Phát triển nuôi tôm tại Trà Vinh - Luận án tiến sĩ Lâm Thị Mỹ Lan - Đại học Đà Nẵng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG LÂM THỊ MỸ LAN PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM TẠI TỈNH TRÀ VINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Đà Nẵng, Năm 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG LÂM THỊ MỸ LAN PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM TẠI TỈNH TRÀ VINH Chuyên ngành: Kinh tế Phát triển Mã số: 62. 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. LÊ THẾ GIỚI 2. LÊ BẢO Đà Nẵng, Năm 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài luận án “Phát triển nuôi tôm tại tỉnh Trà Vinh” là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của hai nhà khoa học, bao gồm: Các thông tin, số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là do tôi tự tìm hiểu, phân tích, có trích dẫn một cách rõ ràng và chƣa từng đƣợc ai khác công bố tại bất cứ công trình nào.

Nghiên cứu sinh Lâm Thị Mỹ Lan ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. v DANH MỤC CÁC BẢNG. vi DANH MỤC CÁC HÌNH. viii MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM. Cơ sở lý luận về phát triển nuôi tôm.

Một số khái niệm về phát triển nuôi tôm. Nội dung và tiêu chí đánh giá sự phát triển nuôi tôm. Các nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển nuôi tôm. Nhân tố đo lƣờng sự phát triển nuôi tôm.

Kinh nghiệm phát triển nuôi tôm trong và ngoài nƣớc. Kinh nghiệm ngoài nƣớc. Kinh nghiệm trong nƣớc. Những bài học kinh nghiệm rút ra cho Trà Vinh .38 TÓM TẮT CHƢƠNG 1.

THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU. Mô hình nghiên cứu. Khung nghiên cứu. Mô hình đa nhân tố.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phƣơng pháp thu thập số liệu. Phƣơng pháp xử lý số liệu. Thiết kế nghiên cứu sơ bộ.

Các bƣớc nghiên cứu sơ bộ. Kết quả xây dựng thang đo nháp. 52 TÓM TẮT CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TRÀ VINH THỜI GIAN QUA.

Mở rộng quy mô nuôi tôm. Mở rộng diện tích mặt nƣớc nuôi tôm. Gia tăng hệ số sử dụng mặt nƣớc nuôi tôm. Gia tăng số lƣợng các nông hộ nuôi tôm.

Nâng cao trình độ kỹ thuật sản xuất. Đầu tƣ cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực trong nuôi tôm. Ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào nuôi tôm.

Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nuôi tôm. Chuyển dịch cơ cấu vật nuôi. Chuyển dịch hình thức nuôi. Phát triển dịch vụ phục vụ nuôi tôm.

Nhóm hỗ trợ đầu vào. Nhóm hỗ trợ đầu ra. Hệ thống liên kết kinh tế. Đánh giá hiệu quả và kết quả trong nuôi tôm.

Các chỉ tiêu về sản lƣợng nuôi tôm. Các chỉ tiêu về giá trị. 83 TÓM TẮT CHƢƠNG 3. PHÂN TÍCH NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm về các đối tƣợng khảo sát. Kết quả xây dựng thang đo sơ bộ. Kết quả phân tích độ tin cậy Cronbach’s Alpha. Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA).

Thiết kế các bƣớc nghiên cứu chính thức. Phân tích nhân tố khẳng định CFA. Kiểm định mô hình nhân tố. Kiểm định giả thuyết và đánh giá về nhân tố ảnh hƣởng.

Kiểm định giả thuyết nghiên cứu. Đánh giá về các nhân tố ảnh hƣởng. Chính sách trong phát triển nuôi tôm. Những thành công, hạn chế và nguyên nhân hạn chế trong phát triển nuôi tôm tại tỉnh Trà Vinh thời gian qua.

Nguyên nhân hạn chế. 120 TÓM TẮT CHƢƠNG 4. CÁC GIẢI PHÁP NHẰM ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN NUÔI TÔM TẠI TỈNH TRÀ VINH. Cơ sở cho việc đề xuất giải pháp.

