Nguồn lực thanh niên Đồng bằng sông Cửu Long trong xây dựng nông thôn mới: Thực trạng và giải pháp

Tính cấp thiết của đề tài Nguồn lực thanh niên là bộ phận quan trọng của nguồn lực con người (NLCN), là tài sản quý giá mà mỗi quốc gia và toàn nhân loại đều quan tâm, chăm sóc, bồi dưỡng và tìm cách phát huy có hiệu quả trên con đường phát triển. Ở Việt Nam, thanh niên chiếm tỷ lệ khoảng 27,7% dân số cả nước và hơn 46,5% lực lượng lao động xã hội [11, tr.9], là một trong những nguồn lực tiên phong góp phần quan trọng vào thắng lợi của sự nghiệp cách mạng. Bước vào thời kỳ đổi mới, nhất là thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước và hội nhập quốc tế, Đảng ta khẳng định: “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên” [20, tr. Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một vùng nằm ở cực Nam của Tổ quốc gồm có 12 tỉnh và 01 thành phố trực thuộc Trung ương1, với tổng diện tích khoảng 40.

Đây là vùng có vị trí quan trọng về chính trị, kinh tế - xã hội, văn hóa của khu vực phía Nam, có tiềm năng lớn trong phát triển nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, đặc biệt là sản xuất lương thực, nuôi trồng, đánh bắt thuỷ sản và phát triển vườn cây ăn trái. Hiện nay, ĐBSCL có trên 17,5 triệu người, trong đó, thanh niên chiếm tỷ lệ 24,55% dân số của vùng. Thực hiện chủ trương xây dựng nông thôn mới (NTM) của Đảng, Nhà nước, trong những năm qua, thanh niên ĐBSCL đã tích cực tham gia các phong trào hành động cách mạng, xung kích, tình nguyện, thi đua lao động sản xuất làm giàu cho bản thân mình và đã có đóng góp không nhỏ vào những thành công của Chương trình xây dựng NTM của toàn vùng, được Đảng bộ, nhân dân các tỉnh ghi nhận. 1 Bao gồm: An Giang, Long An, Bến Tre, Bạc Liêu, Cà Mau, Thành phố Cần Thơ, Đồng Tháp, Hậu Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Tiền Giang, Trà Vinh, Vĩnh Long 2 Vai trò nổi bật của nguồn lực thanh niên trong xây dựng NTM ở ĐBSCL được thể hiện: là lực lượng đi đầu trong thông tin, tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân tham gia xây dựng NTM; tiên phong trong phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội của địa phương; đi đầu trong giữ gìn cảnh quan và bảo vệ môi trường nông thôn; tham gia tích cực trong phát triển sản xuất, tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo, giữ gìn các giá trị văn hóa dân tộc và xây dựng đời sống văn hóa ở địa phương; là lực lượng xung kích giữ gìn an ninh, trật tự trên địa bàn nông thôn, góp phần xây dựng hệ thống chính trị cơ sở ở nông thôn vững mạnh.

Tuy nhiên, hiện nay, vai trò của nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM vẫn còn chưa rõ nét, đóng góp của họ cho xây dựng NTM chưa tương xứng với tiềm năng hiện có. Nhiều tiêu chí NTM trong thực hiện đòi hỏi sự đóng góp trực tiếp của nguồn lực thanh niên nhưng tỷ lệ đạt được còn thấp như văn hóa, môi trường và an toàn thực phẩm,. Số lượng, nhất là chất lượng thanh niên nông thôn (TNNT) nhiều nơi chưa đáp ứng được yêu cầu của xây dựng NTM ở địa phương (trình độ học vấn thấp; trình độ khoa học, kỹ thuật hạn chế; đời sống khó khăn, việc làm thiếu, thu nhập bấp bênh,. Những hạn chế nêu trên ngoài nguyên nhân khách quan do đặc điểm về điều kiện địa lý, tự nhiên của vùng; xuất phát điểm của nông thôn ĐBSCL rất thấp; nguồn kinh phí Nhà nước chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng đầu tư xây dựng NTM, còn do những nguyên nhân sau đây trực tiếp tác động: 1) Ở nhiều địa phương, cấp ủy đảng chưa quan tâm đúng mức, thiếu sâu sát, thậm chí còn khoán trắng cho tổ chức Đoàn trong lãnh đạo công tác thanh niên, thậm chí chưa đánh giá đúng vị trí, vai trò của lớp trẻ trong đời sống xã hội; 2) Một số chính sách về thanh niên chưa phù hợp nhưng chậm được điều chỉnh, bổ sung, sửa đổi cho sát với thực tiễn; 3) Công tác vận động, tập hợp thanh niên vào tổ chức tỷ lệ đạt chưa cao; 4) Bản thân một bộ phận thanh niên chưa có chí vươn lên, chưa tích cực trong thực hiện các nhiệm vụ của tổ chức giao cho, trong đó có nhiệm vụ tham gia xây dựng NTM.

