Áp dụng tập quán giải quyết tranh chấp thương mại ở Việt Nam - Luận án TS. Nguyễn Đình Nhâm

ĐẠI HỌC THIÊN KHOA LUẬT NGUYỄN ĐÌNH NHÂM ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2024 ĐẠI HỌC THIÊN KHOA LUẬT NGUYỄN ĐÌNH NHÂM ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM Chuyên ngành : Luật kinh tế Mã số : LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Ngô Huy Cương HÀ NỘI - 2024 Lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c sè liÖu nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc. Nh÷ng kÕt luËn khoa häc cña luËn ¸n ch­a tõng ®­îc ai c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nµo kh¸c. T¸c gi¶ luËn ¸n MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 7 1.

Tiền đề của việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 7 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 8 1. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước 23 1. Kế thừa và nghiên cứu phát triển trong khuôn khổ đề tài luận án 25 1.

Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và sử dụng phương 28 pháp nghiên cứu Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG TẬP QUÁN 34 GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI 2. Những khái niệm chủ yếu liên quan 34 2. Sự cần thiết áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp 51 thương mại 2. Quan hệ giữa tập quán pháp với các loại nguồn khác của 58 pháp luật 2.

Các nguyên tắc của áp dụng tập quán 69 2. Kỹ thuật áp dụng tập quán 75 2. Tổ chức áp dụng tập quán 85 Chương 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT 91 CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM 3. Môi trường pháp lý liên quan tới áp dụng tập quán ở Việt Nam 91 3.

Thực tiễn áp dụng tập quán ở Việt Nam hiện nay 110 3. Những bất cập chủ yếu liên quan tới áp dụng tập quán ở Việt 121 Nam hiện nay và nguyên nhân của những bất cập đó Chương 4: NHỮNG KIẾN NGHỊ LIÊN QUAN TỚI ÁP DỤNG 128 TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 4. Kiến nghị về chính sách và những định hướng liên quan tới áp 128 dụng tập quán 4. Kiến nghị những giải pháp cụ thể 131 KẾT LUẬN 143 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN 146 QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 147 MỞ ĐẦU 1.

Sự cần thiết nghiên cứu của đề tài Có lẽ tập quán với tính cách là một tập hợp các qui tắc điều chỉnh các hành vi của con người được hình thành ngay từ khi con người biết tổ chức thành cộng đồng. Lịch sử chứng minh, ở Châu Âu lục địa, cho đến khi xuất hiện jus commun, tập quán vẫn là các qui tắc phổ biến được sử dụng tại các cơ quan tài phán [83, tr. Và cho đến nay tập quán vẫn được xem là một loại nguồn bổ sung quan trọng của pháp luật, tuy mức độ có khác nhau ở các truyền thống pháp luật khác nhau, cũng như trong các hệ thống pháp luật khác nhau. Tập quán còn được biết đến với vai trò nền tảng của luật thương mại, có nghĩa là hầu hết các qui tắc của luật thương mại xuất phát từ các qui tắc tập quán của các thương nhân từ thời Trung cổ.

Người ta còn biết rằng tập quán quốc tế là một loại nguồn quan trọng của công pháp quốc tế hiện đại. Hay nói cách khác, các qui tắc tập quán quốc tế là cơ sở của công pháp quốc tế hiện đại. Dù ngày nay pháp luật thành văn được chú trọng, nhưng tập quán vẫn là một loại nguồn pháp luật bổ sung quan trọng ở hầu hết các nước, và góp phần to lớn vào việc xây dựng pháp luật nói chung bởi nó phần nào đó tạo lập nên nền tảng tâm lý của con người trong một cộng đồng nhất định. Ở Việt Nam, một đất nước có nhiều dân tộc anh em cùng chung sống trong đa dạng văn hóa, tập quán pháp hay luật tục của mỗi dân tộc có sự khác biệt và có vai trò khác nhau trong mỗi cộng đồng dân tộc.

Nhưng nói chung tập quán pháp dường như đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người và trở thành tiêu chuẩn cho hành vi ứng xử của mỗi thành viên trong các cộng đồng dân tộc đó. Nó là một phần quan trọng trong kiến thức bản địa mà cần được lưu truyền và sử dụng một cách có cân nhắc. Đôi khi có thể 1 nhận định: loại kiến thức bản địa này ở các dân tộc Tây Nguyên có tác dụng lớn hơn trong việc bảo vệ môi trường tự nhiên so với các qui định của luật thành văn. Thực tế Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam có xác định nguyên tắc áp dụng tập quán.

