Chuyển giá trong doanh nghiệp FDI - Kinh nghiệm quốc tế và giải pháp cho Việt Nam (Luận án TS. Dương Văn An, Học viện KHXH Việt Nam)

Chuyển giá là việc xác lập giá trong các giao dịch giữa các thực thể có mối quan hệ liên kết. Mức giá này thường khác biệt so với giá thị trường tự do. Động cơ hàng đầu của doanh nghiệp FDI là giảm thiểu số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp trên quy mô toàn cầu. Lợi nhuận được chuyển dịch từ quốc gia có thuế suất cao sang quốc gia có thuế suất thấp hoặc thiên đường thuế. Ngoài ra, doanh nghiệp còn chuyển giá để tránh các rủi ro tỷ giá hối đoái. Một số đơn vị tìm cách vượt qua rào cản kiểm soát ngoại hối hoặc tối ưu hóa dòng tiền nội bộ. Mục tiêu thâu tóm đối tác liên doanh trong nước cũng là một động cơ nguy hiểm. Nhiều doanh nghiệp cố tình tạo lỗ kéo dài để buộc bên liên doanh thoái vốn giá rẻ.

Chuyển giá gây tổn hại sâu rộng đến nền kinh tế của nước tiếp nhận đầu tư. Tác động trực tiếp đầu tiên là làm thất thu lớn ngân sách nhà nước. Các doanh nghiệp FDI có doanh thu hàng nghìn tỷ đồng nhưng liên tục báo lỗ. Nguồn lực phục vụ đầu tư công và an sinh xã hội bị thu hẹp đáng kể. Tình trạng này còn tạo ra sự bất bình đẳng trong cạnh tranh thương mại. Doanh nghiệp nội địa tuân thủ thuế nghiêm túc bị thất thế trước các tập đoàn đa quốc gia trốn thuế. Bên cạnh đó, số liệu thống kê vĩ mô như GDP, tỷ suất lợi nhuận ngành và năng suất lao động bị sai lệch. Hình ảnh môi trường đầu tư kinh doanh cũng chịu ảnh hưởng tiêu cực nếu cơ chế giám sát thuế thiếu minh bạch.

Cộng đồng quốc tế ngày càng siết chặt các quy định về minh bạch thuế. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cùng Nhóm G20 đã dẫn dắt nhiều sáng kiến cải cách. Mục tiêu cốt lõi là ngăn chặn hành vi trốn thuế tinh vi qua biên giới. Các tiêu chuẩn trao đổi thông tin thuế tự động giữa các quốc gia được thiết lập. Doanh nghiệp FDI chịu sự giám sát chặt chẽ hơn về nghĩa vụ kê khai hồ sơ định giá chuyển nhượng. Cơ chế lưu trữ và cung cấp báo cáo lợi nhuận liên quốc gia trở thành yêu cầu bắt buộc. Sự hợp tác quốc tế này hỗ trợ cơ quan thuế các nước đang phát triển nâng cao năng lực thanh tra. Xu thế minh bạch hóa đang dần xóa bỏ không gian hoạt động của các thiên đường thuế.

Nguyên tắc giao dịch độc lập là kim chỉ nam trong quản trị giá chuyển nhượng toàn cầu. Nguyên tắc này yêu cầu các điều kiện giao dịch giữa các bên liên kết phải tương đương với giao dịch giữa các bên độc lập. Mức giá áp dụng phải phản ánh đúng bản chất kinh tế khách quan. Doanh nghiệp không được tự ý nâng giá nguyên vật liệu đầu vào hoặc hạ giá sản phẩm đầu ra để tối ưu thuế. Khi thanh tra, cơ quan quản lý sẽ phân tích và so sánh giao dịch nội bộ với giao dịch độc lập tương đồng. Mọi khác biệt trọng yếu về điều khoản hợp đồng hay chức năng hoạt động đều phải được điều chỉnh thích hợp. Việc tuân thủ nguyên tắc này bảo đảm cơ sở tính thuế phản ánh trung thực giá trị gia tăng tạo ra tại địa phương.

Nguyên tắc giá thị trường đóng vai trò thước đo chuẩn xác để định giá giao dịch liên kết. Cơ quan thuế sử dụng dữ liệu thị trường mở để đối chiếu mức giá hoặc tỷ suất lợi nhuận của doanh nghiệp FDI. Các phương pháp xác định giá phổ biến bao gồm so sánh giá giao dịch độc lập, giá bán lại và chi phí cộng lãi. Ngoài ra, phương pháp so sánh lợi nhuận thuần và phân bổ lợi nhuận cũng được áp dụng rộng rãi. Cơ quan quản lý sẽ bác bỏ các mức giá áp đặt nội bộ thiếu căn cứ kinh tế. Nếu doanh nghiệp không chứng minh được tính khách quan của mức giá kê khai, cơ quan thuế có quyền ấn định thuế. Việc áp dụng chuẩn xác nguyên tắc này ngăn ngừa việc dịch chuyển lợi nhuận phi pháp sang nước ngoài.

