Luận án tiến sĩ: Chuyển biến sở hữu CPH DNNN Việt Nam - Nguyễn Lê Quý Hiến

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TR_ỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ NGUYEN LÊ QUÝ HIẾN CHUYỀN BIẾN QUAN HỆ SỞ HỮU TRONG CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ N- ỚC Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ HÀ NỘI - 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TR ONGDAI HỌC KINH TẾ NGUYỄN LÊ QUÝ HIẾN CHUYEN BIEN QUAN HỆ SỞ HỮU TRONG CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ N- ỚC Ở VIỆT NAM Chuy’n ngụunh: Kinh tÕ chÝnh trb M: sé: 62.01 LUẬN AN TIEN SY KINH TẾ CHÍNH TRI NG ỜIH ONG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYEN NGOC THANH 2. TRAN TIEN C ONG Ha Noi - 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Những kêt quả nghiên cứu của Luận án là trung thực và nội dung của Luận án chưa từng được ai công bồ trong bat kỳ công trình khoa học nào.

TÁC GIÁ LUẬN ÁN Nguyễn Lê Quý Hién LOI CẢM ON Trước tiên, tôi xin bảy tỏ lời cảm ơn chân thành tới PGS. Nguyễn Ngọc Thanh và TS. Trần Tiến Cường đã hướng dẫn tôi hết sức tận tình trong suốt quá trình nghiên cứu, hoàn thiện Luận án này. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn tới Khoa Kinh tế chính trị, Phòng Đảo tạo Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) cùng các thay, cô trong và ngoài Trường đã quan tâm, tham gia đóng góp ý kiến và hỗ trợ tôi một cách hiệu quả trong suốt quá trình nghiên cứu của mình.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Cục Tài chính Doanh nghiệp — Bộ Tài chính, Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước, Trung tâm Thông tin tư liệu Khoa học và công nghệ Quốc gia, Thư viện Quốc gia Hà Nội và các đồng nghiệp đã hỗ trợ, cung cấp tài liệu, tham gia đóng góp ý kiến giúp tôi hoàn thành công trình nghiên cứu của mình. Cuôi cùng, tôi xin cảm on gia đình, bạn bè đã động viên, cô vũ và ho trợ tôi trong suốt thời gian qua. MỤC LUC Trang LỜI CAM ĐOAN | LỜI CẢM ƠN 2 MỤC LỤC 3 DANH MỤC CÁC HÌNH 5 DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HỘP 6 DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC 7 DANH MỤC CÁC CHỮ VIET TAT 8 PHAN MỞ DAU 9 Chương 1. Một số van dé lý luận và thực tiễn về chuyển biến QHSH 19 trong CPH DNNN 1.1 Cổ phan hóa doanh nghiệp nhà nước 19 1.1 Doanh nghiệp nhà nước 19 1.2 Cổ phần hóa doanh nghiệp nha nước 26 Chuyển biến quan hệ sở hữu trong quá trình cỗ phan hóa 1.

Ee 33 doanh nghiệp nhà nước 1.1 Chuyển biến quan hệ sở hữu 33 Chuyên biến quan hệ sở hữu trong quá trình cổ phần hóa doanh 1.22 ~ oe 40 nghiệp nha nước 13 Kinh nghiệm về cỗ phần hóa và chuyển biến quan hệ sở hữu ở 52 ¬" một số quốc gia 13.1 Các hình thức cai cách doanh nghiệp nhà nước ở Nga và Trung 52 ` Quôc 1.2 _ Những bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam 62 KET LUẬN CHƯƠNG | 66 Chương 2. Chuyén biến quan hệ sở hữu trong quá trình cỗ phan 67 hóa doanh nghiệp nha nước ở Việt Nam Tổng quan về quá trình cỗ phần hóa doanh nghiệp nhà nước 2. „vua 67 ở Việt Nam 211 Chủ trương, đường lỗi của Dang va Nhà nước về cô phần hóa 67 doanh nghiệp nhà nước 2. Tổ chức thực hiện 74 Chuyển biến quan hệ sở hữu trong quá trình cỗ phan hóa 2.