Nguyên tắc này được xem là một nguyên tắc quan trọng trong việc điều tiết các quan hệ thuộc lĩnh vực luật tư. Kế tiếp đó, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 04/2005/NQ-HĐTP ngày 17/9/2005 giải thích rõ hơn về khái niệm tập quán thương mại và cụ thể hóa nguyên tắc này. Trong các định hướng cải cách pháp luật và cải cách tư pháp, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, tại Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW, nhấn mạnh tới định hướng cải cách phù hợp với các tập quán và thông lệ quốc tế. Thế nhưng thực tiễn áp dụng tập quán ở Việt Nam hiện nay còn nhiều hạn chế bởi việc nhận thức về tập quán đã có phần mai một và ít được chú trọng.

Các khiếm khuyết này có lẽ có lý do từ sự bộc lộ vật chất của tập quán không rõ ràng và kém đồng nhất so với các loại nguồn pháp luật khác như: văn bản qui phạm pháp luật, tiền lệ pháp, cũng như học thuyết pháp lý. Vì vậy việc chứng minh tập quán trước tòa án là một công việc đầy khó khăn và phức tạp. Tuy nhiên việc xây dựng nền kinh tế thị trường đòi hỏi áp dụng tập quán bởi văn bản pháp luật không thể bao phủ toàn bộ các quan hệ đầy biến động trong đời sống xã hội. Mặt khác, hội nhập quốc tế khiến không thể từ chối áp dụng tập quán đối với những quan hệ pháp luật có yếu tố nước ngoài, nhất là trong lĩnh vực thương mại.

Vì vậy có sự xuất hiện nhu cầu khách quan và cấp thiết hiện nay là nghiên cứu thật kỹ lưỡng, sâu sắc, toàn diện và có hệ thống về tập quán và 2 vấn đề áp dụng tập quán để giải quyết các tranh chấp thương mại trên cả phương diện lý luận và thực tiễn. Bởi các lẽ đó tôi lựa chọn đề tài: "Áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam" làm đề tài cho Luận án tiến sĩ Luật học của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài luận án Mục đích nghiên cứu của đề tài luận án là nghiên cứu toàn diện, sâu sắc và có hệ thống các vấn đề lý luận về áp dụng tập quán trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam mà chủ yếu là trong giai đoạn hiện nay. Trên cơ sở đó, luận án lý giải thực tiễn áp dụng tập quán ở Việt Nam và đưa ra các kiến nghị liên quan tới lý luận và thực tiễn về áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại trên cả bình diện lập pháp và tư pháp.

Để đáp ứng được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án có các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể dưới đây: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận về áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại, về mô hình và môi trường pháp lý liên quan; - Phân tích và đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn liên quan tới áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại; - Tìm hiểu các khiếm khuyết của mô hình và môi trường pháp lý áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại, đồng thời tìm hiểu các nguyên nhân của các khiếm khuyết đó; - Đưa ra một số kiến nghị về chính sách, định hướng và giải pháp xây dựng mô hình và môi trường pháp lý áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án Luận án tập trung nghiên cứu lý luận pháp luật chuyên sâu về áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam hiện nay, 3 thực trạng của pháp luật Việt Nam liên quan và môi trường pháp lý áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại. Luận án tập trung nghiên cứu việc áp dụng các qui tắc tập quán với tính cách là các qui tắc của luật vật chất để giải quyết các tranh chấp thương mại. Luận án không nghiên cứu việc áp dụng các qui tắc tập quán với tính cách là các qui tắc của luật tố tụng.

Mặc dù luận án có hướng tới hoạt động thực tiễn, nhưng không đi sâu vào các kỹ năng liên quan. Luận án cũng không đi sâu vào nghiên cứu môi trường xã hội cho việc áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại. Bởi trong khuôn khổ có hạn, luận án không xây dựng mô hình chi tiết hoàn toàn về lý luận, cũng như thực tiễn áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại tại Việt Nam, mà chỉ đề cập tới những nét lớn của mô hình. Luận án cũng không nghiên cứu vấn đề áp dụng tập quán khi có xung đột tập quán, và không đi sâu nghiên cứu các tập quán thương mại quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chung của khoa học xã hội và các phương pháp nghiên cứu đặc thù của luật học để nghiên cứu đề tài. Các phương pháp chủ yếu bao gồm: phương pháp mô tả; phương pháp phân tích qui phạm và phân tích vụ việc; phương pháp phân tích lịch sử; phương pháp trừu tượng hóa; phương pháp khái quát hóa, mô hình hóa; phương pháp so sánh pháp luật… Việc sử dụng từng phương pháp cụ thể cho các vấn đề nghiên cứu khác nhau được luận giải tại Chương 1 của luận án này. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án Các kết quả nghiên cứu của luận án cho thấy, luận án đã góp phần xây dựng lý luận chuyên sâu, toàn diện và hệ thống về việc áp dụng tập 4 quán nói chung và áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại nói riêng.