Doanh nghiệp FDI sử dụng nhiều thủ thuật chuyển giá phức tạp và tinh vi. Phổ biến nhất là nâng khống giá trị tài sản cố định, máy móc và công nghệ khi góp vốn ban đầu. Doanh nghiệp trích khấu hao cao, ghi nhận chi phí lớn và kéo dài tình trạng lỗ kỹ thuật. Thủ thuật thứ hai là mua nguyên vật liệu đầu vào từ công ty mẹ với giá rất cao. Ngược lại, sản phẩm hoàn thiện được xuất khẩu cho công ty liên kết ở mức giá thấp bất thường. Thủ thuật thứ ba liên quan đến phí bản quyền thương hiệu, phần mềm và dịch vụ quản trị nội bộ. Tập đoàn thường áp đặt mức phí dịch vụ rất lớn để rút cạn lợi nhuận trước thuế. Cuối cùng, hình thức tài trợ vốn mỏng thông qua các khoản vay lãi suất cao từ công ty mẹ cũng rất phổ biến.

Chương trình BEPS đưa ra các giải pháp đồng bộ nhằm bịt kín các lỗ hổng luật thuế quốc tế. Bốn tiêu chuẩn tối thiểu bắt buộc bao gồm chống các thông lệ thuế có hại, ngăn ngừa lạm dụng hiệp định thuế. Kèm theo đó là quy định lập hồ sơ quốc gia về giá chuyển nhượng và cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. BEPS yêu cầu các tập đoàn đa quốc gia nộp Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR). Tài liệu này cung cấp bức tranh toàn cảnh về doanh thu, thuế đã nộp và hoạt động kinh tế tại từng nước. Cơ quan thuế các nước thành viên có quyền tiếp cận và chia sẻ thông tin này. Nhờ đó, việc phát hiện các hành vi chuyển giá quy mô xuyên quốc gia trở nên nhanh chóng và chính xác hơn bao giờ hết.

Các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Úc và Nhật Bản sở hữu hệ thống chống chuyển giá rất chặt chẽ. Họ thiết lập các đơn vị thanh tra thuế chuyên trách với đội ngũ chuyên gia kinh tế và pháp lý trình độ cao. Dữ liệu thương mại toàn cầu được số hóa và phân tích tự động bằng công nghệ hiện đại. Quy định khống chế chi phí lãi vay được áp dụng triệt để nhằm ngăn chặn tình trạng vốn mỏng. Mức phạt trốn thuế chuyển giá tại các quốc gia này vô cùng nghiêm khắc. Ngoài việc truy thu thuế và phạt tiền lũy tiến, các sai phạm nghiêm trọng có thể bị khởi tố hình sự. Quan trọng hơn, các nước này luôn chủ động thúc đẩy đàm phán hợp tác song phương để bảo vệ cơ sở tính thuế nội địa.

Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra ba bài học cốt lõi cho các thị trường mới nổi. Thứ nhất, hệ thống pháp luật thuế phải luôn được cập nhật theo chuẩn mực quốc tế mới nhất. Mọi định nghĩa về giao dịch liên kết và quyền ấn định thuế cần rõ ràng, minh bạch. Thứ hai, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia toàn diện về giá thị trường và tỷ suất lợi nhuận ngành. Việc thiếu dữ liệu độc lập khiến cơ quan thuế luôn ở thế bị động khi tranh chấp. Thứ ba, đào tạo liên tục đội ngũ cán bộ thanh tra là nhân tố quyết định. Cán bộ thuế phải am hiểu sâu về chuỗi giá trị toàn cầu, tài chính doanh nghiệp và phân tích rủi ro. Cuối cùng, việc tăng cường hợp tác và trao đổi thông tin thuế quốc tế là yêu cầu sống còn.

