Luận văn: Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Yên Bái - Thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển bền vững

Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn Mai Th¬ng MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Từ buổi bình minh của lịch sử loài người, nông nghiệp luôn đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế nói chung và đảm bảo an ninh cho loài người nói nói riêng. Đúng như Ăng - ghen đã khẳng định: nông nghiệp là ngành có ý nghĩa quyết định đối với toàn bộ thế giới cổ đại và hiện nay nông nghiệp lại càng có ý nghĩa như thế. Nông nghiệp không những cung cấp lương thực, thực phẩm phục vụ cho nhu cầu cơ bản của con người mà còn là nguyên liệu cho các ngành kinh tế khác như công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, xuất – nhập khẩu, tạo việc làm cho dân cư và thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát triển.

Vai trò của nông nghiệp vô cùng quan trọng, đặc biệt trong thời đại ngày nay với thực trạng dân số thế giới tăng nhanh cộng với nhu cầu ngày càng cao của con người thì việc phát triển nông nghiệp càng trở nên bức thiết. Việt Nam là một quốc gia có nền nông nghiệp phát triển lâu đời chính vì thế hoạt động sản xuất nông nghiệp luôn chiếm một vị trí to lớn trong sản xuất của người dân cũng như trong cơ cấu nền kinh tế. Các biện pháp để phát triển một nền nông nghiệp toàn diện mà và đạt tốc độ cao luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhà nước ta, đặc biệt là trong giai đoạn đổi mới hiện nay. Nhà nước ta đã đưa ra hàng loạt các chính sách và điều lệ mới khuyến khích phát triển nông nghiệp, cụ thể là tháng 4/1988, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 10 - NQ/TW về tiếp tục đổi mới quản lý nông nghiệp, thực hiện khoán 10 (khoán hộ).

Cùng với nhiều chính sách mới được Chính phủ ban hành, nông nghiệp nước ta đã có nhiều bước phát triển mạnh mẽ, nhiều hộ nông dân đã mạnh dạn đầu tư vào sản xuất nông, lâm thủy sản theo nhiều mô hình khác nhau; chuyển từ sản xuất nông nghiệp tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa; quan hệ sản xuất trong nông nghiệp có bước điều chỉnh phù hợp với công cuộc đổi mới Líp: K55A - Khoa §Þa lý 1 Tr êng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn Mai Th¬ng kinh tế của đất nước; tạo động lực mới thúc đẩy kinh tế phát triển nhanh và toàn diện. Là một tỉnh miền núi nằm ở Đông Bắc của nước ta, nông nghiệp chiếm một vị trí chủ đạo trong cơ cấu kinh tế của Yên Bái. Từ thực tiễn đó, Hội Nghị Ban Chấp hành Đảng bộ Tỉnh khoá 13 đã ban hành Nghị quyết số 03 - NQ/TƯ ngày 15/3/1993 về “Tiếp tục đổi mới về phát triển nông thôn, lâm, nghiệp toàn diện, xây dựng nông thôn mới” với định hướng là “Phát triển kinh tế hộ là chủ trương có tính chiến lược của Đảng bộ nhằm mục tiêu xóa đói, giảm nghèo, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh…khuyến khích các hộ nông dân đầu tư vốn, lao động, kĩ thuật và kinh nghiệm vào đầu tư khai thác có hiệu quả diện tích đất trống, đồi núi trọc, phát triển kinh tế đồi rừng, kinh tế trang trại, không hạn chế về qui mô, diện tích…”. Để khai thác có hiệu quả hơn các nguồn lực phát triển nông nghiệp của tỉnh thì rất cần có những nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tỉnh Yên Bái vì chỉ có tổ chức lãnh thổ nông nghiệp một cách hợp lí thì mới khai thác được triệt để, toàn diện các nguồn lực về tự nhiên, kinh tế - xã hội đồng thời đẩy mạnh việc chuyên môn hóa sản phẩm và tăng nhanh năng suất lao động xã hội.

Chính từ tính cấp thiết và thực tiễn của vấn đề trên mà em đã chọn “Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp Yên Bái” làm đề tài cho khóa luận của mình. Mục tiêu, nhiệm vụ, giới hạn và phạm vi nghiên cứu 2. Mục tiêu Trên cơ sở tổng quan có chọn lọc những vấn đề lí luận và thực tiễn về TCLTNN trên thế giới và Việt Nam, đề tài nghiên cứu thực trạng TCLTNN tỉnh Yên Bái. Qua đó, đề xuất các giải pháp nhằm TCLTNN một cách hợp lý và khai thác có hiệu quả các tài nguyên nông nghiệp trong tỉnh theo hướng phát triển bền vững.

Líp: K55A - Khoa §Þa lý 2 Tr êng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn Mai Th¬ng 2. Nhiệm vụ của đề tài - Tổng quan những vấn đề lí luận và thực tiễn về tổ chức lãnh thổ nông nghiệp. - Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng tới tổ chức lãnh thổ nông nghiệp và nghiên cứu được các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp chính trên địa bàn tỉnh. - Tóm được những mặt hạn chế, tồn tại của các hình thức tổ chức lãnh thổ chính, từ đó đề xuất những phương hướng và giải pháp cơ bản để đem lại hiệu quả tối ưu cho sự phát triển nông nghiệp của tỉnh.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài - Về không gian: nghiên cứu các các hình thức tổ chức lãnh thổ điển hình trong địa bàn tỉnh Yên Bái. - Về thời gian: các vấn đề được nghiên cứu chủ yếu trong khoảng thời gian 2000 - 2008. Lịch sử nghiên cứu Trên thế giới, từ lâu khái niệm về tổ chức lãnh thổ, tổ chức không gian sản xuất đã được nhiều nhà khoa học địa lý quan tâm và nghiên cứu. Nổi bật là I.Thunen (người Đức, 1826) với lý thuyết phát triển các vành đai nông nghiệp, A.Weber (đầu thế kỉ XX) với lý luận khu vi luận công nghiệp, W.Christaller (Mỹ, 1903) với lý thuyết về “điểm trung tâm”, ngoài ra còn có F.