+A 90 doanh nghiệp nha nước ở Việt Nam 2. Cơ cau sở hữu trong các doanh nghiệp cô phần hóa 90 Quan hệ quản lý và quan hệ phân phối trong các doanh nghiệp 100 2. cô phan hóa Tác động của chuyên biến quan hệ sở hữu đến hiệu quả hoạt 2. động của các doanh nghiệp cô phan hóa 107 Đánh giả chung về tác động của chuyển bién quan hệ sở hữu 3 trong quá trình cô phan hóa doanh nghiệp nhà nước 134 Một số đánh giá chung về quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp 2.

Hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp cổ phan hóa 139 Hiệu quả hoạt động kinh tế theo mức độ chi phối của sở hữu 2. 140 nhà nước trong doanh nghiệp cô phần hóa KET LUẬN CHƯƠNG 2 144 Chương 3. Quan điểm và giải pháp thúc đây chuyền biến quan hệ sở hữu trong quá trình cỗ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt 145 Nam giai đoạn từ nay đến 2015, tầm nhìn đến 2020 3. Bắi cảnh kinh tế thé giới và Việt Nam 145 3.

Bối cảnh kinh tế thé giới 145 3. Bối cảnh kinh tế trong nước 147 Quan điểm và giải pháp thúc day chuyển biến quan hệ sở 3. hữu trong quá trình cỗ phan hóa doanh nghiệp nhà nước ở 154 Việt Nam giai đoạn từ nay dén 2015, tam nhìn dén 2020 Một sô quan điêm về hoàn thiện quan hệ sở hữu trong quá trình 3. cô phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam 154 Một số giải pháp thúc đây chuyền biến tích cực quan hệ sở hữu 3.

