Luận án tiến sĩ: Hoạt động thương mại truyền giáo BĐN Pháp ở VN (TK 16-18)

I HỌC HU TRƢỜNG I HỌ HO HỌ HOÀNG THỊ NH ÀO HO T ỘNG THƢƠNG M I - TRUYỀN GIÁO Ủ BỒ ÀO NH VÀ PHÁP Ở VIỆT N M (THẾ Ỷ XVI – XVIII) Chuyên ngành: LỊCH SỬ TH GIỚI Mã số: 62 22 03 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊ H SỬ THẾ GIỚI Người hướng dẫn khoa học: 1. ặng Văn hƣơng HUẾ - NĂM 2017 LỜI M O N Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Thành phố Huế, ngày…. năm 2017 Tác giả Hoàng Thị nh ào LỜI ẢM ƠN Trong quá trình thực hiện Luận án, tôi đã nhận được sự hỗ trợ quý báu từ nhiều cá nhân, cơ quan và đơn vị. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Văn Tận và PGS.TS ặng Văn Chương – hai thầy giáo hướng dẫn khoa học đã luôn đồng hành, tận tâm giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện đề tài. Chân thành cảm ơn Ban giám đốc, Ban ào tạo Sau đại học – ại học Huế, BGH Trường ại học Khoa học, Phòng ào tạo Sau đại học, BCN Khoa Lịch sử - Trường ại học Khoa học đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành Luận, án.

Xin gửi lời tri ân sâu sắc đến quý thầy cô giáo thuộc Khoa Lịch sử, bộ môn Lịch sử thế giới và ông phương học trường ại học Khoa học Huế, bộ môn Lịch sử thế giới trường ại học Sư phạm Huế, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện đề tài. Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn tới quý thầy cô tại thư viện Trường HKH Huế, Phòng Tư liệu khoa Lịch sử - ại học Khoa học, Thư viện Tổng hợp Thừa Thiên Huế, Trung tâm học liệu H Huế, Thư viện Nhà văn hóa Pháp Lê Hồng Phong, Viện Nghiên cứu ông Nam Á, Viện Nghiên cứu châu Âu, Thư viện Quốc gia Hà Nội, Trường Viễn ông Bác Cổ, ại Chủng viện Huế… đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình tìm kiếm và sưu tầm tài liệu. Cuối cùng, xin gửi lời tri ân đến bạn bè, đồng nghiệp, đặc biệt là gia đình đã luôn chia sẻ, động viên và sát cánh bên tôi trong những thời điểm khó khăn nhất để tôi hoàn thành đề tài. Thành phố Huế, tháng 8 năm 2017 Tác giả Hoàng Thị nh ào MỤ LỤ Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục ý hiệu viết tắt Danh mục bảng biểu MỞ ẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

ối tượng và phạm vi nghiên cứu. ối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp luận. Phương pháp nghiên cứu. óng góp của luận án. Về phương diện khoa học.

Về phương diện thực tiễn. BỐ CỤC LUẬN ÁN. 6 HƢƠNG 1: TỔNG QU N LỊ H SỬ NGHIÊN ỨU. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài. 10 HƢƠNG 2: HO T ỘNG THƢƠNG M I – TRUYỀN GIÁO Ủ BỒ ÀO NH Ở VIỆT N M (1523 – 1665). Cơ sở xác lập hoạt động thương mại và truyền giáo của Bồ ào Nha ở Việt Nam. Bối cảnh Tây Âu thế kỷ XV - XVI.

Bồ ào Nha với Quyền bảo trợ của Giáo hội Rome. Chính sách hướng biển và việc xâm nhập vào châu Á của Bồ ào Nha 21 2. Bối cảnh Việt Nam cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI. Hoạt động thương mại của Bồ ào Nha ở Việt Nam (1523 - 1665).

Hoạt động thương mại của Bồ ào Nha ở Việt Nam (1523 - 1558). Hoạt động thương mại của Bồ ào Nha ở Việt Nam (1558 - 1665). Hoạt động truyền giáo của Bồ ào Nha ở Việt Nam (1523 - 1665). Hoạt động truyền giáo của Bồ ào Nha ở Việt Nam (1523 – 1614).