Báo cáo tài chính của nhiều doanh nghiệp FDI tại Việt Nam thể hiện bức tranh đối nghịch kỳ lạ. Hơn 50% tổng số doanh nghiệp FDI kê khai thua lỗ trong nhiều năm liên tiếp. Đáng chú ý, nhiều đơn vị báo lỗ âm vốn chủ sở hữu nhưng liên tục đầu tư xây thêm nhà máy mới. Doanh thu của các công ty này vẫn tăng trưởng mạnh mẽ qua từng quý. Nghịch lý này là dấu hiệu rõ ràng của hành vi chuyển dịch lợi nhuận sang công ty mẹ ở nước ngoài. Lợi nhuận thực tế bị triệt tiêu bằng các khoản chi phí liên kết nhân tạo. Hậu quả là nhà nước không thu được thuế thu nhập doanh nghiệp tương xứng với tài nguyên và lao động đã sử dụng.

Công tác thanh tra chuyển giá tại Việt Nam đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật. Khó khăn lớn nhất là sự thiếu hụt cơ sở dữ liệu so sánh độc lập đáng tin cậy trên thị trường nội địa. Cơ quan thuế gặp thách thức lớn khi xác định giá thị trường cho các tài sản vô hình và dịch vụ kỹ thuật cao. Các tập đoàn đa quốc gia thường nắm giữ độc quyền về công nghệ, thương hiệu và chuỗi cung ứng. Họ cung cấp các tài liệu giải trình phức tạp được xây dựng bởi các hãng tư vấn luật quốc tế. Năng lực phân tích kinh tế lượng và kỹ năng đối thoại quốc tế của cán bộ thuế trong nước còn nhiều hạn chế. Quy trình thu thập chứng cứ giao dịch xuyên biên giới cũng mất rất nhiều thời gian.

Giai đoạn vừa qua ghi nhận những bước tiến đáng kể trong công tác chống chuyển giá tại Việt Nam. Ngành thuế đã thành lập các phòng thanh tra chuyên trách về giá chuyển nhượng tại các đô thị lớn. Hàng loạt cuộc thanh tra trọng điểm đã được tiến hành tại các doanh nghiệp FDI quy mô lớn. Cơ quan thuế đã truy thu, xử phạt hàng nghìn tỷ đồng và giảm số lỗ kết chuyển của doanh nghiệp. Nhận thức tuân thủ pháp luật thuế của khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài từng bước được nâng cao. Tuy nhiên, số vụ việc bị xử lý vẫn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ so với thực tế phát sinh. Các công cụ pháp lý và quy trình thanh tra vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện đồng bộ.

Nghị định 132/2020/NĐ-CP đánh dấu bước ngoặt lớn trong quản lý thuế đối với giao dịch liên kết tại Việt Nam. Nghị định quy định chi tiết về nghĩa vụ lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết gồm ba cấp. Đó là Hồ sơ tập đoàn toàn cầu, Hồ sơ quốc gia và Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia. Điểm cốt lõi là quy định khống chế tổng chi phí lãi vay không vượt quá 30% EBITDA. Quy định này ngăn chặn hiệu quả thủ thuật chuyển giá thông qua tài trợ vốn mỏng và chuyển lãi vay sang công ty liên kết. Nghị định 132/2020/NĐ-CP cũng quy định rõ các trường hợp được miễn kê khai và miễn trừ nghĩa vụ lập hồ sơ. Khung pháp lý này tăng tính răn đe và thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch.

Thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA) là công cụ hợp tác thuế tiên tiến. APA được ký kết giữa cơ quan thuế và người nộp thuế trước khi thực hiện giao dịch liên kết. Thỏa thuận này xác định nguyên tắc, phương pháp định giá và giá trị giao dịch trong khoảng thời gian xác định. Doanh nghiệp FDI tham gia APA sẽ hạn chế tối đa nguy cơ bị thanh tra và truy thu thuế hồi tố. Cơ quan thuế tiết kiệm được chi phí thanh tra phức tạp và bảo đảm nguồn thu ngân sách ổn định, dự báo được. APA có thể được thực hiện đơn phương, song phương hoặc đa phương giữa các cơ quan thuế quốc tế. Đây là công cụ hiệu quả giúp thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao và bền vững.

Chuyển đổi số là chìa khóa nâng cao năng lực giám sát và chống chuyển giá trong kỷ nguyên mới. Cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu lớn tích hợp về doanh nghiệp FDI. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp phân tích rủi ro và tự động cảnh báo các giao dịch liên kết bất thường. Dữ liệu hóa đơn điện tử cần được kết nối liên thông với hải quan và ngân hàng thương mại. Bên cạnh công nghệ, việc mở rộng hợp tác quốc tế đóng vai trò then chốt. Việt Nam cần tích cực tham gia các hiệp định đa phương về hỗ trợ hành chính thuế. Việc trao đổi thông tin tự động xuyên biên giới giúp phát hiện dòng tiền chuyển dịch bất hợp pháp nhanh chóng và chính xác.