Tổng quan về luận án

Luận án này tiên phong phân tích cơ chế "Tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam", một lĩnh vực trọng yếu trong bối cảnh hội nhập khu vực sâu rộng. Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh ASEAN chính thức thành lập Cộng đồng vào ngày 31/12/2015, thúc đẩy chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn thông qua các thỏa thuận về công nhận tay nghề tương đương (MRAs) và di chuyển thể nhân (Mode 4 GATS). Tuy nhiên, mặc dù có ước tính khoảng 13-15 triệu người lao động di cư của các nước ASEAN, chiếm 9% tổng số lao động di cư toàn cầu, với di chuyển nội khối đạt 40% (khoảng 5,9 triệu người) [30, tr.15-16, p.1], tỷ lệ di chuyển lao động có kỹ năng vẫn còn rất thấp.

Khoảng trống nghiên cứu cụ thể mà luận án này giải quyết là sự thiếu vắng các phân tích thấu đáo về quá trình thực hiện các cam kết tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong nội khối AEC. Các nghiên cứu trước đây đã khẳng định xu hướng di chuyển lao động quốc tế là khách quan và tầm quan trọng của các thể chế, nhưng chưa làm rõ cách thức mà các quốc gia ASEAN thực hiện những cam kết này và đâu là thuận lợi, đâu là rào cản cụ thể. Đặc biệt, tác động đa chiều của chính sách này đến sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, thị trường lao động, pháp luật liên quan và an ninh quốc gia vẫn chưa được lý giải thỏa đáng. Luận án cũng đi sâu vào việc Việt Nam có thể tận dụng tối đa cơ hội và hạn chế rủi ro như thế nào, một khía cạnh mà các công trình trước đó còn bỏ ngỏ.

Nghiên cứu được dẫn dắt bởi ba câu hỏi trọng tâm:

  1. Chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn đang diễn ra như thế nào ở các quốc gia thành viên ASEAN? Quá trình này đang diễn ra theo xu hướng nào, những nhân tố tác động đến quá trình tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC?
  2. Chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn của Việt Nam như thế nào?
  3. Việt Nam cần làm gì để thực hiện tốt cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC cũng như tận dụng tốt cơ hội này cho mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội của mình?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp các lý thuyết kinh tế lao động truyền thống và hiện đại, bao gồm lý thuyết di dân của E.G Ravenstein, lý thuyết "lực hút, lực đẩy" của Everett.Lee, thuyết "Hai khu vực" của Arthur Lewis, mô hình "Thu nhập kỳ vọng" của Todaro và Harris, và lý thuyết thị trường lao động kép. Những lý thuyết này được vận dụng để phân tích động lực, xu hướng và tác động của di chuyển lao động. Luận án cũng xem xét các khuôn khổ pháp lý quốc tế và khu vực như Hiệp định chung về Thương mại dịch vụ (GATS) và Hiệp định khung về các ngành dịch vụ ASEAN (AFAS) để hiểu rõ cơ sở chính sách.

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc cung cấp một phân tích toàn diện, cụ thể về thực trạng tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC, đặc biệt nhấn mạnh các rào cản thực tiễn trong việc thực thi các thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs), mà các nghiên cứu trước đây thường chỉ đề cập chung chung. Luận án đưa ra các hàm ý chính sách chi tiết cho Việt Nam, không chỉ về kinh tế mà còn về văn hóa, xã hội và an ninh quốc phòng, thể hiện một cách tiếp cận đa chiều chưa từng có. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quá trình thực hiện cam kết tự do di chuyển lao động từ năm 2006 đến nay, bao gồm các quốc gia thành viên ASEAN, với trọng tâm là Việt Nam. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển thị trường lao động và nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời hỗ trợ hoạch định chính sách cho Việt Nam trong bối cảnh hội nhập khu vực.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án tổng hợp các dòng nghiên cứu chính về lao động, thị trường lao động, di chuyển lao động và Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC). Các công trình của ADB (2006) và Ravi Kanbur & Jan Svejnar (2009) đã cung cấp cái nhìn tổng quan về các vấn đề và triển vọng của thị trường lao động châu Á và vai trò của nó trong phát triển kinh tế. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) với các báo cáo như "Research and Analysis of Vacancies and Skills Needs in the European Union..." (2013) và "Thị trường lao động thế giới" (2014) đã chỉ ra xu hướng toàn cầu về sự thay đổi nhu cầu kỹ năng lao động, sự thiếu hụt lao động có trình độ cao và sự gia tăng của nền kinh tế dựa trên tri thức. Cụ thể, báo cáo của ILO dự báo đến năm 2030, các nước công nghiệp sẽ thiếu hụt khoảng 40 triệu lao động tốt nghiệp cao đẳng và 45 triệu lao động có chuyên môn ở mức trung bình [102, tr.11]. Ở Việt Nam, các công trình của Nguyễn Quang Hiển (1995), Phạm Đức Chính (2006), và Hoang Van Hung (2013) đã đi sâu phân tích thực trạng và năng lực cạnh tranh của lao động Việt Nam, chỉ ra những hạn chế về trình độ học vấn, kỹ năng kỹ thuật, và ý thức tuân thủ quy định lao động [Hoang Van Hung, 2013, p.13].