Xu hƣớng thay đổi môi trƣờng hoạt động nuôi trồng thủy sản. Một số chủ trƣơng, chính sách của Trung ƣơng, địa phƣơng về phát triển nuôi tôm. Phƣơng hƣớng phát triển. Các giải pháp nhằm đẩy mạnh phát triển nuôi tôm ở tỉnh Trà Vinh.

Đẩy mạnh công tác quy hoạch và quản lý quy hoạch. Nhóm giải pháp nâng cao trình độ kỹ thuật sản xuất. Nhóm giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu tôm nuôi. Nhóm giải pháp phát triển các dịch vụ phục vụ nuôi tôm.

Nhóm giải pháp gia tăng kết quả và hiệu quả sản xuất trong NT. 142 TÓM TẮT CHƢƠNG 5. Kết quả đạt đƣợc. Hạn chế và hƣớng nghiên cứu tiếp theo .150 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC.

i v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VASEP Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam FAO Tổ chức Nông lƣơng Liên Hiệp Quốc UNIDO Tổ chức phát triển công nghiệp liên hiệp quốc UN Liên Hiệp Quốc CNCBTSXK Công nghiệp chế biến thủy sản xuất khẩu TS Thủy sản TC Thâm canh STC Siêu thâm canh PTNT Phát triển nuôi tôm BTC Bán thâm canh QC Quảng canh QCCT Quảng canh cải tiến TC Thâm canh CCSPTN Chuỗi cung sản phẩm tôm nuôi ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long GTGT Giá trị gia tăng GTGTT Giá trị gia tăng thuần GTTS Giá trị thủy sản HĐND Hội đồng nhân dân NT Nuôi tôm NTTS Nuôi trồng thủy sản NMCB Nhà máy chế biến GO Giá trị sản xuất VA Giá trị gia tăng LĐTT Lao động trực tiếp vi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Kế hoạch chọn mẫu theo vùng nuôi. Thang đo nhân tố điều kiện tự nhiên. Thang đo nhân tố nguồn vốn đầu tƣ.

Thang đo nhân tố nguồn lực lao động. Thang đo nhân tố điều kiện yếu tố đầu vào. Thang đo nhân tố điều kiện thị trƣờng. Thang đo nhân tố các ngành phụ trợ và liên quan.

Thang đo nhân tố cấu trúc ngành và sự cạnh tranh. Thang đo kết quả hoạt động. Thang đo kết quả thị trƣờng. Diện tích nuôi tôm tỉnh Trà Vinh.

Hệ số sử dụng mặt nƣớc giai đoạn 2015-2019. Sự biến động số hộ tôm của tỉnh Trà Vinh. Kết quả thực hiện về phát triển hạ tầng thủy sản. Sự phát triển về đầu tƣ hạ tầng ao nuôi tôm.

Trình độ chuyên môn của lao động nuôi tôm. Tình hình tuyên truyền, phổ biến pháp luật và tập huấn. Tình hình tham gia tập huấn trong 2 năm 2016-2018. Tình hình nuôi tôm siêu thâm canh quy chuẩn VietGap.

Sự thay đổi năng suất tôm qua các năm. Tỷ lệ chuyển đổi diện tích theo hình thức nuôi. Cơ sở sản xuất giống phân bố theo đối tƣợng năm 2019. Tình hình phát triển sử dụng tôm giống có chất lƣợng của tỉnh Trà Vinh.

Kết quả kiểm tra vật tƣ nông nghiệp của tỉnh năm 2019. Giá trị gia tăng các tác nhân tham gia CGT tôm thẻ chân trắng. Sự liên kết giữa những ngƣời nuôi tôm của tỉnh Trà Vinh. Sự phát triển liên kết dọc của tỉnh Trà Vinh năm 2016 và 2018.

