Luận án tiến sĩ: Ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích người dân trong phát triển du lịch sinh thái tại các vườn quốc gia vùng đồng bằng sông Hồng và duyên hải Đông Bắc - Phùng Thị Hằng, ĐH Kinh tế Quốc dân

Cấu trúc nguồn lực xã hội bao gồm ba chiều kích chính: cấu trúc, quan hệ và nhận thức. Chiều kích cấu trúc phản ánh mạng lưới quan hệ cộng đồng giữa các hộ gia đình. Mạng lưới này tạo kênh chia sẻ thông tin và kinh nghiệm kinh doanh. Chiều kích quan hệ thể hiện qua mức độ tin cậy và sự tôn trọng lẫn nhau. Niềm tin thúc đẩy tinh thần hợp tác tự nguyện mà không cần ràng buộc pháp lý phức tạp. Chiều kích nhận thức bao gồm các mục tiêu chung, cách hiểu và cách diễn giải tương đồng. Trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên, các thành tố này tương tác chặt chẽ. Chúng tạo ra môi trường thuận lợi để triển khai các mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (CBT). Sự phối hợp nhịp nhàng giữa ba thành phần này nâng cao hiệu quả quản trị tài nguyên.

Các vườn quốc gia Ba Vì, Cúc Phương và Cát Bà có tiềm năng du lịch rất lớn. Ba Vì sở hữu cảnh quan núi rừng gần thủ đô. Cúc Phương nổi tiếng với rừng mưa nhiệt đới nguyên sinh. Cát Bà nổi bật với hệ sinh thái biển đảo và rừng trên núi đá vôi. Tuy nhiên, hoạt động khai thác du lịch tại đây còn nhiều bất cập. Lợi ích từ du lịch phân bổ chưa đồng đều giữa các nhóm dân cư. Người dân bản địa chịu nhiều hạn chế trong việc khai thác tài nguyên rừng. Do đó, việc chuyển đổi sinh kế sang dịch vụ du lịch là hướng đi tất yếu. Việc nghiên cứu vốn xã hội giúp làm rõ cách thức người dân tiếp cận các cơ hội mới. Kết quả phân tích cung cấp cơ sở khoa học để hoạch định chính sách phát triển hài hòa.

Khung nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết vốn xã hội và lý thuyết trao đổi xã hội. Mô hình đánh giá tác động trực tiếp của các thành tố vốn xã hội đến các nhóm lợi ích. Các nhóm lợi ích bao gồm: kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và môi trường. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng. Kỹ thuật phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm giúp khám phá bản chất vấn đề. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) và hồi quy đa biến kiểm định độ tin cậy của thang đo. Mô hình chứng minh vốn xã hội tác động tích cực đến toàn bộ các chiều kích lợi ích. Mức độ tác động có sự khác biệt giữa từng khu vực vườn quốc gia. Sự khác biệt này phản ánh đặc thù địa lý và văn hóa của từng cộng đồng địa phương.

Du lịch sinh thái tạo ra nhiều công việc mới cho lao động địa phương. Người dân tham gia làm hướng dẫn viên, lái thuyền, nấu ăn và cung cấp dịch vụ lưu trú. Các hộ dân liên kết với nhau để hình thành chuỗi cung ứng dịch vụ khép kín. Người trồng rau sạch cung cấp thực phẩm cho các nhà hàng homestay. Thợ thủ công làm quà lưu niệm từ nguyên liệu bản địa để bán cho du khách. Mạng lưới quan hệ cộng đồng giúp thông tin việc làm lan tỏa nhanh chóng. Lao động nhàn rỗi được đào tạo nghề thông qua các chương trình truyền nghề nội bộ. Thu nhập từ du lịch giúp giảm áp lực khai thác gỗ và săn bắn động vật hoang dã. Kinh tế hộ gia đình được cải thiện rõ rệt và ổn định qua từng năm.

Một cơ chế phân chia lợi ích hợp lý là điều kiện tiên quyết cho sự bền vững. Tại các bản làng có vốn xã hội cao, người dân tự nguyện lập quỹ cộng đồng. Một phần doanh thu từ dịch vụ lưu trú và vé tham quan được đóng góp vào quỹ này. Nguồn quỹ được dùng để bảo trì đường giao thông, lắp đèn chiếu sáng và vệ sinh môi trường. Cơ chế chia sẻ lợi ích kinh tế từ du lịch đảm bảo mọi người dân đều được hưởng lợi. Ngay cả những hộ không trực tiếp kinh doanh dịch vụ du lịch vẫn nhận được hỗ trợ. Sự công bằng này ngăn chặn xung đột và mâu thuẫn nội bộ. Tinh thần đoàn kết thôn xóm được củng cố và nâng cao. Niềm tin vào mô hình phát triển chung ngày càng được củng cố vững chắc.

