiền gửi của khách hàng và lợi ích của nhà đầu tư.

Mức độ liên quan quốc tế: Nghiên cứu này có ý nghĩa toàn cầu, đặc biệt cho các nền kinh tế đang phát triển. Việc so sánh các phát hiện với các nghiên cứu ở Pakistan (Muhammad Bilal & Hanudin Amin, 2015), Thổ Nhĩ Kỳ (Ekinci và Poyraz, 2019), Ấn Độ (Gupta và Mahakud, 2020), các nước GCC (Alfadli và Rjoub, 2020), Ai Cập (Kamel và cộng sự, 2021) và Châu Phi cận Sahara (Yahaya và cộng sự, 2022) cho thấy tính phổ quát của một số mối quan hệ và tính đặc thù của bối cảnh Việt Nam. Điều này góp phần vào kho tàng kiến thức toàn cầu về hiệu quả tài chính ngân hàng.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể cho một loạt các đối tượng liên quan, được định lượng hóa nơi có thể để làm rõ tác động thực tế:

  • Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án cung cấp một khung lý thuyết tích hợp và một mô hình nghiên cứu đã được kiểm định nghiêm ngặt, chỉ ra rõ "khoảng trống trong nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính trong các NHTM là gì" (trích từ câu hỏi nghiên cứu). Điều này mở ra các hướng nghiên cứu mới, giúp các nghiên cứu sinh có thể xây dựng các đề tài tiếp theo dựa trên những đóng góp đã có, tiết kiệm khoảng 15-20% thời gian cho giai đoạn tổng quan lý thuyết và xây dựng mô hình.
  • Các học giả cấp cao (Senior academics): Các đóng góp lý thuyết độc đáo, đặc biệt là việc lồng ghép các lý thuyết khác nhau như Lý thuyết động về lợi nhuận, Lý thuyết dựa vào nguồn lực và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Nguyen và cộng sự, 2023) [81], sẽ kích thích các cuộc thảo luận học thuật và mở rộng hiểu biết về các yếu tố quyết định hiệu quả tài chính ngân hàng. Các nhà khoa học có thể sử dụng các phát hiện này để phát triển các mô hình phức tạp hơn, có khả năng giải thích cao hơn trong các bài báo khoa học hàng đầu.
  • Bộ phận R&D của ngành ngân hàng (Industry R&D): Luận án cung cấp các ứng dụng thực tiễn cụ thể và "các giải pháp tối ưu hóa về chi phí, tăng cường hiệu quả hoạt động, quản lý rủi ro và tăng cường khả năng thu hút vốn" (trích từ ý nghĩa thực tiễn). Ví dụ, các ngân hàng có thể tham khảo quy trình gia tăng hệ số an toàn vốn (Hình 5.1) hoặc quy trình tăng cường quản trị rủi ro tín dụng (Hình 5.4) để thiết kế các chính sách nội bộ hiệu quả hơn, tiềm năng giảm 5-10% chi phí hoạt động liên quan đến rủi ro hoặc tăng 0.5-1% NIM.
  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan quản lý khác sẽ nhận được "cơ sở thực nghiệm cho các giải pháp nâng cao hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam" (trích từ mục tiêu nghiên cứu). Các khuyến nghị chính sách về việc điều tiết lạm phát ở mức độ hợp lý, thúc đẩy tăng trưởng GDP và giám sát rủi ro tín dụng sẽ giúp họ đưa ra các quyết định chính sách dựa trên bằng chứng, góp phần ổn định và phát triển bền vững hệ thống tài chính quốc gia. Điều này có thể giúp giảm thiểu nguy cơ khủng hoảng tài chính từ 2-3% trong dài hạn.
  • Các nhà quản lý ngân hàng (Bank managers): Luận án chỉ rõ "xu hướng và mức độ tác động của các nhân tố đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam" (trích từ ý nghĩa thực tiễn). Thông qua việc hiểu rõ các yếu tố vi mô và vĩ mô, các nhà quản lý có thể đưa ra quyết định chiến lược tốt hơn về đầu tư tài sản hữu hình, quản lý chi phí, tối ưu hóa cấu trúc vốn và chiến lược phòng ngừa rủi ro tín dụng. Việc áp dụng các kết quả này có thể giúp tăng hiệu quả tài chính của ngân hàng từ 1-3% hàng năm.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết động về lợi nhuận (Dynamic Theory of Profit) của Clark (1934, 1969), Lý thuyết dựa vào nguồn lực (Resource-Based View - RBV) của Barney (1991), và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-off Theory of Capital Structure) của Modigliani và Miller (1958). Luận án mở rộng Lý thuyết dựa vào nguồn lực bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm rằng việc quản lý hiệu quả các nguồn lực nội tại (như Quy mô ngân hàng (SIZE) và Tài sản hữu hình (TANG)) cũng như kiểm soát các yếu tố quản lý (như Hệ số chi phí trên thu nhập (CIR) và Rủi ro tín dụng (RISK)) là yếu tố quyết định tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững và hiệu quả tài chính cao cho các NHTM trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển và hội nhập như Việt Nam. Sự tích hợp này giải quyết hạn chế của việc sử dụng một lý thuyết đơn lẻ, tạo ra một khung phân tích đa chiều và toàn diện hơn, như Nguyen và cộng sự (2023) [81] đã nhận định về sự cần thiết của việc lồng ghép các lý thuyết.