nhăm nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp cô phân hóa 161 trong giai đoạn từ nay đên 2015, tâm nhìn đên 2020 KET LUẬN CHUNG 177 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CONG BO 180 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 181 PHAN PHU LUC 187 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 2.1 Số lượng DNCPH qua các giai đoạn.2 Sở hữu Nhà nước tại các DNCPH từ 1998-2004 92 Sở hữu Nhà nước tại các DNCPH tính đến hết ngà Hinh “2 31/12/2008 | ” i Hình 2.4 Chu sở hữu tai các DNCPH 96 Hinh 2.5 Su thay đổi cán bộ quản lý và người đại diện vốn Nhà nước 106 tại các DNCPH Hình 2.6 Sự tăng quy mô trung bình một DNCPH theo vốn 108 Hình 2.7 Các chỉ số so sánh về hiệu quả kinh tế của DNCPH 109 Hình 2.8 Cơ cấu doanh nghiệp theo quy mô vốn 116 Hình 2.9 Cơ cau doanh nghiệp theo ngành 116 Hình 2.10 Phương thức CPH DNNN 136 Hình 211 Sự phat triển của DNCPH có tỷ lệ sở hữu vốn của Nhà nước dưới 50% 137 DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ HỘP Trang Số doanh nghiệp được quản lý hoặc bán vốn tại SCIC sau 5 Bang 2.1 95 năm hoạt động (2006-2010) Bang 2.2 So sánh chỉ số số lượng DNNN và vốn Nhà nước đã CPH 99 Bang 2.3 Một số chỉ tiêu hiệu quả kinh tế của DNCPH 109 Kiểm định những thay đổi của một số chỉ tiêu hiệu quả kinh Bang 2.4 118 tế tại 77 doanh nghiệp CPH do SCIC quản lý Bang 2.5 Bảng kiểm định những thay đổi của một số chỉ tiêu hiệu quả 119 a kinh tế theo 3 nhóm doanh nghiệp CPH do SCIC quản lý Bang 2.5 Bảng kiểm định những thay đổi của một số chỉ tiêu hiệu quả 120 b kinh tế theo 3 nhóm doanh nghiệp CPH do SCIC quản lý Bang 2.5 Bảng kiểm định những thay đổi của một số chỉ tiêu hiệu quả 120 C kinh tế theo 3 nhóm doanh nghiệp CPH do SCIC quản lý Kiểm định sự khác biệt giữa trung vi của các tiêu chí giữa các Bảng 2.6 124 cặp trong 3 nhóm doanh nghiệp CPH do SCIC quản lý Một số chỉ tiêu cơ bản của DNCPH và DNNN thuộc khu vực Bảng 2.7 138 kinh tế Nhà nước từ 31/12/2000 đến 31/12/2008 Tóm tắt một số kết quả của cuộc điều tra khảo sát 367 doanh Hộp 2.1 110 nghiệp do Bộ Tài chính thực hiện DANH MUC CAC PHU LUC Trang Tóm tat một số kết qua điều tra của mau khảo sát 367 doanh Phu lục 1 nghiệp sắp xếp lại theo hình thức cổ phan hóa giai đoạn 2000 188 - 2009 của Bộ Tài chính Phu luc 2 Các kết quả kiểm định 194 Số liệu tổng hợp các chỉ tiêu kinh doanh của mẫu khảo sát 77 Phu luc 3 og 209 doanh nghiệp cô phan hóa do SCIC quan ly, giai đoạn 2006 - 2010 BẢNG DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tw du nghĩa BCHTW Ban Chap hanh Trung uong CPH Cô phan hóa CTSH Chủ thể sở hữu DNCPH Doanh nghiệp nhà nước đã cô phần hóa DNNN Doanh nghiệp nhà nước ĐTSH Đối tượng sở hữu LLSX Lực lượng sản xuất QHSH Quan hệ sở hữu QHSX Quan hệ sản xuất ROA Tỷ suất lợi nhuận so với tài sản ROE Tỷ suất lợi nhuận so với vốn chủ sở hữu ROS Tỷ suất lợi nhuận so với doanh thu SCIC Tổng Công ty Dau tư va Kinh doanh vốn Nhà nước XHCN Xã hội Chủ nghĩa 10 PHAN MỞ DAU 1. Tinh cấp thiết của đề tai Trong thời kỳ đầu của quá trình xây dựng, chuyền đổi nền kinh tế tại tất cả các quốc gia có hoàn cảnh và điều kiện tương tự nước ta cho thấy: Quan hệ sở hữu (QHSH) trong doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đã bộc lộ những ton tai nhat dinh 1a nguyên nhân co ban tác động tiêu cực tới hiệu qua sản xuất, kinh doanh, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Do đó, đôi mới DNNN là một yêu cau có tính phổ biến ở tat cả các quốc gia trong quá trình chuyền đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường. Mỗi quốc gia có cách lựa chọn giải pháp dé thực hiện quá trình này khác nhau.

Ở nước ta, cổ phần hóa (CPH) DNNN là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm sắp xếp, tô chức lại, đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống DNNN. Từ năm 1992 đến nay, Dang và Nhà nước đã từng bước xây dựng, bổ sung và hoàn thiện các quan điểm, đường lối, chính sách, biện pháp, bước đi. và đã tiến hành CPH một số lượng khá lớn DNNN. Quá trình này đã có những tác động tích cực, đúng hướng đối với việc chuyên biến QHSH trong quá trình CPH DNNN, qua đó tác động đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, sau 20 năm thực hiện chủ trương này, CPH DNNN cũng đã bộc lộ không ít những khuyết điểm, thiếu sót, hạn chế đối với việc tạo chuyển biến QHSH trong quá trình CPH DNNN cả ở phương diện nhận thức, lý luận; quan điểm, đường lối đến những vấn đề phát sinh trong công tác tổ chức thực hiện. Những t6n tại, thiếu sót trong quá trình chuyển biến QHSH tại DNNN đã CPH (DNCPH) đã có những tác động tiêu cực tới quá trình CPH DNNN nói riêng và phát triển LLSX xã hội nói chung. Thực chất, CPH DNNN là một quá trình chuyền đổi sở hữu về tư liệu sản xuất trong DNCPH từ đơn sở hữu nhà nước sang đa sở hữu (có sự tham gia của các hình thức sở hữu phi nhà nước). Do đó, CPH DNNN sẽ làm chuyên biến QHSH trong DNCPH.