Luận án tiến sĩ: Quan hệ kinh tế Trung Quốc - Châu Phi từ 2000 đến nay

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN XUÂN BÁCH QUAN HỆ KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC VỚI CHÂU PHI KỂ TỪ NĂM 2000 ĐẾN NAY VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội, Năm 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN XUÂN BÁCH QUAN HỆ KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC VỚI CHÂU PHI KỂ TỪ NĂM 2000 ĐẾN NAY VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM Ngành: Kinh tế quốc tế Mã số: 9 31 01 06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. Bùi Nhật Quang 2. Nguyễn Mạnh Hùng Hà Nội, Năm 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất ký công trình nào khác.

Tôi xin cam đoan luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn cụ thể trong luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án NGUYỄN XUÂN BÁCH LỜI CẢM ƠN Với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới các thày cô giáo, chuyên viên Khoa Quốc tế học, Phòng Quản lý đào tạo, Học viện Khoa học xã hội đã giảng dạy, truyền đạt kiến thức và tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án tiến sỹ. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Bùi Nhật Quang và PGS.

Nguyễn Mạnh Hùng, những người thày hướng dẫn khoa học đã chỉ dẫn cho tôi những kiến thức chuyên sâu và phương pháp luận trong thời gian tôi nghiên cứu, thực hiện luận án. Xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Hà nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án NGUYỄN XUÂN BÁCH MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

Các nghiên cứu trong nước. Các nghiên cứu nước ngoài. Kết luận rút ra từ những công trình liên quan đến đề tài luận án và vấn đề tiếp tục nghiên cứu .19 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUAN HỆ KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC VỚI CHÂU PHI. Cơ sở lý luận cho việc đánh giá quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi.

Cơ sở thực tiễn của quan hệ kinh tế của Trung Quốc với Châu Phi .39 Chương 3: THỰC TRẠNG QUAN HỆ KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC VỚI CHÂU PHI TỪ NĂM 2000 ĐẾN NAY. Thực trạng quan hệ thương mại của Trung Quốc với Châu Phi. Thực trạng quan hệ đầu tư của Trung Quốc với Châu Phi. Thực trạng viện trợ của Trung Quốc dành cho Châu Phi.

Đánh giá thực trạng quan hệ kinh tế của Trung Quốc với Châu Phi từ năm 2000 đến nay .98 Chương 4 : TRIỂN VỌNG QUAN HỆ KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC VỚI CHÂU PHI VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM. Triển vọng quan hệ kinh tế của Trung Quốc với Châu Phi trong giai đoạn mới. Thực trạng quan hệ kinh tế Việt Nam – Châu Phi thời gian qua. Bài học cho Việt Nam từ quan hệ kinh tế Trung Quốc - Châu Phi.

Kiến nghị chính sách cho Việt Nam .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO .153 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: FOCAC và các kết quả đạt được trong giai đoạn 2000-2015 .1: Trao đổi thương mại giữa Trung Quốc với các đối tác chính ở châu Phi năm 2017 (USD). Các sản phẩm nhập khẩu của Trung Quốc chủ yếu từ .65 Châu Phi trong năm 2012 (triệu USD, tỷ lệ %). Cơ cấu xuất khẩu 10 hàng hóa chủ đạo của.67 Trung Quốc sang Châu Phi năm 2012 .4: FDI của Trung Quốc phân theo điểm đến năm 2012 .5: Tổng số doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư ở Châu Phi năm 2012 phân theo nước tiếp nhận đầu tư. Đặc điểm cơ bản của SEZs của Trung Quốc ở một số nước Châu Phi .7: FDI của Trung Quốc vào các SEZs ở Châu Phi tính đến hết năm 2013.8: Tỷ trọng các lĩnh vực đầu tư ra nước ngoài của Trung Quốc .9: Đầu tư của Trung Quốc trong lĩnh vực nông nghiệp ở Châu Phi.10: Viện trợ của Trung Quốc dành cho Châu Phi dưới phân theo các loại hình viện trợ, giai đoạn 2000-2011 (số dự án) .11: 10 nước Châu Phi tiếp nhận viện trợ nước ngoài lớn nhất của Trung Quốc, Mỹ và Ủy ban viện trợ phát triển (DAC) của OECD, giai đoạn 2000-2011.