Ở nước ta, đặc biệt là sau khi tiến hành đổi mới (1986) thì nông nghiệp nói chung và TCLTNN nói riêng là đề tài được nhiều cơ quan và các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Điển hình ta có thể kể tới các công trình nghiên cứu như giáo trình “Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp” của tác giả Lê Thông, Nguyễn Minh Tuệ, NXB Giáo dục, 1996; giáo trình “Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp trên thế Líp: K55A - Khoa §Þa lý 3 Tr êng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn Mai Th¬ng giới” của Lê Thông, NXB Giáo dục, 1996 và giáo trình “Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp Việt Nam” của tác giả Đặng Văn Phan, NXBGD, 2008. Bên cạnh đó, các vấn đề về TCLTNN còn được đề cập tới trong các giáo trình khác như “Địa lý kinh tế - xã hội Việt Nam” của nhóm tác giả Lê Thông (chủ biên), Nguyễn Văn Phú, Nguyễn Minh Tuệ, NXB ĐHSP Hà Nội, 2004. Giáo trình “Địa lí kinh tế - xã hội đại cương” của các tác giả Nguyễn Minh Tuệ, Lê Thông, Nguyễn Viết Thịnh, NXB ĐHSP Hà Nội, 2006.

“Nhập môn địa lý nhân văn” của tác giả Lê Thông, NXB ĐHSP Hà Nội, 1992. Trong thời gian gần đây, đã có một số đề tài nghiên cứu về TCLTNN các vùng nông nghiệp điển hình có: “Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp vùng trung du miền núi phía Bắc” của Th.S Nguyễn Thị Liễu, năm 2008. Hình thức kinh tế trang trại cũng được nghiên cứu khá cụ thể với “Kinh tế trang trại các tỉnh trung du miền núi phía Bắc” của TS. Nguyễn Đức Thịnh, năm 2000; “Kinh tế trang trại ngoại thành Hà Nội” của Th.S Ngô Thị Hải Yến, năm 2001; “Kinh tế trang trại nước ta thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa” của Th.

Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 4. Quan điểm nghiên cứu 4. Quan điểm tổng hợp lãnh thổ Như chúng ta đó biết các đối tượng địa lý là các địa tổng thể nên khi nghiên cứu các đối tượng này đòi hỏi sự nghiên cứu một cách tổng hợp. Trong khoá luận, dựa trên những tài liệu, số liệu thu thập được, đề tài đã phân tích một cách tổng hợp và rút ra những đặc điểm cơ bản của các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp, sự phát triển cũng như phân bố của chúng trong địa bàn tỉnh.

Trong quá trình xây dựng đề tài, những vấn đề về lí luận và thực tiễn đều có sự gắn bó chặt chẽ; những vấn đề về điều kiện sản xuất, đặc điểm của các Líp: K55A - Khoa §Þa lý 4 Tr êng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn Mai Th¬ng hình thức, tình hình phát triển từng hình thức đều được nghiên cứu trong mối quan hệ qua lại và tạo thành một thể tổng hợp. Quan điểm sinh thái Quan điểm sinh thái có một ý nghĩa quan trọng đặc biệt trong nghiên cứu địa lý nói chung và địa lý kinh tế – xã hội nói riêng. Dựa trên quan điểm sinh thái, các đối tượng đều được nghiên cứu dựa trên mối quan hệ tác động qua lại giữa tự nhiên và con người. Con người được coi là chủ thể trong hoạt động sản xuất và tiêu dùng và luôn tác động tới môi trường tự nhiên nhằm đạt được hiệu quả kinh tế cao nhất.

Các địa hệ sinh thái luôn có sự khác nhau giữa mỗi miền và ngay trong một miền, sự khác biệt đó không chỉ diễn ra ở tự nhiên mà còn ở cả con người – chủ thể của sản xuất nên trong chu trình sản xuất cũng có sự khác biệt rất lớn. Chính vì thể cần nắm vững quan điểm sinh thái để nắm rõ bản chất đối tượng tại mỗi vùng sinh thái khác nhau. Quan điểm lịch sử – viễn cảnh Khi phân tích các hiện tượng địa lý phải đặt trong hoàn cảnh lịch sử của nó, phải đặt các sự kiện trong quá trình tương tác, vận động không ngừng. Trước khi phân tích các đặc điểm của các hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp tại tỉnh Yên Bái cần tìm hiểu về lịch sử hình thành của hình thức đó trên Thế giới và Việt Nam sau đó phân tích hình thức đó trong bức tranh nông nghiệp cả nước thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông thôn.

Từ thực trạng đó, đưa ra những phương hướng phát triển của mô hình trong thời gian tới. Phương pháp nghiên cứu 4.