Sự biến động sản lƣợng tôm nuôi tỉnh Trà Vinh. Giá trị NTTS tỉnh Trà Vinh giai đoạn 2010-2019 theo giá so sánh 2010. Sự biến động giá trị gia tăng ngành nuôi tôm tỉnh Trà Vinh theo giá so sánh năm 2010. Thu nhập hỗn hợp bình quân 1 vụ tôm của tỉnh Trà Vinh.

Ƣớc tính chi phí, doanh thu và lợi nhuận trung bình trên ao của các nông hộ nuôi tôm thẻ chân trắng. Ƣớc tính chi phí, doanh thu và lợi nhuận trung bình trên 1 tấn tôm của thƣơng lái. Ƣớc tính chi phí, doanh thu và lợi nhuận trung bình trên 1 tấn tôm của doanh nghiệp chế biến. Kết quả Cronbach’s alpha thang đo kết quả hoạt động.

Kết quả kiểm định giá trị phân biệt các khái niệm trong mô hình tới hạn. Độ tin cậy tổng hợp và phƣơng sai trích. Kết quả ƣớc lƣợng mô hình lý thuyết (chuẩn hóa). Ƣớc lƣợng Bootstrap với mẫu N = 600.

Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết. Kết quả ƣớc lƣợng của từng chỉ tiêu trong mô hình nhân tố. Mức hỗ trợ đối với tôm bị thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh. Các chỉ tiêu phát triển ngành tôm đến năm 2025.

Lƣợng điện phục vụ cho khu nuôi tôm công nghiệp. Nhu cầu lao động cho nuôi tôm. Chuỗi giá trị tôm thẻ chân trắng với kênh thị trƣờng xuất khẩu tỉnh Trà Vinh năm 2017. iii Phụ lục 5A.

Chuỗi giá trị tôm thẻ chân trắng với kênh thị trƣờng nội địa tỉnh Trà Vinh năm 2017 .iv Phụ lục 1C. Kết quả Cronbach’s alpha thang đo nhân tố ảnh hƣởng .xx viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. Khung nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu.

Quy trình chọn mẫu. Cơ cấu các loài tôm của tỉnh Trà Vinh. Sản lƣợng tôm nuôi của tỉnh Trà Vinh giai đoạn 2010 - 2019. Tỷ lệ giá trị ngành NTTS tỉnh Trà Vinh.

Kết quả mô hình CFA trong nghiên cứu. Kết quả SEM lần 2. Tính cấp thiết của đề tài Sở hữu đƣờng bờ biển dài 3260 km (Tổng cục Thống kê, 2019) Việt Nam là đất nƣớc đầy tiềm năng để phát triển thủy sản nói chung và nuôi trồng thủy sản (NTTS) nói riêng, với nhiều chủng loại, phân bố trên cả 3 miền Bắc, Trung, Nam. Hơn 10 năm qua ngành NTTS Việt Nam, đặc biệt là nuôi tôm (NT) đã phát triển một cách vƣợt bậc, có những đóng góp quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội.

Ngành tôm cũng đã tiên phong trong quá trình mở rộng thị trƣờng tiêu thụ khắp các Châu Lục. Năm 2019, tôm Việt Nam đã có mặt trên 99 thị trƣờng, đạt kim ngạch xuất khẩu 3,38 tỷ đô la Mỹ với một số thị trƣờng chủ lực nhƣ: Mỹ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, ASEAN, Australia, Brazil, Mexico. Trong đó, tôm thẻ chân trắng chiếm 70%, tôm sú chiếm 20,5% và các sản phẩm tôm biển và tôm khá chiếm 9,5% (VASEP, 2019). Nhìn chung, diện tích và sản lƣợng tôm nuôi tăng trong thời gia qua tập trung chủ yếu ở 8 tỉnh ven biển vùng ĐBSCL.

Năm 2019, diện tích nuôi tôm đạt 720 nghìn ha, sản lƣợng tôm nƣớc lợ ƣớc đạt 750 nghìn tấn bằng 98,3% so với năm 2018, trong đó tôm sú ƣớc đạt 270.000 tấn, tôm chân trắng là đạt 480.