Phân tích tổn thương sinh kế nông hộ do hạn hán ở Ninh Thuận - Luận án TS Châu Tấn Lực

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP.HCM CHÂU TẤN LỰC PHÂN TÍCH TỔN THƯƠNG SINH KẾ NÔNG HỘ DO TÁC ĐỘNG CỦA HẠN HÁN TẠI TỈNH NINH THUẬN Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 9.15 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP Thành phố Hồ Chí Minh - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP.HCM CHÂU TẤN LỰC PHÂN TÍCH TỔN THƯƠNG SINH KẾ NÔNG HỘ DO TÁC ĐỘNG CỦA HẠN HÁN TẠI TỈNH NINH THUẬN Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 9.15 Người hướng dẫn Khoa học: PGS.TS Đặng Thanh Hà Thành phố Hồ Chí Minh - 2024 i LÝ LỊCH CÁ NHÂN Tôi tên là Châu Tấn Lực, sinh ngày 24 tháng 12 năm 1974 tại tỉnh Ninh Thuận. Số điện thoại: 0918. Email: chautanluc@gmail.com Thời gian Quá trình Địa chỉ Năm 1993 Tốt nghiệp THPT tại Trường Trường PTTH An Phước PTTH An Phước Huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận Năm 1998 Tốt nghiệp tại Trường ĐH Kinh tế Số 37 Ngũ Hành Sơn, Q3. & QTKD Đà Nẵng TP.

Đà Nẵng Chuyên ngành: Kinh tế Phát triển Năm 1999 – 2010 Làm việc tại Agribank Ninh Chi nhánh Agribank Ninh Phước, Ninh Thuận. Phước, tỉnh Ninh Thuận. Năm 2010-2013 Học Cao học (Thạc sỹ) AIT Thái Lan Chuyên ngành: Regional and Rural Development Planning Năm 2013- 3/2014 Làm việc tại Agribank Ninh Chi nhánh Agribank Ninh Phước, Ninh Thuận Phước, tỉnh Ninh Thuận. Tháng 3/2014 – Giảng viên: Ngành Quản trị Kinh Trường ĐH Hoa Sen, nay Doanh.

Khoa Kinh tế - Quản Trị. Số 8, Nguyễn Văn Tráng, Q.1 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi tên Châu Tấn Lực, xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Châu Tấn Lực iii LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian dài tiến hành triển khai và nghiên cứu, tác giả đã hoàn thành nội dung luận án “Phân tích tổn thương sinh kế nông hộ do tác động của hạn hán tại tỉnh Ninh Thuận”.

Luận án được hoàn thành không chỉ là công sức của bản thân tác giả mà có nhiều sự giúp đỡ, hỗ trợ tích cực của nhiều cá nhân và tập thể. Trước hết, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc đến PGS.TS Đặng Thanh Hà, người trực tiếp hướng dẫn khoa học. Thầy đã dành nhiều thời gian, tâm sức, nhiều ý kiến, nhận xét quý báu, chỉnh sửa những chi tiết nhỏ trong luận án, giúp luận án được hoàn thiện hơn về mặt nội dung cũng như hình thức. Thầy cũng đã luôn quan tâm, động viên, nhắc nhở để tác giả có thể hoàn thành luận án đúng tiến độ.

Tác giả chân thành cảm ơn TS. Lê Công Trứ, TS. Đặng Lê Hoa, TS. Lê Quang Thông, TS.

Nguyễn Ngọc Thùy, TS. Trần Độc Lập, TS. Đặng Minh Phương và TS. Hoàng Hà Anh đã có những ý kiến đóng góp quý báu đồng thời sự quan tâm, động viên và chỉ bảo tận tình của quý thầy/cô đã là nguồn động lực, nhắc nhở và giúp tôi hoàn thiện luận án tốt hơn.