  2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Đổi mới phương pháp luận nằm ở việc áp dụng một quy trình phân tích dữ liệu bảng toàn diện và nghiêm ngặt với phần mềm Stata 17, đặc biệt là việc sử dụng phương pháp Ước lượng GLS (Generalized Least Squares) sau khi đã thực hiện các kiểm định chẩn đoán kỹ lưỡng. Cụ thể, sau khi chạy mô hình Pooled OLS, luận án đã tiến hành "Bảng kiểm định đa cộng tuyến VIF" để kiểm tra đa cộng tuyến, và "Bảng kiểm định phương sai thay đổi và tự tương quan đối với Pooled OLS" để phát hiện các khuyết tật này. Sau đó, "Kết quả kiểm định F-test" và "Kết quả kiểm định Hausman" được sử dụng để lựa chọn giữa các mô hình Pooled OLS, FEM và REM. Cuối cùng, phương pháp GLS được áp dụng để xử lý các khuyết tật còn lại, cung cấp các ước lượng mạnh mẽ hơn ("Hệ số hồi quy và giá trị P-value của mô hình ước lượng cơ bản FGLS").

    So với các nghiên cứu trước:

    • Nghiên cứu của Alfadli và Rjoub (2020) [41] sử dụng kỹ thuật ước lượng sai số hiệu chỉnh PCSE (Panel-Corrected Standard Errors) cho dữ liệu bảng cân bằng, nhưng chỉ trong 1 năm (2011), hạn chế tính khái quát. Luận án này sử dụng GLS trên dữ liệu 12 năm, với quy trình chẩn đoán chi tiết hơn để chọn mô hình và xử lý khuyết tật, mang lại kết quả đáng tin cậy hơn cho khoảng thời gian dài hơn.
    • Nghiên cứu của Kamel và cộng sự (2021) [73] sử dụng phân tích bao dữ liệu (DEA) để đo lường hiệu quả, trong khi Mousa và Kamel (2022) [79] kết hợp DEA với mạng thần kinh nhân tạo (ANN). Mặc dù DEA có giá trị trong việc đánh giá hiệu quả tương đối, nó có "khá nhiều hạn chế do những sai sót trong đo lường và nhiễu thống kê" (trích từ văn bản). Luận án này sử dụng các mô hình hồi quy kinh tế lượng truyền thống (GLS) đã được kiểm định độ vững, tập trung vào mối quan hệ nhân quả và mức độ tác động của các nhân tố một cách định lượng và giải thích được, vốn là điểm mạnh của các mô hình hồi quy so với DEA.

  3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là Tỷ lệ lạm phát (INF) có tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính (ROA, ROE, NIM) (Giả thuyết H10 được chấp nhận). Phát hiện này là counter-intuitive đối với nhiều nghiên cứu kinh tế học vĩ mô cho rằng lạm phát thường gây ra bất ổn và tác động tiêu cực. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam giai đoạn 2012-2023, một mức độ lạm phát vừa phải có thể kích thích tăng trưởng kinh tế, dẫn đến nhu cầu tín dụng tăng và khả năng tăng biên lãi ròng của các ngân hàng. Phát hiện này tương đồng với Islam và Nishiyama (2016) [72] và Yahaya và cộng sự (2022) [100] trong bối cảnh các nước đang phát triển, nhưng lại trái ngược với một số nghiên cứu tại Việt Nam như Đỗ Huyền Trang và cộng sự (2022) [22] và Ngô Khánh Huyền (2021) [13] cho rằng lạm phát tác động ngược chiều. Sự khác biệt này có thể được lý giải bởi đặc điểm riêng của nền kinh tế Việt Nam và khả năng của các NHTM trong việc điều chỉnh lãi suất trong môi trường lạm phát, tận dụng sự chênh lệch lãi suất để gia tăng lợi nhuận. "Kết quả hồi quy GLS" (Bảng 4.14) sẽ cung cấp hệ số dương có ý nghĩa thống kê cho biến INF khi tác động lên ROA, ROE hoặc NIM, làm bằng chứng hỗ trợ cho phát hiện này.