Về di chuyển lao động, các nghiên cứu của Aaditya Mattoo và Antonia Carzzaniga đã phân tích các quy định trong khuôn khổ GATS, đồng thời chỉ ra những hạn chế về việc định nghĩa "di chuyển tạm thời" theo Phương thức 4, gây ra sự dè dặt từ các quốc gia thành viên [2, tr.14]. Jennee Grace U Rubrico (2015) so sánh chính sách di chuyển lao động ở ASEAN với Liên minh Châu Âu (EU), nơi tự do di chuyển lao động đã được thực hiện như một quyền cơ bản từ năm 2007. Báo cáo của ADB-ILO (2014) và Sukti Dasgupta & Sanchita Basu Das (2014) đánh giá tình hình thực thi các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) trong ASEAN, nêu bật các khó khăn như sự khác biệt đáng kể về giáo dục và kiểm tra sát hạch để cấp chứng chỉ nghề nghiệp giữa các nước thành viên [54, tr.16]. Ngoài ra, công trình của Nguyễn Bình Giang (2011) và Phan Huy Đường (2012) đã cung cấp phân tích sâu sắc về quản lý di chuyển lao động quốc tế và lao động nước ngoài chất lượng cao ở Việt Nam, chỉ ra rằng "nhiều quy định về quản lý lao động nước ngoài chất lượng cao chưa sát với thực tế, việc thực hiện các quy định pháp luật về quản lý lao động nước ngoài chưa nghiêm" [16, tr.18].

Trong bối cảnh AEC, các tác phẩm của Kishore Mahbubani và Jeffery Sng (2017), Rodolfo C.Severino (2016), cùng với các nghiên cứu của học giả Việt Nam như Nguyễn Văn Hà (2018, 2013) và Nguyễn Hồng Sơn (2007) đã phân tích quá trình hình thành, phát triển và tác động của AEC. Những nghiên cứu này đều thừa nhận sự chênh lệch về trình độ phát triển và nguồn nhân lực giữa các quốc gia thành viên là thách thức lớn.

Luận án này tự định vị mình bằng cách lấp đầy khoảng trống cụ thể trong việc phân tích chi tiết quá trình thực hiện chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn ở cấp độ quốc gia thành viên ASEAN, đặc biệt là những vấn đề đặt ra cho Việt Nam. Trong khi các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào bức tranh tổng thể hoặc các khía cạnh lý thuyết, luận án này đi sâu vào "thực trạng các dòng di chuyển lao động tự do có chuyên môn trong nội khối ASEAN" và "chỉ ra các tác động tiềm ẩn và hiện hữu của việc thực hiện cam kết này đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, mà trọng tâm là tác động đến thị trường lao động Việt Nam" (p.7). Điều này nâng cao hiểu biết về cơ chế thực thi và những "kẽ hở đối với việc thực hiện các cam kết về tự do di chuyển lao động" (p.27), vốn ít được khai thác với các bằng chứng cụ thể.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án bổ sung vào cuộc tranh luận về hiệu quả của các thỏa thuận tự do hóa lao động khu vực. Trong khi Liên minh Châu Âu (EU) đã đạt được mức độ tự do di chuyển lao động gần như hoàn toàn sau nhiều thập kỷ, với quy định người nhập cư làm việc 5 năm có thể trở thành công dân (Jennee Grace U Rubrico, 2015), ASEAN vẫn đang ở giai đoạn đầu, đối mặt với nhiều rào cản từ hệ thống giáo dục khác biệt đến quy định bảo hộ lao động địa phương. Tương tự, Thị trường chung Đông và Nam Phi (COMESA) cũng gặp nhiều rào cản về thị thực và đối xử phân biệt. Luận án này làm rõ tại sao ASEAN, với cơ cấu lao động di cư chủ yếu là lao động tay nghề thấp và trung bình, lại chật vật trong việc thực hiện tự do hóa lao động có chuyên môn, thách thức quan điểm cho rằng đây là biện pháp cốt yếu để hội nhập kinh tế mà không có sự chuẩn bị đồng bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào việc mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có bằng cách áp dụng chúng vào bối cảnh độc đáo của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và Việt Nam. Cụ thể, nó mở rộng "Lý thuyết thị trường lao động kép" bằng cách phân tích sự cần thiết của lao động có chuyên môn nhập cư để lấp đầy các khoảng trống trong "bộ phận chính yếu" của thị trường lao động ASEAN, ngay cả khi các quốc gia đang phát triển như Việt Nam có lực lượng lao động dồi dào nhưng chất lượng còn hạn chế. Nghiên cứu cũng thách thức một phần giả định của các lý thuyết di cư truyền thống như "lực hút, lực đẩy" của Everett.Lee và "thu nhập kỳ vọng" của Todaro và Harris, bằng cách chứng minh rằng ngay cả khi có "lực hút" về cơ hội việc làm và thu nhập cao hơn ở các nước ASEAN phát triển, các rào cản phi kinh tế (như sự khác biệt về giáo dục, văn hóa, ngôn ngữ, quy định pháp luật) vẫn hạn chế đáng kể dòng di chuyển của lao động có chuyên môn.

Khung phân tích khái niệm (conceptual framework) của luận án bao gồm các thành phần chính: (1) Các yếu tố kinh tế, xã hội, chính trị tác động đến tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn (ví dụ: nhu cầu về lao động có chuyên môn, chính sách bảo hộ lao động địa phương); (2) Các quy định, cam kết quốc tế và khu vực (GATS Mode 4, AFAS, MRAs); (3) Thực trạng thực hiện các cam kết trong ASEAN và tại Việt Nam; và (4) Các tác động đa chiều (kinh tế, xã hội, pháp lý, an ninh) và các giải pháp chính sách đề xuất. Mối quan hệ giữa các thành phần này được xây dựng trên cơ sở các giả thuyết nghiên cứu.

Mô hình lý thuyết của luận án đề xuất các giả thuyết sau:

  • Giả thuyết 1: Những quy định về tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong khuôn khổ AEC gần giống với các cam kết về di chuyển thể nhân theo phương thức 4 của GATS và hạn chế hơn rất nhiều về mức độ tự do di chuyển lao động so với quy định về tự do di chuyển lao động trong Liên minh Châu Âu (EU) (p.29).
  • Giả thuyết 2: Việc thực hiện chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn đang diễn ra chậm chạp ở các quốc gia ASEAN, vì thế dịch chuyển lao động có chuyên môn giữa các quốc gia ASEAN diễn ra với quy mô nhỏ, tốc độ gia tăng tương đối thấp. Việc triển khai chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC hiện còn gặp nhiều khó khăn liên quan đến vấn đề nhập cư, hay những đối xử mang tính phân biệt đối với các cá nhân cung cấp dịch vụ nước ngoài, đặc biệt khó khăn do khác biệt trong hệ thống giáo dục giữa các quốc gia, việc thực hiện thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau còn nhiều vướng mắc (p.29).
  • Giả thuyết 3: Việt Nam đã và đang thực hiện chính sách tự do di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC, tuy nhiên việc thực hiện chính sách này còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc (p.29).

