Luận án tiến sĩ luật học Trương Văn Dũng: Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng quốc tế

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI TRƯƠNG VĂN DŨNG TRÁCH NHIỆM DO VI PHAM HỢP ĐỒNG MUA BAN HÀNG HOA QUỐC TẾ VA VAN ĐỀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật kinh tế Ma số: 5.15 LUẬN AN TIẾN SĨ LUAT HOC THU VIEN TRUONG ĐẠI HỌC LUẬT! NỘI PHÒNG GV oe — Người hướng dan khoa học: 1. Hà Hùng Cường 2. Hoàng Ngọc Thiết Hà nội - năm 2003 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Tác giả luận án Trương Văn Dũng NHUNG TU VIET TAT TRONG LUẬN ÁN HDMBHHOT - Hợp đồng mua bán hang hoá quốc tế LTMVN - Luật Thuong mại cua Việt nam Nxb - Nhà xuất bản XHCN - Xã hội chủ nghĩa PLHDKT - Pháp lệnh Hop đồng kinh tế XNK - Xuất nhập khẩu CIF - Cost, Insurance and Freight (. named port of destination) tiền hàng, bảo hiểm và cước đến cảng quy định FOB - Free on Board (. named port of shipment) giao hang lên tau (. cảng bốc hàng quy định ) BLDSVN - Bộ luật Dân sự của Việt Nam UCC - Uniform commercial code ( Bộ luật thương mại thống nhất Hoa kỳ - nguyên bản tiếng anh) L/C - Letter of credit (Thư tín dụng) LHDTQ - Luật hop đồng Trung Quốc MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta là phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trên cơ sở đẩy mạnh công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước. Thực tiễn nền kinh tế đất nước ta trong hơn một thập niên vừa qua đã khẳng định đường lối của Đảng là đúng đắn, sáng tạo. Nó đã tạo ra cho đất nước có một nền kinh tế vừa đa dạng, phong phú, vừa kết hợp được sức mạnh bên trong, vừa phối hợp sự hỗ trợ của bên ngoài. Nền kinh tế có thể nói là thay đổi từng ngày, từng giờ trên tất cả các bình diện trong nước và quốc tế.

Điều này chứng tỏ rằng Đảng ta đã vận dụng một cách sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta. Để thúc đẩy hơn nữa sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế đất nước, tạo khả năng, tiềm lực và củng cố các điều kiện cần thiết cho quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, chúng ta cần phát huy sức mạnh tổng hợp của tất cả các ngành, lĩnh vực kinh tế, phát huy sức mạnh nội lực, tranh thủ nguồn lợi từ bên ngoài thông qua đầu tư, du lịch, chuyển giao công nghệ, buôn bán hàng hóa quốc tế v. Lĩnh vực kinh doanh xuất nhập khẩu đã đạt được mức tăng trưởng rất cao trong thời kỳ 1991 đến 2000 (bình quân 18,4%/nam). Sự tăng trưởng đó lại tiếp tục được nâng lên, năm 2001 kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 26,9 tỷ USD, năm 2002 đạt 35,8 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 16,53 tỷ USD; nhập khan dat 19,3 tỷ USD [54, tr.

Xuất phát từ vị trí, vai trò quan trọng của hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu, Chính phủ xây dựng và thông qua "Đề án Chiến lược phát triển xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ thời kỳ 2001-2010”. Trong Đề án Chiến lược này, Chính phủ đánh giá, mặc dù đạt nhiều thành tích lớn trong công cuộc phát triển kinh tế của đất nước, nhưng công tác xuất nhập khẩu vẫn còn nhiều tồn tại, chủ yếu do: trình độ phát triển kinh tế của đất nước còn thấp, sức cạnh tranh của | hàng hoá yếu, giá thành sản phẩm cao nhưng chất lượng lại kém. Sản xuất chưa bám sát thị trường, trong khi thị trường là vấn đề sống còn của xuất khẩu. Cơ chế chính sách xuất nhập khẩu trong mấy năm gần đây đã được cải thiện theo chiêu hướng tích cực, nhưng chưa thật sự ổn định.

Chính vì vậy, Thủ tướng Chính phủ đã có Chi thị số 22/2000/CT-TTg ngày 27 tháng 10 năm 2000 về Chiến lược phát triển xuất nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ thời kỳ 2001-2010. Chi thị nêu rõ: "Tiép tuc chu trương dành uu tiên cao nhất cho xuất khẩu; tạo nguồn hàng có chất lượng, có giá trị gia tăng và sức cạnh tranh cao để xuất khẩu; góp phần giải quyết việc làm cho xã hội, tạo nguồn dy trữ ngoại tệ, đáp ứng nhu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; nhanh chóng rút ngắn khoảng cách phát triển kinh tế giữ nước ta và các nước trong khu vực". Trên tinh than đó, tại điểm 6 của Chỉ thi này,Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các Bộ, Ngành có liên quan:" rà soát, hoàn thiện các chính sách, cơ chế và biện pháp cụ thé, đáp ứng yêu cầu tạo nguồn hàng xuất khẩu và đẩy mạnh xuất khẩu. Các chính sách, cơ chế phải duoc đề cập toàn diện, nhằm hỗ trợ có hiệu quả cho xuất khẩu.