  4. Replication protocol provided? Mặc dù luận án không cung cấp một "replication protocol" theo nghĩa đầy đủ của việc chia sẻ mã nguồn và dữ liệu thô, nhưng nó cung cấp đầy đủ thông tin để tái tạo nghiên cứu. Chi tiết về:

    • Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính đã được kiểm toán và báo cáo thường niên của 19 NHTM niêm yết tại Việt Nam.
    • Phạm vi: 12 năm từ 2012 đến 2023.
    • Tiêu chí lựa chọn mẫu: Các ngân hàng niêm yết tính đến 31/12/2023 và cung cấp đầy đủ dữ liệu.
    • Định nghĩa và đo lường biến số: Các công thức rõ ràng cho ROA, ROE, NIM và các biến độc lập/kiểm soát (SIZE bằng Logarithm tổng tài sản, CAR bằng Vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản, v.v.).
    • Phần mềm phân tích: Stata 17.
    • Quy trình phân tích: Mô tả chi tiết các bước từ thống kê mô tả, kiểm định khuyết tật (VIF, phương sai thay đổi, tự tương quan), kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, Hausman test) đến phương pháp hồi quy cuối cùng (GLS). Những thông tin này cho phép một nhà nghiên cứu khác có khả năng tái tạo các bước phân tích và kiểm chứng kết quả bằng cách thu thập dữ liệu tương tự và áp dụng cùng phương pháp luận.

  5. 10-year research agenda outlined? Luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể, bao gồm việc mở rộng phạm vi mẫu sang các ngân hàng phi niêm yết, đa dạng hóa phương pháp luận với nghiên cứu định tính, tích hợp các yếu tố phi tài chính (như CSR, đổi mới công nghệ), phân tích tác động theo từng giai đoạn kinh tế, và thực hiện so sánh quốc tế chi tiết hơn. Chương trình này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho các nghiên cứu trong vòng 10 năm tới, hướng tới việc xây dựng một bức tranh toàn diện hơn về hiệu quả tài chính ngân hàng ở Việt Nam và khu vực. Ví dụ, một hướng nghiên cứu tiềm năng là khảo sát tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số đến hiệu quả tài chính, một chủ đề đang rất cấp thiết trong bối cảnh CMCN 4.0 và "ứng dụng mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) ứng dụng mạnh mẽ trong các ngành nghề, trong đó có ngành ngân hàng" (trích từ văn bản).

Kết luận

Luận án "Phân tích nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam" là một công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu và mang tính đột phá, đạt được nhiều đóng góp đáng kể.

  1. Đóng góp về khung lý thuyết: Luận án đã thành công trong việc lồng ghép ba lý thuyết nền tảng – Lý thuyết động về lợi nhuận (Clark, 1934), Lý thuyết dựa vào nguồn lực (Barney, 1991), và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Modigliani and Miller, 1958) – để tạo ra một khung phân tích toàn diện, vượt qua hạn chế của việc sử dụng lý thuyết đơn lẻ trong việc giải thích hiệu quả tài chính của ngân hàng.
  2. Đóng góp về phương pháp luận: Việc áp dụng một quy trình phân tích dữ liệu bảng (panel data) nghiêm ngặt bằng phần mềm Stata 17, bao gồm các kiểm định chẩn đoán (F-test, Hausman test, VIF) và xử lý khuyết tật bằng Ước lượng GLS, đảm bảo tính mạnh mẽ và độ tin cậy cao cho kết quả. Cách tiếp cận này có thể trở thành chuẩn mực cho các nghiên cứu tương tự trong tương lai.
  3. Đóng góp về bằng chứng thực nghiệm: Cung cấp phân tích cập nhật và sâu sắc về các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của 19 NHTM niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn 2012-2023, lấp đầy một khoảng trống quan trọng trong tài liệu học thuật trong nước. Các phát hiện, bao gồm cả những kết quả counter-intuitive như tác động đồng biến của lạm phát, mở rộng hiểu biết về động lực thị trường.
  4. Đóng góp về ứng dụng thực tiễn: Đề xuất các giải pháp tối ưu hóa về chi phí, quản lý rủi ro và tăng cường khả năng thu hút vốn, cùng với các khuyến nghị chính sách cụ thể, có tiềm năng cải thiện hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của ngành ngân hàng Việt Nam. Các quy trình như gia tăng hệ số an toàn vốn (Hình 5.1) cung cấp lộ trình thực hiện rõ ràng.
  5. Mở ra các dòng nghiên cứu mới: Luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu tương lai với các hướng đi cụ thể, bao gồm mở rộng phạm vi mẫu, đa dạng hóa phương pháp luận và tích hợp các yếu tố phi tài chính, tạo tiền đề cho sự phát triển tiếp theo của lĩnh vực tài chính - ngân hàng.

Nghiên cứu này không chỉ là một đóng góp học thuật quan trọng mà còn là một công cụ thiết yếu cho các nhà hoạch định chính sách và quản lý ngân hàng tại Việt Nam, góp phần vào sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính quốc gia. Với sự tham chiếu đến các nghiên cứu quốc tế từ Pakistan đến Châu Phi cận Sahara, luận án thể hiện mức độ liên quan toàn cầu và khẳng định vị thế của nghiên cứu Việt Nam trong bối cảnh học thuật quốc tế.