Những giả thuyết này được kiểm chứng bằng cách phân tích thực tiễn thực hiện và các dữ liệu liên quan. Luận án không đề xuất một sự thay đổi paradigm lớn mà thay vào đó cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ để tinh chỉnh và làm sâu sắc hơn các mô hình hiện có, đặc biệt trong việc giải thích khoảng cách giữa cam kết và thực tiễn trong các cộng đồng kinh tế khu vực đang phát triển.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách độc đáo các yếu tố từ ba lý thuyết chính: "Lý thuyết thị trường lao động kép" (Dual labor market theory), "Lý thuyết lực hút, lực đẩy" (Push-pull theory) của Everett.Lee, và các nguyên lý của "quản trị nguồn nhân lực" (Human Resource Management). Việc tích hợp này cho phép nghiên cứu xem xét đồng thời các yếu tố vĩ mô (chính sách khu vực, nhu cầu thị trường lao động tổng thể), vi mô (động lực cá nhân, rào cản cụ thể đối với người lao động) và các yếu tố thể chế (quy định, chính sách quản lý).

Phương pháp phân tích được đề xuất là một cách tiếp cận liên ngành và động, cho phép đánh giá không chỉ các yếu tố kinh tế mà còn cả các yếu tố văn hóa, chính trị, xã hội và pháp lý. Ví dụ, việc tích hợp "quản trị nguồn nhân lực" giúp luận án vượt ra ngoài phân tích kinh tế thuần túy để xem xét chất lượng đào tạo, kỹ năng mềm và sự thích ứng văn hóa, những yếu tố mà các nghiên cứu trước đây thường bỏ qua khi phân tích di chuyển lao động có chuyên môn. Các đóng góp khái niệm bao gồm việc định nghĩa rõ ràng "tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn" trong bối cảnh AEC, phân biệt nó với các hình thức di cư lao động khác, và cụ thể hóa các loại rào cản (pháp lý, kỹ thuật, xã hội) ảnh hưởng đến quá trình này.

Ranh giới (boundary conditions) của nghiên cứu được xác định rõ ràng: tập trung vào lao động có chuyên môn, không phải lao động phổ thông hay bán lành nghề, trong khu vực ASEAN. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ khi AEC Blueprint được ban hành (2006) đến năm 2019, phản ánh quá trình hình thành và triển khai AEC. Điều này giúp đảm bảo tính cụ thể và khả năng quản lý của nghiên cứu, đồng thời cho phép đưa ra các kết luận phù hợp với bối cảnh và điều kiện thực tiễn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một triết lý nghiên cứu pha trộn, chủ yếu dựa trên "phép duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử" (p.5), cho phép nghiên cứu vấn đề trong bối cảnh lịch sử cụ thể với các đặc trưng kinh tế - văn hóa - chính trị. Điều này tạo ra một lập trường nhận thức luận (epistemological stance) mang tính phê phán thực tế (critical realist), thừa nhận sự tồn tại của các cấu trúc khách quan (ví dụ: các cam kết chính sách, xu hướng kinh tế) nhưng cũng nhấn mạnh sự diễn giải và tác động của chúng trong các bối cảnh xã hội cụ thể.

Thiết kế nghiên cứu là một sự kết hợp của các phương pháp phân tích định tính và định lượng thứ cấp, mang tính đa cấp độ. Mặc dù không sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) theo nghĩa thu thập dữ liệu sơ cấp định lượng và định tính mới, luận án kết hợp "phương pháp phân tích và tổng hợp, khái quát hoá và cụ thể hoá, thống kê - so sánh" (p.6) để phân tích các quy định chính sách ở cấp độ khu vực (ASEAN) và cấp độ quốc gia (Việt Nam), cũng như so sánh với các trường hợp quốc tế khác. Thiết kế này cho phép một cái nhìn toàn diện từ chính sách vĩ mô đến tác động vi mô.

Luận án chủ yếu sử dụng dữ liệu thứ cấp từ "niên giám thống kê, các loại sách báo, tạp chí, các báo cáo của cơ quan có thẩm quyền ngành Lao động, Thương binh và Xã hội, v.v… và các tài liệu tham khảo khác" (p.6). Việc không xác định rõ cỡ mẫu định lượng cụ thể ngoài việc tập trung vào "các quốc gia ASEAN" và "Việt Nam" là phù hợp với bản chất của nghiên cứu chính sách và so sánh thể chế. Tiêu chí lựa chọn thông tin bao gồm tính chính xác, tính cập nhật và sự liên quan trực tiếp đến di chuyển lao động có chuyên môn và AEC.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu của luận án tập trung vào các quốc gia thành viên ASEAN có dữ liệu công bố liên quan đến di chuyển lao động có chuyên môn, bao gồm cả các quốc gia xuất khẩu và nhập khẩu lao động. Tiêu chí bao gồm các quốc gia có tham gia tích cực vào các cam kết AEC liên quan đến lao động và có số liệu thống kê hoặc báo cáo chính sách công khai. Ví dụ, Việt Nam là trọng tâm chính do "lực lượng lao động dồi dào" nhưng "chất lượng lao động còn nhiều bất cập" [56, tr.75, p.2], đối lập với các quốc gia như Singapore, Malaysia và Thái Lan có "nhu cầu thiếu hụt lao động" (p.2).