Những hạn chế và nguyên nhân nêu trên về phát huy vai trò nguồn lực thanh niên trong xây dựng NTM đã cản trở trực tiếp đến kết quả việc thực hiện 3 Chương trình xây dựng NTM ở ĐBSCL. Tính đến đầu năm 2016, cả khu vực ĐBSCL mới có 233/1260 xã đạt chuẩn NTM, chiếm tỷ lệ 18,49% (cả nước tính đến 2/2016 là 19,7%), tổng số tiêu chí đạt được là 16.896 tiêu chí, bình quân đạt 13,48 tiêu chí/xã [5]. Chính vì vậy, nghiên cứu về: “Nguồn lực thanh niên đồng bằng sông Cửu Long trong xây dựng nông thôn mới ” có ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn cấp bách không chỉ đối với ĐBSCL mà còn góp phần phát huy vai trò nguồn lực thanh niên trong chung tay xây dựng NTM ở nước ta hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích làm rõ một số vấn đề lý luận và thực trạng thực hiện vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM, luận án đề xuất các quan điểm, giải pháp phát huy vai trò nguồn lực thanh niên góp phần thực hiện các mục tiêu xây dựng NTM ở ĐBSCL hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án - Phân tích một số vấn đề lý luận về vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM - Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM và vấn đề đặt ra hiện nay - Trình bày quan điểm và đề xuất giải pháp phát huy vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu vai trò, thực hiện vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM hiện nay.

Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: Thứ nhất, nguồn lực thanh niên bao gồm những nhân tố tiềm năng và hiện hữu, tuy nhiên, trong khuôn khổ của luận án, tác giả chỉ nghiên cứu 4 những yếu tố hiện hữu của nguồn lực thanh niên (hay còn gọi là nguồn nhân lực thanh niên). Thứ hai, về xây dựng NTM. Căn cứ Quyết định số 1980/QĐ-TTg ngày 17/10/2016 của Thủ tướng Chính phủ về ban hành “Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2016-2020”, bao gồm 5 nhóm nội dung với 19 tiêu chí cụ thể. Đồng thời căn cứ vào Quyết định số 324/QĐ-TTg ngày 18/02/2013 của Thủ tướng Chính phủ về “Phê duyệt Đề án Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tham gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2013-2020”, luận án lựa chọn và tập trung làm rõ vai trò nguồn lực thanh niên trong xây dựng NTM, gồm: trong thông tin, tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân tham gia xây dựng NTM; trong thực hiện các tiêu chí về “Hạ tầng kinh tế - xã hội”; trong thực hiện các tiêu chí về “Kinh tế và tổ chức sản xuất”; trong thực hiện các tiêu chí về “Văn hóa - xã hội - môi trường”; trong thực hiện các tiêu chí về “Hệ thống chính trị” trong xây dựng NTM.

- Phạm vi về không gian: Đồng bằng sông Cửu Long gồm 12 tỉnh và 1 thành phố trực thuộc Trung ương, tuy nhiên, luận án tập trung tiến hành khảo sát thực tiễn ở 3 tỉnh: Long An (tỉnh có nhiều thành công trong xây dựng NTM); Sóc Trăng (tỉnh có đông đồng bào dân tộc thiểu số) và Cà Mau (tỉnh còn nhiều khó khăn trong xây dựng NTM). - Phạm vi về thời gian: Luận án nghiên cứu nguồn lực thanh niên, vai trò nguồn lực thanh niên trong xây dựng NTM ở ĐBSCL từ năm 2010 đến nay (từ khi có Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010- 2020). Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án - Luận án thực hiện dựa trên cơ sở hệ thống quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nguồn lực thanh niên, về vấn đề nông nghiệp, nông thôn; các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác thanh niên, về xây dựng NTM. 5 - Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, mô tả, điều tra xã hội học, trừu tượng hóa, khái quát hóa.

Phương pháp điều tra xã hội học được thực hiện: Đối tượng và hình thức và khảo sát: Khảo sát bằng phiếu hỏi: 360 phiếu đối với đối tượng thanh niên bao gồm: TNNT (217 phiếu); thanh niên thành thị (81 phiếu); thanh niên dân tộc (62 phiếu, dân tộc Khmer) và 224 phiếu đối với đối tượng cán bộ lãnh đạo, quản lý xã (bao gồm cả tổ chức đoàn) và cán bộ phụ trách xây dựng NTM ở huyện, xã thuộc các tỉnh ĐBSCL. Phỏng vấn sâu 6 Chủ tịch, Phó chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) các xã của tỉnh Cà Mau. Địa bàn và thời gian tiến hành khảo sát: Tại tỉnh Cà Mau, khảo sát từ ngày 21/7/2018 đến ngày 26/7/2018. Tại tỉnh Sóc Trăng, khảo sát từ ngày 02/8/2018 đến ngày 05/8/2018.

Tại tỉnh Long An, khảo sát từ ngày 10/9/2018 đến ngày 14/9/2018. Tổng số đối tượng được khảo sát là 584 người. Sau khi thu thập thông tin từ các đối tượng được khảo sát, tác giả tiến hành tổng hợp, phân tích, đánh giá các số liệu và kết quả được trình bày ở phần phụ lục của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án - Xây dựng khung lý thuyết luận án, trong đó góp phần làm rõ các khái niệm công cụ gồm: khái niệm nguồn lực thanh niên, khái niệm vai trò nguồn lực thanh niên.

Đặc biệt, khung lý thuyết nghiên cứu xác định được 5 nội dung vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM và chỉ ra được các yếu tố tác động tới thực hiện vai trò nguồn lực thanh niên ĐBSCL trong xây dựng NTM.