Ngành du lịch thường xuyên đối mặt với các biến động thời tiết và suy thoái kinh tế. Mạng lưới xã hội chặt chẽ giúp các hộ kinh doanh ứng phó hiệu quả với rủi ro. Các hộ gia đình hỗ trợ nhau về mặt tài chính và chia sẻ lượng khách du lịch. Khi một cơ sở lưu trú quá tải, khách sẽ được điều phối sang các cơ sở lân cận. Mô hình hợp tác xã dịch vụ du lịch đứng ra đàm phán hợp đồng với các công ty lữ hành lớn. Sức mạnh tập thể giúp người dân nâng cao vị thế đàm phán trên thị trường. Họ không bị ép giá hoặc chịu thiệt thòi trong các giao dịch thương mại. Nhờ đó, sinh kế bền vững của người dân được bảo đảm ngay cả trong giai đoạn khủng hoảng.

Vốn xã hội liên kết (bonding social capital) hình thành giữa những cá nhân có mối quan hệ thân thiết. Mối quan hệ này bao gồm gia đình, dòng họ, bạn bè và láng giềng gần gũi. Trong du lịch cộng đồng, nguồn vốn này tạo ra sự tương trợ vô điều kiện. Người dân sẵn sàng giúp đỡ nhau ngày công lao động để dựng nhà sàn hoặc sửa đường. Họ chia sẻ công thức nấu ăn truyền thống và kinh nghiệm đón tiếp khách quốc tế. Sự gắn kết nội bộ tạo ra bản sắc văn hóa độc đáo cho điểm đến. Du khách cảm nhận được sự nồng hậu và chân thành từ toàn thể dân làng. Tuy nhiên, sự gắn kết quá mức có thể dẫn đến tư tưởng cục bộ địa phương. Do đó, cộng đồng cần kết hợp hài hòa với các nguồn vốn bên ngoài.

Vốn xã hội bắc cầu (bridging social capital) thiết lập mối liên kết giữa các nhóm xã hội khác nhau. Đây là cầu nối giữa người dân bản địa với doanh nghiệp lữ hành, nhà khoa học và chính quyền. Mạng lưới mở rộng này mang lại nguồn vốn đầu tư, công nghệ và lượng khách du lịch ổn định. Các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ người dân kỹ năng quản lý và bảo tồn thiên nhiên. Các chuyên gia đào tạo tiếng Anh và tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Mối quan hệ với các công ty du lịch giúp mở rộng kênh tiếp thị sản phẩm. Nhờ nguồn vốn bắc cầu, sản phẩm địa phương tiếp cận được phân khúc thị trường cao cấp. Quá trình hội nhập diễn ra thuận lợi mà không làm mất đi bản sắc truyền thống.

Niềm tin xã hội và sự tham gia là hai yếu tố có mối quan hệ nhân quả tương hỗ. Niềm tin giữa người dân với ban quản lý vườn quốc gia giúp loại bỏ nghi kỵ. Khi có niềm tin, người dân tích cực tham gia các cuộc họp quy hoạch du lịch. Họ thẳng thắn đóng góp ý kiến về việc phân chia khu vực bảo vệ nghiêm ngặt. Sự tham gia thực chất giúp các quyết định quản lý phản ánh đúng nguyện vọng của người dân. Người dân cảm thấy được trao quyền và chịu trách nhiệm về tương lai quê hương. Quá trình giám sát cộng đồng trở nên chặt chẽ và minh bạch hơn. Quyền làm chủ được hiện thực hóa thông qua các hương ước và quy ước làng xã. Mô hình quản trị đồng hành giữa nhà nước và nhân dân đạt hiệu quả cao.

Chuẩn mực và giá trị văn hóa bản địa là tài sản vô giá của các vườn quốc gia. Người Mường tại Ba Vì, người Mường tại Cúc Phương lưu giữ kho tàng văn hóa phong phú. Các lễ hội dân gian, điệu múa cồng chiêng và tri thức dùng cây thuốc nam được khôi phục. Người dân biểu diễn văn nghệ phục vụ khách du lịch vào các buổi tối giao lưu. Hoạt động này không chỉ tạo thêm thu nhập mà còn giáo dục thế hệ trẻ. Con em đồng bào thêm yêu mến và tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc mình. Các giá trị văn hóa phi vật thể tránh khỏi nguy cơ mai một trước làn sóng đô thị hóa. Du khách hiểu sâu sắc hơn về đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân vùng rừng núi.