Các giao thức thu thập dữ liệu bao gồm việc sàng lọc và tổng hợp các báo cáo chính thức của ASEAN (ví dụ: AEC Blueprint, các tuyên bố), báo cáo của các tổ chức quốc tế (ADB, ILO, IOM), luật và chính sách quốc gia về lao động và di trú, các nghiên cứu học thuật liên quan. Mặc dù không có công cụ thu thập dữ liệu mới, quy trình phân tích tài liệu được thực hiện một cách có hệ thống để đảm bảo tính khách quan và toàn diện.

Tính hợp lệ của nghiên cứu được đảm bảo thông qua việc sử dụng các phương pháp phân tích và tổng hợp chặt chẽ, so sánh các nguồn dữ liệu khác nhau để xác minh thông tin. Cụ thể, tính hợp lệ cấu trúc (construct validity) được tăng cường bằng cách định nghĩa rõ ràng các khái niệm như "lao động có chuyên môn" và "tự do hóa di chuyển lao động", dựa trên các tiêu chí cụ thể về kỹ năng kỹ thuật, nhận thức, xã hội và hành vi (p.31-32). Tính hợp lệ nội bộ (internal validity) được củng cố bằng cách thiết lập mối quan hệ logic giữa các yếu tố tác động và kết quả thông qua khung phân tích, trong khi tính hợp lệ bên ngoài (external validity) được xem xét thông qua việc so sánh các trường hợp quốc tế như EU và COMESA, cho phép tổng quát hóa các phát hiện đến các bối cảnh khu vực khác. Tính tin cậy (reliability) được duy trì bằng cách trích dẫn rõ ràng các nguồn thứ cấp và áp dụng các phương pháp phân tích tài liệu chuẩn mực.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu dữ liệu thứ cấp bao gồm các thống kê về di chuyển lao động nội khối ASEAN, số liệu về trình độ đào tạo của lực lượng lao động tại các quốc gia thành viên, và các chỉ số kinh tế xã hội liên quan. Ví dụ, luận án trích dẫn số liệu rằng "Lao động di cư của các nước ASEAN (ước tính khoảng 13-15 triệu người) chiếm 9% tổng số lao động di cư toàn cầu; trong đó di chuyển lao động nội khối chiếm 40% (khoảng 5,9 triệu người)" [30, tr.15-16, p.1]. Về Việt Nam, "năm 2017 chỉ có 21,4% lao động từ 15 tuổi trở lên được đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ" [56, tr.75, p.2]. Dữ liệu cũng bao gồm các con số về năng suất lao động: "năng suất lao động của Việt Nam năm 2016 đạt 9.894 USD, chỉ bằng 7% Singapore; 17,6% Malaysia; 36,5% Thái Lan; 42,3% Indonesia; 56,7% Philippines và 87,4% năng suất lao động của Lào" [129, p.2]. Các số liệu này được sử dụng để minh họa sự chênh lệch và thách thức.

Các kỹ thuật phân tích chính được sử dụng là phân tích nội dung tài liệu (document content analysis), phân tích so sánh (comparative analysis) và phân tích thống kê mô tả (descriptive statistical analysis) đối với dữ liệu thứ cấp. Mặc dù không sử dụng các kỹ thuật định lượng phức tạp như SEM (Mô hình phương trình cấu trúc) hoặc QCA (Phân tích cấu hình định tính), luận án sử dụng các phân tích định tính chuyên sâu để diễn giải các cam kết chính sách, đánh giá các rào cản và đề xuất giải pháp. Ví dụ, phân tích chi tiết các Thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) và các quy định quốc gia để nhận diện "những kẽ hở đối với việc thực hiện" (p.27).

Kiểm tra tính vững chắc (robustness checks) được thực hiện bằng cách xem xét các quan điểm đối lập trong văn bản và so sánh các phát hiện với các nghiên cứu quốc tế khác. Ví dụ, việc so sánh mức độ tự do hóa lao động ở ASEAN với EU và COMESA giúp đánh giá tính đặc thù của bối cảnh ASEAN. Dù không có các giá trị p-values hoặc khoảng tin cậy do tính chất nghiên cứu, các kết luận được trình bày với sự thận trọng và dựa trên bằng chứng tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau, đồng thời thừa nhận các hạn chế của dữ liệu thứ cấp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện then chốt chứng minh rõ ràng những giả thuyết đã đặt ra:

  1. Sự chậm trễ và quy mô nhỏ của di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN: Mặc dù AEC cam kết tự do hóa, thực tế di chuyển lao động có chuyên môn diễn ra chậm chạp và với quy mô nhỏ. Giả thuyết 2 được xác nhận: dịch chuyển lao động có chuyên môn giữa các quốc gia ASEAN diễn ra với quy mô nhỏ, tốc độ gia tăng tương đối thấp (p.29). Điều này trái ngược với kỳ vọng về một thị trường lao động thống nhất và có tính cạnh tranh cao mà Tuyên bố hòa hợp ASEAN II đã đề ra. Các quốc gia thành viên đã gặp nhiều khó khăn trong việc thực thi MRAs do sự khác biệt trong giáo dục, kiểm tra sát hạch và sự lưỡng lự của các hiệp hội nghề nghiệp [54, tr.16].
  2. Rào cản pháp lý và kỹ thuật cụ thể: Các quy định về di chuyển thể nhân theo Phương thức 4 của GATS, mà các cam kết của AEC gần giống, không chỉ ra ranh giới rõ ràng cho di chuyển tạm thời và vĩnh viễn [2, tr.14], dẫn đến sự dè dặt từ các quốc gia thành viên. Rào cản này còn được bổ sung bởi các yêu cầu kỹ thuật đặc thù, ví dụ: "Thái Lan đã đặt rào cản “kỹ thuật” đối với lao động khi nhập khẩu vào quốc gia này như sau: lao động muốn hành nghề y phải nói được tiếng Thái” [136, p.32]. Đây là bằng chứng cụ thể cho thấy các rào cản không chỉ nằm ở thiếu quy định mà còn ở các yêu cầu thực tế cao.
  3. Tác động đa chiều đến Việt Nam: Việt Nam đối mặt với cơ hội về việc làm, cải thiện thu nhập và nâng cao chất lượng nguồn cung lao động nhưng cũng đứng trước thách thức cạnh tranh gay gắt, nguy cơ thất nghiệp gia tăng cho lao động trong nước, và rủi ro mất nguồn lao động chất lượng cao. Các số liệu về năng suất lao động của Việt Nam (9.894 USD năm 2016, chỉ bằng 7% Singapore) và tỷ lệ lao động được đào tạo thấp (21,4% năm 2017) [129, p.2; 56, tr.75, p.2] cung cấp bằng chứng cụ thể về khả năng cạnh tranh hạn chế. Đặc biệt, "ý thức tuân theo quy định về lao động là một điểm yếu rất lớn của lao động Việt Nam" [Hoang Van Hung, 2013, p.13], làm trầm trọng thêm thách thức này.
  4. Sự tồn tại của các đối xử phân biệt và hạn chế chính sách: Việc thực thi các cam kết còn gặp phải những vấn đề như đối xử mang tính phân biệt đối với các cá nhân cung cấp dịch vụ nước ngoài, và sự khó khăn trong việc công nhận trình độ đào tạo và kinh nghiệm giữa các quốc gia (p.15, p.29). Nhiều quy định quản lý lao động nước ngoài chất lượng cao ở Việt Nam "chưa sát với thực tế, việc thực hiện các quy định pháp luật về quản lý lao động nước ngoài chưa nghiêm" [16, tr.18], cho thấy vấn đề không chỉ ở luật mà còn ở thực thi.

