Luận án ODA của Trung Quốc cho ASEAN và Việt Nam - Bùi Viết Thắng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI _____________ BÙI VIẾT THẮNG ODA CỦA TRUNG QUỐC CHO CÁC NƯỚC ASEAN VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI – 2020 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI _____________ BÙI VIẾT THẮNG ODA CỦA TRUNG QUỐC CHO CÁC NƯỚC ASEAN VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế Quốc tế Mã số: 9.06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. PHẠM THÁI QUỐC 2. DƯƠNG VĂN HUY HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Bùi Viết Thắng MỤC LỤC MỞ ĐẦU.1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Các công trình nghiên cứu nước ngoài. Công trình nghiên cứu về ODA ở Việt Nam. Đánh giá các kết quả nghiên cứu trước.26 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ODA CỦA TRUNG QUỐC 29 2.

Cơ sở lý luận về ODA của Trung Quốc. Cơ sở thực tiễn về ODA của Trung Quốc. Khung phân tích của Luận án. Tiểu kết chương 2.62 Chương 3: THỰC TRẠNG ODA CỦA TRUNG QUỐC CHO CÁC NƯỚC ASEAN GIAI ĐOẠN 2000 – 2019.

Tình hình ODA của Trung Quốc cho các nước ASEAN giai đoạn 2000 - 2019. Nghiên cứu trường hợp: ODA của Trung Quốc cho Campuchia, Lào và Myanmar. Đánh giá chung về ODA của Trung Quốc cho các nước ASEAN. Tiểu kết chương 3.103 Chương 4: ODA CỦA TRUNG QUỐC CHO VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ HÀM Ý.

Thực trạng ODA của Trung Quốc ở Việt Nam. Đánh giá thực trạng ODA của Trung Quốc ở Việt Nam. Định hướng viện trợ nước ngoài của Trung Quốc trong thời gian tới và định hướng tiếp nhận ODA của Việt Nam. Cơ hội, thách thức trong thu hút ODA của Trung Quốc ở Việt Nam và một số hàm ý.136 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ.139 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADB Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển châu Á AIIB Asia Infrastructure Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ Investment Bank tầng châu Á ASEAN Associasion of Southeast Hiệp hội các Quốc gia Đông Asia Nations Nam Á BRI Belt and Road Initiative Sáng kiến Vành đai và Con đường CAFTA China ASEAN Free Trade Hiệp định Tự do Thương Agreement Mại Trung Quốc - ASEAN CELAC Community of Latin Cộng đồng các quốc gia Mỹ American and Caribbean La tinh và Caribe States CIDCA China International Cơ quan Hợp tác Phát triển Development Cooperation Quốc tế Trung Quốc Agency CLMV Cambodia, Lao PDR, Campuchia, Lào, Myanmar, Myanmar, Vietnam Việt Nam CNY Chinese Yan Nhân dân tệ CPTPP Comprehensive and Hiệp định Đối tác Toàn diện Progressive Trans-Pacific và Tiến bộ xuyên Thái Bình Partnership Dương DAC Development Assistance Uỷ ban Viện trợ Phát triển Committee EPC Engineering Procurement Hợp đồng tổng thầu and Construction EXIMBANK China Export Import Bank Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc EU European Union Liên minh châu Âu FDI Foreign Direct Investment Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FTA Free Trade Agreement Hiệp định Tự do Thương mại IMF International Monetary Quỹ Tiền tệ Quốc tế Fund LDCs Least Developed Countries Nhóm các nước chậm phát triển nhất LICs Low-Income Countries Nhóm các nước thu nhập thấp LMICs Lower Middle Income Nhóm các nước thu nhập Countries trung bình thấp MOFCOM The Ministry of Commerce Bộ Thương mại Trung Quốc of the People's Republic of China ODA Official Development Viện trợ Phát triển Chính Assistance thức OOF Other Official Flows Các nguồn tài chính chính thức khác SCO Shanghai Cooperation Tổ chức Hợp tác Thượng Hải Organisation UMICs Upper Middle Income Nhóm các nước thu nhập Countries trung bình cao USD United States Dollar Đô la Mỹ WB World Bank Ngân hàng Thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.