Ý thức bảo vệ môi trường nâng cao rõ rệt khi người dân hưởng lợi trực tiếp từ rừng. Các tổ tuần tra bảo vệ rừng tự quản do người dân thành lập hoạt động hiệu quả. Họ phối hợp chặt chẽ với kiểm lâm vườn quốc gia để ngăn chặn lâm tặc. Các quy ước xóm làng nghiêm cấm hành vi xả rác và chặt phá cây gỗ quý. Người dân tích cực tham gia các phong trào trồng cây phủ xanh đất trống đồi trọc. Họ sử dụng nguồn năng lượng tái tạo và hạn chế đồ nhựa dùng một lần trong dịch vụ. Du khách được tuyên truyền và hướng dẫn giữ gìn vệ sinh môi trường khi tham quan. Hành vi bảo tồn thiên nhiên trở thành nếp sống văn minh và tự giác của toàn thể cộng đồng.

Hoạt động du lịch sinh thái tạo cơ hội bình đẳng cho các nhóm yếu thế trong xã hội. Phụ nữ địa phương đóng vai trò chủ chốt trong quản lý dịch vụ homestay và ẩm thực. Họ trực tiếp quản lý tài chính gia đình và tham gia vào các quyết định quan trọng. Tiếng nói của phụ nữ được lắng nghe nhiều hơn trong các cuộc họp cộng đồng. Nhiều câu lạc bộ phụ nữ làm du lịch được thành lập và hoạt động hiệu quả. Họ chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc gia đình song hành với kinh doanh du lịch. Sự thay đổi này từng bước xóa bỏ định kiến giới còn tồn tại ở vùng nông thôn. Vị thế của người dân nông thôn trong mối quan hệ với chính quyền được nâng cao rõ rệt.

Chính quyền địa phương cần ban hành các chính sách hỗ trợ cụ thể cho người dân vùng đệm. Cần ưu tiên các gói vay tín dụng vi mô với lãi suất ưu đãi. Nguồn vốn này giúp các hộ nghèo có điều kiện cải tạo nhà cửa làm homestay. Cần tổ chức các lớp đào tạo nghiệp vụ du lịch, kỹ năng sơ cấp cứu và giao tiếp ngoại ngữ. Các chương trình tập huấn nên được thiết kế ngắn gọn, trực quan và dễ hiểu. Việc gắn kết du lịch với bảo vệ rừng cần được thể chế hóa qua các hợp đồng khoán bảo vệ rừng. Nhà nước cần có cơ chế thưởng phạt rõ ràng đối với các nỗ lực bảo tồn của cộng đồng. Đảm bảo sinh kế bền vững của người dân là chìa khóa để bảo vệ rừng tận gốc.

Việc xây dựng mạng lưới hợp tác đa bên là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn mới. Cần khuyến khích các doanh nghiệp lữ hành ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm du lịch cộng đồng. Mối quan hệ hợp tác công tư (PPP) giúp huy động nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp hạ tầng. Các vườn quốc gia cần mở rộng kết nối với các viện nghiên cứu và trường đại học. Sự tham gia của các chuyên gia giúp đánh giá đúng sức chịu tải của môi trường sinh thái. Mạng lưới quan hệ cộng đồng được mở rộng giúp du lịch địa phương tiếp cận công nghệ quảng bá số. Các kênh truyền thông hiện đại đưa hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

Các câu lạc bộ, hợp tác xã và ban tự quản du lịch cần được củng cố về mặt pháp lý. Cần phân định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng thành viên trong ban tự quản. Ban tự quản có nhiệm vụ điều phối khách du lịch và giám sát chất lượng dịch vụ. Họ cũng chịu trách nhiệm quản lý quỹ phát triển cộng đồng một cách công khai và minh bạch. Việc duy trì các buổi sinh hoạt định kỳ giúp tháo gỡ kịp thời các khúc mắc nội bộ. Niềm tin xã hội được củng cố thông qua sự minh bạch và công bằng trong quản lý. Các tổ chức tự quản vững mạnh sẽ bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người dân địa phương. Đây là nhân tố cốt lõi giúp du lịch sinh thái phát triển ổn định và bền vững.