Các phát hiện này nhất quán với các nghiên cứu trước đây về rào cản di cư lao động trong các khu vực đang phát triển, nhưng mang tính cụ thể hóa và định lượng hóa hơn cho bối cảnh ASEAN và Việt Nam. Kết quả cũng chỉ ra rằng chính sách tự do hóa di chuyển lao động không tự động dẫn đến lợi ích đồng đều mà đòi hỏi sự chuẩn bị và thích nghi chủ động từ các quốc gia thành viên.

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án có những hàm ý sâu rộng:

  • Tiến bộ lý thuyết: Luận án làm sâu sắc thêm các lý thuyết về di chuyển lao động và hội nhập kinh tế khu vực bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về những khoảng trống và rào cản trong quá trình tự do hóa lao động có chuyên môn trong một khối kinh tế đang phát triển như ASEAN. Nó bổ sung vào "Lý thuyết thị trường lao động kép" bằng cách chỉ ra rằng nhu cầu lấp đầy các vị trí cao cấp không tự động được đáp ứng nếu các rào cản phi kinh tế không được giải quyết, đồng thời điều chỉnh "Lý thuyết lực hút, lực đẩy" để bao gồm các yếu tố thể chế và văn hóa như những rào cản đáng kể, không chỉ là các yếu tố kinh tế thuần túy.
  • Đổi mới phương pháp luận: Cách tiếp cận liên ngành và động của luận án, tích hợp kinh tế, xã hội, pháp lý và quản trị nguồn nhân lực, cung cấp một khuôn khổ đổi mới có thể áp dụng để đánh giá hiệu quả thực thi các cam kết hội nhập trong các bối cảnh khu vực khác. Nó chứng minh giá trị của việc phân tích tổng hợp dữ liệu thứ cấp và so sánh thể chế để đạt được hiểu biết sâu sắc về các vấn đề phức tạp.
  • Ứng dụng thực tiễn: Luận án đưa ra các khuyến nghị cụ thể cho Việt Nam như hoàn thiện khung pháp lý về di chuyển lao động, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo kỹ năng kỹ thuật và kỹ năng mềm (đặc biệt là tiếng Anh và tác phong công nghiệp), và tăng cường sự tham gia của các hiệp hội nghề nghiệp trong việc chuẩn hóa trình độ. Những khuyến nghị này có thể giúp các doanh nghiệp Việt Nam chuẩn bị tốt hơn cho cạnh tranh lao động và thu hút nhân tài.
  • Khuyến nghị chính sách: Luận án đề xuất các định hướng và giải pháp chính sách cho Nhà nước Việt Nam nhằm thực hiện tốt các cam kết AEC, tận dụng cơ hội và giảm thiểu thách thức. Các giải pháp bao gồm việc ưu tiên đầu tư vào giáo dục và đào tạo nghề, đặc biệt là các ngành nghề có nhu cầu cao trong ASEAN, và phát triển chính sách bảo hộ lao động nội địa một cách cân bằng. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của một lộ trình triển khai chi tiết cho các cam kết di chuyển lao động có chuyên môn, đồng thời nâng cao nhận thức cho người lao động về văn hóa doanh nghiệp và pháp luật của nước bạn.
  • Điều kiện tổng quát hóa: Các kết quả có thể tổng quát hóa đến các khối kinh tế khu vực khác đang trong quá trình tự do hóa di chuyển lao động, đặc biệt là các khối có sự chênh lệch đáng kể về trình độ phát triển và hệ thống giáo dục giữa các thành viên. Tuy nhiên, tính đặc thù về văn hóa và chính trị của ASEAN cần được xem xét khi áp dụng các kết luận này.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế cụ thể. Thứ nhất, nghiên cứu chủ yếu dựa vào dữ liệu thứ cấp (niên giám thống kê, báo cáo, tài liệu học thuật), điều này có thể hạn chế khả năng đi sâu vào phân tích định lượng chi tiết hoặc nắm bắt các sắc thái chủ quan trong quá trình thực thi chính sách từ góc độ của các bên liên quan trực tiếp. Do không có khả năng tiến hành khảo sát hoặc phỏng vấn định tính sâu rộng, một số khía cạnh về động lực và trải nghiệm của người lao động di cư có chuyên môn có thể chưa được khai thác đầy đủ. Thứ hai, phạm vi thời gian nghiên cứu (từ 2006 đến 2019) có thể chưa phản ánh hết những thay đổi gần đây nhất trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghệ số, vốn đang định hình lại thị trường lao động quốc tế.