Đó là những đóng góp quý giá và không thể phủ nhận trong quá trình nghiên cứu và viết luận án của tác giả. Xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy/cô Tác giả xin trân trọng cảm ơn cán bộ Trung tâm Khí tượng Thủy văn Ninh Thuận; Chi Cục Thống kê tỉnh, Sở Kế hoạch & Đầu tư tỉnh, Sở Nông Nghiệp & PTNT tỉnh, cán bộ Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các huyện Thuận Nam, Thuận Bắc, Ninh Hải, cán bộ UBND xã và nông hộ ở xã Phước Nam, Phước Ninh, Thanh Hải, Vĩnh Hải, Lợi Hải, và Bắc Sơn đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình thu thập tài liệu, số liệu phục vụ cho đề tài. Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, bạn bè, các đồng nghiệp, vì đã luôn động viên, quan tâm giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập và hoàn thiện luận án! iv TÓM TẮT Trong những năm gần đây, tình trạng hạn hán ngày càng trở nên nghiêm trọng, gây ra ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và tác động mạnh đến hoạt động sinh kế của nông hộ tại tỉnh Ninh Thuận. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích tổn thương sinh kế của nông hộ do ảnh hưởng hạn hán thông qua phỏng vấn trực tiếp 231 nông hộ bằng bảng câu hỏi tại 3 huyện: Thuận Nam, Thuận Bắc và Ninh Hải.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế của Hahn và ctv (2009), bao gồm các yếu tố thành phần như đặc điểm hộ, chiến lược sinh kế, sức khỏe, vốn tài chính, thực phẩm, nguồn nước, mạng lưới xã hội, và hạn hán để xác định chỉ số LVI và LVI-IPCC. Mô hình hồi quy Tobit và mô hình Multivariate Probit được sử dụng để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế và các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chiến lược thích ứng với hạn hán của nông hộ. Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ số LVI đối với nông hộ Ninh Thuận bị tổn thương sinh kế ở mức trung bình đến cao. Các yếu tố có giá trị tổn thương cao như tài chính, nguồn nước, mạng lưới xã hội và ảnh hưởng của hạn hán.

Chỉ số LVI-IPCC là -0,008 cho thấy khả năng tổn thương sinh kế trong bối cảnh hạn hán ở mức trung bình. Trong đó, khả năng thích ứng của nông hộ có giá trị tổn thương tương đối cao so với sự nhạy cảm và sự phơi nhiễm. Nghiên cứu đã khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế của nông hộ trong điều kiện hạn hán nhẹ bao gồm 7 yếu tố: yếu tố dân tộc, nguồn vốn nhân lực, nguồn vốn xã hội, diện tích cây trồng lâu năm, diện tích cây trồng hàng năm, điều chỉnh lịch thời vụ và thông tin cảnh báo về hạn hán. Có 7 yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sinh kế của nông hộ trong điều kiện hạn hán nặng bao gồm: yếu tố dân tộc, nguồn vốn nhân lực, nguồn vốn xã hội, diện tích cây trồng lâu năm, nguồn vốn tài chính, di cư tạm thời và thông tin cảnh báo về hạn hán.

Đối với chiến lược thích ứng, nghiên cứu cũng đã nhận diện được 11 chiến lược thích ứng với hạn hán mà nông hộ lựa chọn áp dụng được chia thành 5 nhóm chính là điều chỉnh lịch thời vụ, chủ động nguồn nước, chuyển đổi mô hình, đa dạng sinh kế và di cư tạm v thời. Các chiến lược thích ứng có sự thay thế và bổ sung cho nhau khi nông hộ lựa chọn. Trong quá trình lựa chọn chiến lược của nông hộ có một số rào cản đã ảnh hưởng đến sự áp dụng các chiến lược thích ứng. Nghiên cứu đã tìm thấy 26 rào cản, trong đó có 9 rào cản có trở ngại cao và rất cao đến sự lựa chọn chiến lược như: trình độ học vấn, thiếu kiến thức kỹ thuật về chiến lược, thiếu các chương trình khuyến nông phù hợp, không dự đoán được các hiện tượng thời tiết cực đoan, chi phí cây và con giống cao, chi phí vật tư (đầu vào) cao, thị trường đầu ra nông sản bấp bênh và chi phí thuê lao động cao.