Cân phải nghiên cứu va ban hành các văn bản quy phạm pháp luật dựa trên các nguyên tắc về thuế quan, môi trường, an toàn vệ sinh dịch té, cũng như các nguyên tắc thoả thuận buôn bán song phương, hỗ trợ các ngành sản xuất hàng hoá lớn trong nước, có cơ chế chống độc quyền, chống gian lận thương mại và kiểm soát việc buôn bán ở các khu vực biên giới”. Đường lốt đó lại tiếp tục được khẳng định trong văn kiện của Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ 9: "Xây dựng nền kinh tế tự chủ phải đi đôi với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, mở rộng và nâng cao hiệu quả kinh tế đối ngoại, kết hợp nội lực với ngoại lực thành nguồn lực tổng hợp để phát triển đất nước” [15, tr 198-200]. Thực hiện chủ trương chủ động hội nhập quốc tế của Đảng và Nhà nước, Việt Nam đã thực sự hội nhập vào cộng đồng quốc tế ngày càng sâu sắc và toàn diện. Việt Nam đã là thành viên của khối ASEAN, đã ký kết Hiệp định Thương mại song phương với Hoa Kỳ và hiện nay đang chuẩn bị mọi thủ tục và điều kiện cần thiết để gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) vào năm 2005.

Pháp luật về kinh tế và thương mại quốc tế đã và đang thực sự là một công cụ hữu hiệu để các cá nhân, tổ chức cũng như các cơ quan Nhà nước có điều kiện thực thi một cách có hiệu quả chủ trương đường lối đó. Tuy vậy, thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế, trách nhiệm do vi phạm hợp đồng nói riêng và pháp luật thương mại nói chung còn nhiều bất cập, hạn chế cần phải được khắc phục. Những thành tựu kinh tế của đất nước trong những năm vừa qua đã có một phần đóng góp không nhỏ của kinh tế đối ngoại nói chung và mua bán hàng hoá quốc tế nói riêng. Cùng với những kết quả đã đạt được của hoạt động kinh tế đối ngoại, thì trong mua bán hàng hoá quốc tế (xuất nhập khẩu) cũng còn nhiều bất cập, đôi khi hoạt động đó còn bi can trở bởi cơ chế chính sách và pháp luật.

Mua bán hàng hoá quốc tế nhiều khi không được thuận buồm xuôi gió, các vụ vi phạm trong mua bán hàng hoá quốc tế cũng ngày càng gia tăng với tính chất phức tap hơn. Việc giải quyết các vi phạm này còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau cả về khách quan và chủ quan. Một trong những yếu tố đó là: các chủ thể tham gia ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế của Việt Nam chủ yếu là những nhà doanh nghiệp còn non trẻ, khả năng cạnh tranh còn yếu kém, kinh nghiệm trong mua bán hàng hoá quốc tế thì chưa nhiều, thiếu hiểu biết về pháp luật cũng như tập quán thương mại quốc tế; việc vận dụng pháp luật còn non kém lại phải đối mặt với những doanh nghiệp nước ngoài có bề dày kinh nghiệm và sắc sảo trong đàm phán ký kết hợp đồng, cũng như vận dụng pháp luật và tập quán thương mại quốc tế v. Vì vậy, thường bị đối tác của mình ép buộc, lấn lướt, đôi khi phải gánh chịu những rủi ro không đáng có.

Các văn bản điều chỉnh mối quan hệ này còn chưa được hoàn thiện, thiếu tính nhất quán và chưa phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế. Vì vậy, việc nghién cứu và hoàn thiện các lĩnh vực pháp luật của Việt Nam, mà đặc biệt là pháp luật trong 3 lĩnh vực thương mại lại càng cấp thiết, trong đó vấn đề trọng tâm là trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán nàng hoá quốc tế. Luật Thương mại đã đi vào cuộc sống được hơn 5 năm, thực tiên thi hành đã bộc lộ nhiều chồng chéo và bất cập. Nhưng cho đến nay cũng chưa có một công trình chuyên khảo nào nghiên cứu về vấn đề trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế.

Do đó, việc nghiên cứu toàn điện và có hệ thống những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn về chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế được quy định trong LTMVN là một vấn dé cấp thiết, có một ý nghĩa rất quan trọng, nhằm bao đảm tính vững chắc trong quan hệ mua bán hàng hoá, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước và của các doanh nghiệp Việt Nam, góp phần hạn chế việc vi phạm hợp đồng có thể xảy ra. Mặt khác, việc đi sâu nghiên cứu chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế còn giúp cho các doanh nghiệp Việt Nam hiểu rõ và vận dụng có hiệu quả trong quá trình thực hiện hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế. Trên cơ sở đó đề xuất những kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về lĩnh vực này. Tình hình nghiên cứu đề tài Vấn đề trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế đã được một số nhà luật học nước ta quan tâm nghiên cứu.

Chẳng hạn, PGS.TS Hoàng Thế Liên đã có các công trình nghiên cứu như: "Chế độ trách nhiệm tài sản đối với những vi phạm hợp đông kinh tế", "Đổi mới chế độ trách nhiệm vật chất đối với những vi phạm hợp đồng kinh tế" (Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 4 năm 1987); PGS.