Ranh giới về ngữ cảnh và mẫu cũng là một hạn chế. Mặc dù có so sánh quốc tế, nghiên cứu tập trung sâu vào bối cảnh ASEAN và Việt Nam. Do đó, các kết luận có thể không hoàn toàn áp dụng cho các khu vực khác với cơ cấu kinh tế, xã hội và thể chế hoàn toàn khác biệt. Ví dụ, sự phức tạp của các rào cản văn hóa và ngôn ngữ ở Đông Nam Á có thể khác với các khu vực như EU hoặc Bắc Mỹ.

Để bổ sung cho nghiên cứu này, một chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể được đề xuất:

  1. Nghiên cứu định lượng sâu hơn về tác động: Thực hiện các nghiên cứu định lượng sử dụng dữ liệu sơ cấp (khảo sát, phỏng vấn) để đánh giá tác động cụ thể của di chuyển lao động có chuyên môn đến năng suất, tiền lương và cơ hội việc làm của lao động bản địa tại các quốc gia ASEAN. Điều này có thể sử dụng các mô hình kinh tế lượng tiên tiến để xác định mối quan hệ nhân quả.
  2. Phân tích so sánh chi tiết các MRAs: Nghiên cứu so sánh chi tiết hơn về các cơ chế thực thi và hiệu quả của từng MRA cụ thể (ví dụ: MRA về kỹ sư, kiến trúc sư) để xác định các yếu tố thành công và thất bại, từ đó đề xuất các cải tiến cụ thể cho từng ngành.
  3. Vai trò của công nghệ và giáo dục số: Khám phá tác động của công nghệ số, làm việc từ xa và các nền tảng giáo dục trực tuyến đến di chuyển lao động có chuyên môn trong ASEAN, và cách các quốc gia có thể tận dụng những xu hướng này để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thu hẹp khoảng cách kỹ năng.
  4. Nghiên cứu về di chuyển lao động tay nghề thấp: Mở rộng nghiên cứu sang di chuyển lao động tay nghề thấp và trung bình trong ASEAN, vốn chiếm tỷ lệ lớn hơn, để hiểu rõ hơn về tác động và chính sách quản lý cho nhóm này.
  5. Phân tích thể chế phi chính thức: Đi sâu vào phân tích các rào cản phi thể chế, ví dụ như mạng lưới xã hội, văn hóa doanh nghiệp, và định kiến xã hội ảnh hưởng đến sự hòa nhập của lao động di cư có chuyên môn.

Các cải tiến phương pháp luận có thể bao gồm việc kết hợp các phương pháp hỗn hợp (mixed methods) với việc thu thập dữ liệu định tính thông qua phỏng vấn sâu các nhà hoạch định chính sách, đại diện doanh nghiệp và chính người lao động di cư, cùng với phân tích định lượng bằng các công cụ phần mềm như Stata hoặc R để xử lý các bộ dữ liệu lớn hơn. Mở rộng lý thuyết có thể bao gồm việc tích hợp các lý thuyết về vốn xã hội (social capital) hoặc lý thuyết về các mạng lưới di cư (migration networks) để giải thích tốt hơn các mô hình di chuyển không chỉ dựa trên yếu tố kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án dự kiến sẽ tạo ra tác động đáng kể trên nhiều cấp độ:

  • Tác động học thuật: Luận án ước tính có tiềm năng được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế quốc tế, kinh tế lao động, nghiên cứu ASEAN và chính sách công. Nó cung cấp một phân tích cập nhật và sâu sắc về một vấn đề học thuật và chính sách quan trọng, mở ra các dòng nghiên cứu mới về khoảng cách giữa cam kết hội nhập và thực thi thực tiễn. Nghiên cứu này góp phần vào việc làm sâu sắc hơn lý luận về thị trường lao động có chuyên môn và tự do hóa di chuyển lao động trong bối cảnh khu vực đang phát triển.
  • Chuyển đổi ngành công nghiệp: Các khuyến nghị về việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn hóa kỹ năng có thể thúc đẩy các ngành công nghiệp ở Việt Nam và ASEAN đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân lực. Các lĩnh vực cụ thể như giáo dục, y tế, xây dựng, và dịch vụ kỹ thuật, nơi MRAs đã được ký kết, có thể chứng kiến sự cải thiện trong việc công nhận chứng chỉ và giảm rào cản hành chính. Ví dụ, nếu các khuyến nghị được thực hiện, các công ty trong ngành công nghệ thông tin có thể dễ dàng hơn trong việc tuyển dụng các kỹ sư có chuyên môn từ các nước ASEAN khác, cải thiện năng lực cạnh tranh và đổi mới.
  • Ảnh hưởng chính sách: Luận án cung cấp cơ sở bằng chứng mạnh mẽ cho các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam và các quốc gia ASEAN khác. Các khuyến nghị chính sách có thể được tích hợp vào các chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia, sửa đổi luật lao động và di trú, và định hình các cuộc đàm phán khu vực trong tương lai về tự do hóa dịch chuyển lao động. Luận án đặc biệt hữu ích cho các cấp chính phủ tham gia vào việc thực thi các cam kết AEC, giúp họ nhận diện và giải quyết các điểm nghẽn. Các đề xuất cụ thể về việc điều chỉnh các quy định "chưa sát với thực tế" [16, tr.18] có thể dẫn đến cải cách chính sách thiết thực.
  • Lợi ích xã hội: Bằng cách đề xuất các giải pháp nhằm tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro, luận án có thể góp phần vào việc tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng sống cho người dân Việt Nam, đồng thời giảm thiểu những tác động tiêu cực đến an ninh trật tự xã hội. Việc thu hẹp khoảng cách phát triển kỹ năng cũng có thể thúc đẩy công bằng xã hội và cơ hội cho người lao động.
  • Mức độ phù hợp quốc tế: Bằng cách so sánh ASEAN với các khối khu vực khác như EU và COMESA, luận án nâng cao nhận thức về thách thức và cơ hội của tự do hóa di chuyển lao động trên phạm vi toàn cầu. Các bài học rút ra từ kinh nghiệm ASEAN có thể cung cấp cái nhìn sâu sắc cho các khu vực khác đang tìm cách thúc đẩy hội nhập kinh tế và di chuyển lao động, đặc biệt là các nước đang phát triển.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án chỉ ra "những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu" (p.27) về di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC, cung cấp một nền tảng vững chắc cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo. Cụ thể, nó gợi ý các hướng nghiên cứu về tác động định lượng của các MRA và vai trò của các yếu tố phi thể chế. Lợi ích ước tính: Giảm thời gian tìm kiếm đề tài nghiên cứu mới và cung cấp khung lý thuyết/phương pháp luận tham khảo.
  • Các học giả cấp cao (Senior academics): Luận án làm "sâu sắc hơn lý luận về thị trường lao động có chuyên môn; về tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn, về Cộng đồng kinh tế ASEAN và thực hiện các cam kết trong Cộng đồng kinh tế ASEAN" (p.7). Nó cung cấp bằng chứng thực nghiệm để tinh chỉnh các mô hình lý thuyết về di cư và hội nhập khu vực, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển. Lợi ích ước tính: Nâng cao chất lượng các nghiên cứu và thảo luận học thuật, cung cấp dữ liệu và phân tích mới cho các ấn phẩm học thuật.
  • Bộ phận R&D của ngành công nghiệp (Industry R&D): Các ứng dụng thực tiễn được đề xuất, đặc biệt là các giải pháp để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn hóa kỹ năng, có thể định hướng các chương trình đào tạo và chiến lược tuyển dụng. Các công ty trong các ngành như công nghệ thông tin, kỹ thuật, y tế có thể sử dụng các phân tích về rào cản và cơ hội để điều chỉnh chiến lược nhân sự của mình. Lợi ích ước tính: Cải thiện hiệu quả tuyển dụng và giữ chân nhân tài, giảm chi phí đào tạo lại, tăng cường năng lực cạnh tranh.
  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Luận án cung cấp "hàm ý chính sách đối với Việt Nam nhằm thực hiện tốt các cam kết tự do hoá di chuyển lao động có chuyên môn trong Cộng đồng kinh tế ASEAN" (p.100, mục 4.3). Các khuyến nghị về hoàn thiện cơ chế, chính sách và lộ trình triển khai cụ thể giúp các nhà quản lý ở cấp quốc gia và khu vực đưa ra các quyết định dựa trên bằng chứng, tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro. Lợi ích ước tính: Nâng cao hiệu quả của các chính sách lao động, thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực bền vững, đảm bảo an ninh quốc phòng.
  • Lợi ích được định lượng thông qua việc cải thiện năng suất lao động (tiềm năng tăng trưởng GDP), giảm tỷ lệ thất nghiệp có kỹ năng, và tăng cường đầu tư vào giáo dục nghề nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất nằm ở việc làm sâu sắc hơn "Lý thuyết thị trường lao động kép" (Dual labor market theory) của Piore và "Lý thuyết lực hút, lực đẩy" (Push-pull theory) của Everett.Lee trong bối cảnh cụ thể của ASEAN. Luận án không chỉ xác định "lực hút" kinh tế ở các nước phát triển hơn trong khối, mà còn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về các "lực đẩy" từ các yếu tố phi kinh tế và thể chế như sự khác biệt trong hệ thống giáo dục, quy trình kiểm tra sát hạch chứng chỉ nghề nghiệp, và rào cản ngôn ngữ/văn hóa. Điều này cụ thể hóa những hạn chế trong việc thực hiện tự do di chuyển lao động có chuyên môn mà các lý thuyết này chưa giải thích rõ ràng. Luận án chỉ ra rằng dù có nhu cầu toàn cầu về lao động có chuyên môn [102, tr.11], các rào cản thực tiễn này ngăn cản sự di chuyển tự do, thách thức quan điểm đơn giản về cung - cầu trong thị trường lao động kép.

  2. Đổi mới phương pháp luận của luận án (so sánh với 2+ nghiên cứu trước đây): Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở cách tiếp cận "liên ngành và động" (interdisciplinary and dynamic approach) kết hợp phân tích sâu sắc các yếu tố kinh tế, xã hội, chính trị, pháp lý và quản trị nguồn nhân lực.

    • So với cuốn sách "Thị trường lao động ở châu Á: Các vấn đề và triển vọng" của ADB (2006) chỉ tập trung vào các vấn đề thị trường lao động và kinh tế vĩ mô, luận án này mở rộng phạm vi phân tích để bao gồm các khía cạnh pháp lý và thể chế cụ thể của di chuyển lao động có chuyên môn.
    • So với công trình "Free flow, Managed Movement Labour mobility policies in ASEAN and the EU" của Jennee Grace U Rubrico (2015), luận án này không chỉ so sánh chính sách mà còn đi sâu vào phân tích "những kẽ hở đối với việc thực hiện" (p.27) các cam kết, đặc biệt trong bối cảnh của một quốc gia thành viên cụ thể là Việt Nam.
    • Luận án tích hợp các nguyên lý quản trị nguồn nhân lực vào phân tích, một yếu tố thường ít được nhấn mạnh trong các nghiên cứu kinh tế lao động truyền thống. Cách tiếp cận này cho phép luận án đề xuất các giải pháp không chỉ ở cấp độ chính sách vĩ mô mà còn ở cấp độ vi mô, liên quan đến việc nâng cao kỹ năng kỹ thuật và mềm, ý thức tuân thủ quy định của người lao động Việt Nam, vốn được Hoang Van Hung (2013) xác định là điểm yếu lớn [p.13].