So sánh khái niệm ODA mới và khái niệm ODA truyền thống. So sánh định nghĩa ODA của Trung Quốc và ODA của DAC. So sánh đặc điểm giữa ODA nói chung và ODA của Trung Quốc. Các nhóm chỉ tiêu trong QuODA.

Các tiêu chí đánh giá ODA theo ONE’s Better Aid Scorecards. Cơ cấu các hình thức viện trợ ODA song phương của Trung Quốc (vốn giải ngân) giai đoạn 2001 – 2016. Mười quốc gia nhận ODA lớn nhất của Trung Quốc. ODA của Trung Quốc cho ASEAN giai đoạn 2000 – 2014.

Các dự án BRI của Trung Quốc đang triển khai ở Đông Nam Á giai đoạn 2013 – 2018. Cơ cấu ODA Trung Quốc tại ASEAN giai đoạn 2000 – 2014 (%). Phân bổ ODA Trung Quốc cho ASEAN giai đoạn 2000 – 2014 theo lĩnh vực. Lợi ích của Trung Quốc ở Campuchia.

ODA Trung Quốc cho Myanmar giai đoạn 2000 – 2014 (USD). ODA của Trung Quốc cho Việt Nam giai đoạn 2000 – 2014 theo lĩnh vực.110 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. Lịch sử phát triển ODA của Trung Quốc. Tổng lượng vốn ODA của Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản 2000 - 2017.

Cơ cấu phân bổ ODA của Trung Quốc theo khu vực địa lý. Phân bổ ODA theo lĩnh vực viện trợ của Trung Quốc giai đoạn 2000 - 2014. Cơ quan cung ứng và quản lý viện trợ nước ngoài của Trung Quốc. Khung phân tích của Luận án.

Tỷ lệ viện trợ không hoàn lại của Trung Quốc ở ASEAN giai đoạn 2000- 2014, theo quốc gia. Cơ cấu ODA của Trung Quốc cho Campuchia theo lĩnh vực. Cơ cấu ODA của Trung Quốc cho Campuchia theo hình thức. ODA của Trung Quốc cho Lào giai đoạn 2002 – 2014 (triệu USD).

ODA của Trung Quốc cho Lào, theo lĩnh vực giai đoạn 2000 - 2014. Cơ cấu ODA Trung Quốc cho Myanmar, theo lĩnh vực giai đoạn 2000-2014. Cơ cấu viện trợ phát triển của Trung Quốc cho ASEAN giai đoạn 2000 - 2014. Cơ cấu ODA của Trung Quốc cho Việt Nam giai đoạn 2000 - 2014.

Cơ cấu ODA của Nhật Bản cho Việt Nam giai đoạn 2014 - 2018. Phân bổ ODA của Trung Quốc cho Việt Nam theo lĩnh vực giai đoạn 2000 – 2014. Phân bổ ODA của Nhật Bản cho Việt Nam theo lĩnh vực giai đoạn 2014 – 2018. Nguồn tài chính dành cho các nước Đông Nam Á trong khuôn khổ BRI.130 DANH MỤC CÁC HỘP Hộp 1.

Tác động môi trường – xã hội của dự án nhiệt điệt Cao Ngạn (Thái Nguyên). Đội vốn ở Dự án đường sắt trên cao Cát Linh - Hà Đông. Tính cấp thiết của đề tài Trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc, thế kỷ 21 được dự báo sẽ chấm dứt thời kỳ bá chủ thế giới của Mỹ để nhường chỗ cho một “Thế kỷ Châu Á” hay còn gọi là “Thế kỷ Trung Quốc” [169]. Sau gần ba thập kỷ “giấu mình chờ thời”, Trung Quốc trong suốt hai mươi năm qua đã triển khai nhiều chiến lược nhằm theo đuổi “Giấc mộng Trung Hoa”, tham vọng bá chủ toàn cầu.