Hoạt động truyền giáo của Bồ ào Nha ở Việt Nam (1615 – 1665). 42 HƢƠNG 3: HO T ỘNG THƢƠNG M I – TRUYỀN GIÁO Ủ PHÁP Ở VIỆT N M (1659 - 1799). Cơ sở xác lập hoạt động thương mại và truyền giáo Pháp ở Việt Nam. Bối cảnh Tây Âu và tình hình nước Pháp thế kỷ XVII.

Sự hình thành Cơ chế ại diện Tông tòa thế kỷ XVII. Bối cảnh Việt Nam thế kỷ XVII. Hoạt động thương mại của Pháp ở Việt Nam (1659 – 1799). Hoạt động thương mại của Pháp ở Việt Nam (1659 - 1697).

Hoạt động thương mại của Pháp ở Việt Nam (1698 – 1768). Quá trình chấm dứt hoạt động thương mại của Pháp (1769 – 1799). Hoạt động truyền giáo của Pháp ở Việt Nam (1659 - 1799). Hoạt động truyền giáo Pháp ở Việt Nam (1659 – 1777).

Hoạt động truyền giáo Pháp ở Việt Nam (1778 – 1799). 106 HƢƠNG 4: NHẬN XÉT HO T ỘNG THƢƠNG M I – TRUYỀN GIÁO Ủ BỒ ÀO NH VÀ PHÁP Ở VIỆT N M (THẾ Ỷ XVI - XVIII). ặc điểm chung của hoạt động thương mại - truyền giáo của Bồ ào Nha và Pháp ở Việt Nam. ặc điểm riêng trong hoạt động thương mại - truyền giáo của Bồ ào Nha và Pháp ở Việt Nam.

Trên lĩnh vực hoạt động thương mại. Trên lĩnh vực hoạt động truyền giáo. Hệ quả của hoạt động thương mại - truyền giáo Bồ ào Nha và Pháp ở Việt Nam123 ẾT LUẬN. 130 D NH MỤ Á ÔNG TRÌNH HO HỌ Ủ TÁ GIẢ Ã ÔNG BỐ Ó LIÊN QU N ẾN LUẬN ÁN.

133 TÀI LIỆU TH M HẢO. 134 PHỤ LỤ D NH MỤ NHỮNG HỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN 1 Cb Chủ biên 2 CIO La Compagnie Française des Indes Công ty ông Ấn Orientales Pháp 3 Cq Cầm quyền 4 CSS Compagnie du Saint-Sacrement Hội Thánh thế 5 EIC English East India Company Công ty ông Ấn Anh 6 MEP La Société des Missions Étrangères de Hội Truyền giáo Paris nước ngoài Paris 7 Nxb Nhà xuất bản 8 Pg Page Trang 9 Tr Trang 10 VOC Verenigde Oost – Indische Compagnie Công ty ông Ấn Hà Lan D NH MỤ Á BẢNG Bảng 2.1: Bảng số liệu thống kê tên những mặt hàng Bồ ào Nha mang đến .2: Bảng số liệu hàng hóa trao đổi giữa Bồ ào Nha với àng Ngoài năm 1637. Bảng số liệu những mặt hàng CIO mang đến àng Ngoài (1672 – 1682). Bảng số liệu kết quả hoạt động truyền giáo của MEP ở àng Ngoài (1670 – 1678).3: Bảng số liệu kết quả hoạt động truyền giáo của MEP (1699 – 1718).