95 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: Con đường chủ nghĩa thực dân mới Trung Quốc ở châu Phi .1: Cán cân thương mại Trung Quốc – Châu Phi 2002-2016 (tỷ USD).2: Các đối tác thương mại chủ yếu của Trung Quốc ở Châu Phi.3: FDI của Trung Quốc tại Châu Phi giai đoạn 2004-2012 (tỷ USD) .4: Tỷ trọng của FDI của Trung Quốc trong dòng vốn FDI vào Châu Phi Nam Sahara giai đoạn 2001-2012. Chỉ số giá một số hàng hóa cơ bản của Châu Phi nam Sahara .128 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT AIIB Asian Infrastructure Investment Ngân hàng đầu tư hạ tầng châu Á Bank AU African Union Liên minh châu Phi CHDC Cộng hòa dân chủ CNPC China National Petroleum Tập đoàn dầu khí quốc gia Trung Corporation Quốc ĐPT đang phát triển EU European Union Liên minh châu Âu Euro Đồng tiền chung châu Âu FAO Food and Agriculture Tổ chức Nông Lương của Liên hợp Organization quốc FDI foreign direct investment đầu tư trực tiếp nước ngoài FOCAC Forum of China-Africa Diễn đàn hợp tác Trung Quốc-châu Cooperation Phi GDP gross domestic product tổng sản phẩm trong nước IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ Quốc tế ILO International Labor Tổ chức Lao động quốc tế Organization NDT Nhân dân tệ OECD Organization for Economic Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh Cooperation and Development tế OPEC Organization of the Petroleum Tổ chức các nước xuất khẩu dầu Exporting Countries mỏ PT phát triển TNC Transnational Corporation Tập đoàn đa quốc gia UN United Nations Liên hợp quốc UNCTAD The United Nations Conference Hội nghị Liên hợp quốc về Thương on Trade and Development mại và Phát triển UNDP The United Nations Chương trình Phát triển Liên hợp Development Program quốc USD đôla Mỹ VND Việt Nam đồng WB World Bank Ngân hàng Thế giới WEF World Economic Forum Diễn đàn kinh tế thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kể từ sau Diễn đàn hợp tác Trung Quốc – Châu Phi (FOCAC) tổ chức năm 2000 và với việc triển khai chiến lược “Đi ra ngoài” của Trung Quốc, quan hệ Trung Quốc – Châu Phi đã bước sang giai đoạn phát triển mới, trên nhiều phương diện từ kinh tế cho đến chính trị, ngoại giao và văn hóa–xã hội. Với mục tiêu phục hưng kinh tế, thực hiện nhanh các Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (MDGs) và các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) trong giai đoạn 2015-2030, nhiều nước Châu Phi đã coi Trung Quốc là nền kinh tế mới nổi, có khả năng hợp tác cùng tiến bộ và vì lợi ích phát triển chung.

Đối với Trung Quốc, Châu Phi là nơi giàu có về tài nguyên thiên nhiên, dung lượng thị trường lớn, đang có nhu cầu ổn định chính trị và phát triển kinh tế. Mở rộng quan hệ với các nước Châu Phi là một nhiệm vụ đối ngoại chiến lược của Trung Quốc nhằm phát triển và duy trì ảnh hưởng ở châu lục đen và trên thế giới. Sách trắng Trung Quốc về Châu Phi năm 2006 đã nhấn mạnh vấn đề hợp tác kinh tế, tập trung vào các lĩnh vực quan trọng như: thương mại, đầu tư, nông nghiệp, viện trợ kinh tế v.v…Đến nay, Trung Quốc đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Châu Phi, đồng thời cũng là một trong những nhà tài trợ lớn cho sự phát triển của châu lục này. Điều kiện phát triển và ý chí của mỗi bên cho thấy, tiềm năng hợp tác kinh tế của Trung Quốc với châu Phi là rất lớn.

Trung Quốc đã và đang đề xuất nhiều sáng kiến nhằm tạo ra một môi trường quốc tế mới có lợi hơn và gia tăng ảnh hưởng toàn diện. Châu Phi đóng vai trò quan trọng trong những chiến lược phát triển mới đây của Trung Quốc như “vành đai, con đường” với mục tiêu mở ra một kỷ nguyên mới mà Trung Quốc sẽ trở thành cường quốc địa-chính trị và địa-kinh tế hàng đầu thế giới. Cũng như Trung Quốc, Việt Nam có quan hệ hợp tác hữu nghị truyền thống hết sức tốt đẹp với nhiều nước châu Phi, khởi nguồn từ những chia sẻ và cảm nhận chung trong công cuộc đấu tranh giành độc lập và giải phóng dân tộc. Kể từ năm 1955, tại Hội nghị Bandung của Phong trào không liên kết, Việt Nam bắt đầu thiết lập những mối quan hệ ngoại giao đầu tiên với các nước châu Phi.

1 Kể từ khi thực hiện công cuộc Đổi mới, đường lối đối ngoại của Việt Nam nhấn mạnh tôn trọng độc lập, chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ, đấu tranh vì hòa bình và phát triển, đồng thời đề cao vai trò của các nước nước Á-Phi đã được nhiều nước châu Phi ủng hộ và tán đồng. Quan hệ chính trị-ngoại giao và kinh tế giữa Việt Nam với các nước châu Phi vẫn chưa thực sự có chiều sâu, các nội dung hợp tác chưa theo chiến lược dài hạn và có hệ thống. Quan hệ kinh tế Việt Nam với các nước châu Phi hiện nay chưa tương xứng với tiềm năng của hai phía do nhiều nguyên nhân khác nhau. Việt Nam đã không tận dụng tốt mối quan hệ truyền thống tốt đẹp này để nâng quan hệ Việt Nam-châu Phi lên một tầm cao mới.

Đây là những thị trường đầy tiềm năng, có sức mua lớn, có khả năng giúp Việt Nam hạn chế được nguy cơ “bão hoà” hàng hoá trên các thị trường truyền thống như Mỹ, EU, Nhật Bản. Khu vực châu Phi đang được xác định là một hướng đi chiến lược, quan trọng và lâu dài đối với chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, sau Đề án thúc đẩy quan hệ Việt Nam – Châu Phi, Trung Đông giai đoạn 2008 – 2015, Việt Nam dường như vẫn chưa thực hiện thành công Đề án này và còn rất nhiều những trở ngại và rào cản cần khắc phục mới có thể đưa khu vực Châu Phi trở thành đối tác quan trọng và lâu dài.