Không chỉ đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa, đưa nền kinh tế lên hàng siêu cường; Trung Quốc còn thực hiện hàng loạt các chính sách ngoại giao mới nhằm gia tăng sức mạnh và tầm ảnh hưởng ở quy mô toàn cầu. Một mặt, Trung Quốc bắt tay vào phát triển các thể chế mới như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng Châu Á (AIIB) nhằm cạnh tranh thay thế các thể chế hiện hữu như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), hay Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vốn nằm trong tay Mỹ và các nước phát triển phương Tây. Mặt khác, Trung Quốc cũng tích cực triển khai các chiến lược ngoại giao bành trướng, đẩy mạnh mở rộng ảnh hưởng toàn cầu ở các khu vực: Đông Nam Á, châu Phi và Mỹ La tinh thông qua các chương trình đầu tư, viện trợ và gần đây là đại lục Á – Âu với sáng kiến “Vành đai và Con đường” (BRI). So với châu Phi và khu vực Mỹ - La tinh, Đông Nam Á là khu vực ảnh hưởng truyền thống của Trung Quốc bởi vị trí địa lý liền kề và lịch sử quan hệ lâu đời.

Đối với Trung Quốc, Đông Nam Á có vai trò quan trọng và luôn được coi là sân sau chiến lược. Tiếp giáp với vùng Đông Nam – nơi tập trung các đặc khu kinh tế, các thành phố và các hải cảng nhộn nhịp nhất nhì Trung Quốc, Đông Nam Á là thị trường cung cấp nguyên liệu đầu vào cũng như thị trường tiêu thụ đầu ra hàng đầu của nền kinh tế thứ hai thế giới này. Năm 2017, thương mại ASEAN - Trung Quốc đã đạt mốc kỷ lục 514,8 tỷ USD, tăng 13,8% so với cùng kỳ năm ngoái, tăng mạnh nhất trong số các đối tác thương mại của Trung Quốc. Ước tính kim ngạch thương mại song phương hai chiều sẽ vượt mức 1.000 tỷ USD vào năm 2020 [52].

1 Ngoài ra, khu vực Đông Nam Á là cửa ngõ có tính yết hầu kết nối Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Vì thế trong lịch sử cũng như hiện tại, Đông Nam Á luôn là khu vực có ý nghĩa địa chiến lược, địa kinh tế và địa chính trị đặc biệt quan trọng không chỉ với riêng Trung Quốc mà còn đối với nhiều nước lớn trên thế giới. Về kinh tế, Đông Nam Á nắm giữ con đường huyết mạch thương mại hàng hải, do đó có khả năng kết nối, mở rộng hợp tác và liên kết rộng rãi ở cả cấp độ khu vực và quốc tế. Về chính trị, Đông Nam Á có vị trí chiến lược trong phòng thủ lợi hại và là mắt xích không thể thiếu trong quá trình hình thành các cơ chế hợp tác/liên minh quân sự mới.

Đặc biệt, khu vực hiện đang được đánh giá là một trong những động lực tăng trưởng năng động hàng đầu thế giới, hấp dẫn nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới tham gia hợp tác. Với tầm quan trọng đặc biệt này, Đông Nam Á trở thành nơi giao thoa lợi ích và cạnh tranh tranh giành ảnh hưởng của nhiều cái tên lớn, nhất là Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ. Trước áp lực ngày càng gia tăng của Trung Quốc ở Đông Nam Á, nhiều quốc gia như Nhật Bản, Mỹ và Ấn Độ trong thập kỷ vừa qua cũng đã bắt đầu quan tâm nhiều hơn tới khu vực. Mỹ triển khai các chính sách xoay trục sang châu Á mà trọng tâm là Đông Nam Á nhằm tái cân bằng sức mạnh của mình ở khu vực cũng như kiềm chế sự nổi lên của Trung Quốc.

Động thái này càng thúc giục Trung Quốc tăng cường hơn sự hiện diện cũng như tầm ảnh hưởng ở khu vực.