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất (với dữ liệu hỗ trợ): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù ASEAN đã thành lập AEC với cam kết tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn, và có nhu cầu rõ ràng về lao động có kỹ năng trong khu vực, nhưng thực tế "di chuyển lao động có kỹ năng chiếm tỷ lệ rất thấp so với các loại hình di chuyển lao động nội khối ASEAN" [30, tr.16, p.1] và quá trình này diễn ra "chậm chạp ở các quốc gia ASEAN, vì thế dịch chuyển lao động có chuyên môn giữa các quốc gia ASEAN diễn ra với quy mô nhỏ, tốc độ gia tăng tương đối thấp" (Giả thuyết 2, p.29). Điều này mâu thuẫn với kỳ vọng ban đầu về một thị trường lao động thống nhất và hiệu quả. Các rào cản không chỉ nằm ở thiếu quy định mà còn ở các yêu cầu thực tế như "lao động muốn hành nghề y phải nói được tiếng Thái” ở Thái Lan [136, p.32] hay sự khác biệt trong hệ thống giáo dục và kiểm tra sát hạch [54, tr.16].

  4. Giao thức tái tạo (Replication protocol) được cung cấp? Luận án không cung cấp một "giao thức tái tạo" theo nghĩa một quy trình chi tiết để lặp lại nghiên cứu thực nghiệm với dữ liệu mới. Tuy nhiên, do tính chất nghiên cứu chủ yếu dựa vào phân tích dữ liệu thứ cấp và so sánh thể chế, tính minh bạch trong việc trích dẫn nguồn tài liệu, các văn bản pháp lý, báo cáo chính thức và các công trình học thuật khác cho phép các nhà nghiên cứu khác theo dõi và kiểm chứng quá trình lập luận của tác giả. Việc liệt kê cụ thể "niên giám thống kê, các loại sách báo, tạp chí, các báo cáo của cơ quan có thẩm quyền ngành Lao động, Thương binh và Xã hội" (p.6) làm nền tảng cho việc tái tạo quá trình thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được phác thảo? Luận án không phác thảo một "chương trình nghiên cứu 10 năm" một cách tường minh. Tuy nhiên, phần "Limitations và Future Research" (p.135) đã đưa ra "4-5 concrete directions" cho nghiên cứu tương lai, bao gồm nghiên cứu định lượng sâu hơn, phân tích so sánh chi tiết các MRA, vai trò của công nghệ và giáo dục số, di chuyển lao động tay nghề thấp, và phân tích thể chế phi chính thức. Những hướng này có thể hình thành nền tảng cho một chương trình nghiên cứu dài hạn trong vòng 10 năm tới, hướng tới giải quyết các khía cạnh phức tạp còn lại của tự do hóa di chuyển lao động trong ASEAN và tác động của nó đến Việt Nam.

Kết luận

Luận án này đã đóng góp đáng kể vào việc làm sáng tỏ một trong những trụ cột then chốt của Cộng đồng Kinh tế ASEAN, tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn, với sự phân tích sâu sắc về những vấn đề đặt ra cho Việt Nam.

  1. Phát hiện khoảng trống thực thi: Nghiên cứu đã xác định và phân tích cụ thể các quy định, cam kết về tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn trong AEC, đồng thời chỉ ra thực trạng và quy mô di chuyển lao động có chuyên môn nội khối còn hạn chế, chủ yếu do các rào cản về giáo dục, pháp lý và văn hóa.
  2. Đánh giá tác động đa chiều: Luận án đã đánh giá chi tiết các tác động tiềm ẩn và hiện hữu của việc thực hiện cam kết này đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, đặc biệt là thị trường lao động, pháp luật và an ninh quốc gia.
  3. Đề xuất giải pháp chính sách: Nghiên cứu đưa ra các giải pháp và hàm ý chính sách cụ thể, thực tiễn cho Việt Nam nhằm tối ưu hóa cơ hội và giảm thiểu rủi ro từ tự do hóa di chuyển lao động có chuyên môn, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và đảm bảo an ninh quốc phòng.
  4. Làm sâu sắc lý luận: Luận án góp phần làm sâu sắc hơn lý luận về thị trường lao động có chuyên môn và di chuyển lao động trong bối cảnh hội nhập khu vực, đặc biệt thông qua việc ứng dụng và điều chỉnh các lý thuyết hiện có như "Lý thuyết thị trường lao động kép" và "Lý thuyết lực hút, lực đẩy" vào thực tiễn ASEAN.
  5. Cung cấp khung phân tích liên ngành: Nghiên cứu sử dụng một khung phân tích độc đáo, kết hợp các cách tiếp cận tổng thể, thực tiễn, hệ thống và liên ngành (kinh tế, xã hội, quản trị nguồn nhân lực), mang lại một cái nhìn toàn diện về vấn đề.
  6. Cơ sở cho nghiên cứu tương lai: Luận án đã chỉ ra các khoảng trống và hướng nghiên cứu tiếp theo, bao gồm nghiên cứu định lượng chuyên sâu hơn, phân tích chi tiết các MRA, và khám phá vai trò của công nghệ, mở ra những dòng nghiên cứu mới trong lĩnh vực này.

Thông qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự phức tạp giữa cam kết và thực thi, luận án này đã thúc đẩy sự tiến bộ trong cách hiểu về hội nhập khu vực, đặc biệt trong các khối kinh tế đang phát triển. Nó không chỉ cung cấp một cái nhìn phê phán về những hạn chế hiện có mà còn đưa ra một lộ trình khả thi để giải quyết chúng. Với các so sánh quốc tế cụ thể (ví dụ: với EU và COMESA), nghiên cứu này cũng khẳng định tính phù hợp toàn cầu của các vấn đề mà ASEAN đang đối mặt, đồng thời tạo ra một di sản học thuật quan trọng với các kết quả đo lường được về cải thiện chính sách và phát triển nguồn nhân lực trong khu vực.