Để cải thiện sinh kế và kết quả sinh kế, nông hộ cần có những chiến lược thích ứng phù hợp để nâng cao khả năng thích ứng trong bối cảnh hạn hán. Từ kết quả phân tích, luận án đã đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao khả năng thích ứng hạn hán và cải thiện sinh kế cho nông hộ. vi ABSTRACT Drought has become increasingly serious in Ninh Thuan Province in recent years and has seriously affected agricultural production and the livelihoods of farmers’ households. This study aims to analyze the livelihood vulnerability of farmers’ households due to the impact of drought through a direct interview survey with 231 farmers’ households in 3 districts of Ninh Thuan Province.

The study employed the livelihood vulnerability assessment method of Hahn et al. (2009), including household characteristics, livelihood strategies, health, financial capital, food, water sources, social networks, and drought to determine the LVI and LVI-IPCC indexes. Tobit Regression Model and Multivariate Probit model are used to evaluate factors affecting livelihood outcomes and influencing the choice of drought adaptation strategies of farmers’ households. The findings show that the LVI index of livelihood vulnerability for Ninh Thuan farmers’ households was found moderate to high.

Factors with high vulnerability values include financial capital, water resources, social networks, and drought impact. The LVI-IPCC index is -0,008, showing moderate vulnerability to livelihoods in the context of drought. The adaptive capacity of farmers’ households has a relatively high vulnerability value compared to sensitivity and exposure. There are 7 factors affecting the livelihood outcomes of farmers’ households in severe drought conditions including ethnicity, human capital, social capital, perennial crop area, financial capital, temporary migration, and drought warning information.

Regarding adaptation strategies, the study also identified 11 drought adaptation strategies that farmers choose to apply, divided into 5 main groups: adjusting seasonal schedules, being proactive in water sources, converting farming models, livelihood diversity, and temporary migration. Adaptation strategies can substitute and complement each other when chosen by farmers. There are a number of barriers that have been discovered to affect the application of adaptation strategies. vii Among the 26 barriers, 9 barriers have a high and very high impact on strategic choice such as educational level, lack of technical knowledge about the strategy, lack of agricultural extension programs, the unpredictability of extreme weather events, high costs of plants and seeds, high costs of materials (inputs), unstable agricultural output markets and high costs of hiring labor.

To improve livelihoods and livelihood outcomes, farmers’ households need to have appropriate adaptation strategies to improve adaptive capacity in the context of drought. From the analysis results, the thesis has proposed a number of solutions to improve drought adaptability and improve the livelihoods of farmers’ households. Keyword: Drought, farmers’ households, Vulnerability, Livelihood outcomes, adaptive strategies. viii MỤC LỤC Lý lịch cá nhân.

i Lời cam đoan .ii Lời cảm ơn. vi Mục lục. viii Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt .xii Danh sách các bảng. xiii Danh sách các hình.

xv MỞ ĐẦU. 1 Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN. Một số khái niệm về hạn hán và phân loại hạn hán. Khái niệm hạn hán.

Phân loại hạn hán. Chỉ tiêu khô hạn và phân cấp hạn. Phân loại hạn hán. Tác động của hạn hán.

Tổng quan về nghiên cứu hạn hán.1 Nghiên cứu về hạn hán trên thế giới. Nghiên cứu hạn hán ở Việt Nam. Hạn hán tại Tỉnh Ninh Thuận. Một số khái niệm về sinh kế và tính dễ bị tổn thương sinh kế.

Khái niệm về sinh kế. Nguồn vốn sinh kế. Khái niệm về Tính dễ bị tổn thương. Tổng quan về nghiên cứu tính dễ bị tổn thương sinh kế .