Bảng số liệu tổng kết hoạt động truyền giáo của Bồ ào Nha và Pháp .123 DANH MỤ Á BIỂU Ồ Biểu 3.1: Biểu đồ trọng lượng hành hóa giao thương bằng đường biển giữa CIO và àng Trong (1722 – 1788). Lý do chọn đề tài Châu Âu thế kỷ XV - XVI là thời kỳ quá độ từ chế độ Phong kiến sang chế độ Tư bản chủ nghĩa với những phong trào có tính cách mạng như Văn hóa Phục hưng, Cải cách tôn giáo và Phát kiến địa lý. Từ sau Kỷ nguyên khám phá (Age of discovery), mạng lưới mậu dịch hàng hải được nối kết giữa phương Tây và phương ông, giữa châu Âu với Tân lục địa. iều này đã đóng vai trò quyết định trong việc thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động trao đổi buôn bán, mở rộng truyền giáo của các quốc gia Tây Âu ra khỏi phạm vi châu lục.

Ở thế kỷ XVI – XVII là những thế kỷ Bồ ào Nha vươn lên chiếm ưu thế trên các tuyến hải thương, trở thành “đế chế mậu dịch” có một hệ thống nhượng địa rộng lớn ở những vùng đất phương ông. Nhưng từ giữa thế kỷ XVII, ở phương ông, Bồ ào Nha dần suy yếu, nhiều quốc gia Tây Âu khác đã vươn lên giành lấy vị trí của Bồ ào Nha để khẳng định vai trò của mình trong giao thương và truyền giáo. Những nước tư bản đang lên và đối đầu với Bồ ào Nha lúc đó là Hà Lan, Anh và Pháp. Việt Nam với vị trí là vùng đất địa chiến lược, là giao điểm kết nối các con đường thương mại, dó đó, Việt Nam đã trở thành cửa ngõ giao thương của các đoàn thuyền buôn quốc tế.

Mặc dù có nhiều điều kiện địa lý thuận lợi, nhưng nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam thời bấy giờ vẫn mang nặng tính tự cung, tự cấp, tình hình chính trị thiếu ổn định. Giai đoạn đầu, là chiến tranh phân quyền vua Lê – họ Mạc, sau đó là chiến tranh Trịnh - Nguyễn khiến đất nước bị chia thành hai miền: àng Trong và àng Ngoài. Các nhân tố về địa lý, về lịch sử, về kinh tế của Việt Nam đã khiến Việt Nam trở thành điểm đến của các nước phương Tây. Cần phải nói thêm là, lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các nhân tố phương Tây bên cạnh các nhân tố phương ông truyền thống.

Ở giai đoạn cận đại sơ kỳ (thế kỷ XVI – XVIII), giới nghiên cứu thường nhắc đến Bồ ào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp, Tây Ban Nha. Các quốc gia này – trong quá trình xâm nhập phương ông – thường đặt ra những mục tiêu cụ thể, trong đó “thương mại/Commerce” và “truyền (Thiên Chúa) giáo/Christianization” là những mục tiêu hàng đầu. Lý thuyết 2-C (Commerce/thương mại – Christianization/truyền giáo) hay lý thuyết 3-C (Commerce/thương mại – Christianization/truyền giáo – Civilization/khai hóa) trong quan niệm chung của các sử gia phương Tây đã được hình thành từ đó. 1 Ở Việt Nam, trong giai đoạn cận đại sơ kỳ, Bồ ào Nha và Pháp là những quốc gia thực hiện hai mục tiêu thương mại và truyền giáo rất chặt chẽ.

Khác với người Hà Lan và người Anh – tập trung chủ yếu vào thương mại và sẵn sang gạt bỏ mục tiêu truyền giáo để tránh bị ảnh hưởng đến vị thế kinh doanh – người Bồ ào Nha và người Pháp thường có khuynh hướng gắn chặt và song hành sứ mệnh truyền giáo vào các hoạt động thương mại, thậm chí đôi khi nhân danh thương mại để khuếch trương sứ mệnh truyền giáo. Bởi lẽ đó, dấu ấn văn hóa – tôn giáo mà hai dân tộc Bồ ào Nha và Pháp để lại ở Việt Nam cho đến hôm nay còn có thể sâu đậm hơn so với các dân tộc khác. Xét trên ý nghĩa đó, việc tìm hiểu đề tài trên vừa có ý nghĩa khoa học vừa có ý nghĩa thực tiễn.