Luận án tiến sĩ sinh kế ngư dân ven biển huyện Tĩnh Gia, Thanh Hóa - Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỌI NGUYÊN THỊ THANH HƯỜNG SINH KE CUA NGU DAN VEN BIEN TAI MOT SO XA CUA HUYEN TINH GIA, TINH THANH HOA LUAN VAN THAC SI HÀ NỘI - 2013 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỌI NGUYÊN THỊ THANH HƯỜNG SINH KE CUA NGU DAN VEN BIEN TAI MOT SO XA CUA HUYEN TINH GIA, TINH THANH HOA CHUYEN NGANH : KINH TẾ NÔNG NGHIỆP MÃ SỐ : 60.15 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYÊN THỊ MINH HIẾN HÀ NỘI - 2013 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nảo. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ đều đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 20 tháng 12 năm 2013 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hường Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ii LỜI CẢM ƠN Hoàn thành luận văn thạc sỹ chuyên ngành kinh tế nông nghiệp của mình ngoài sự cố gắng của bàn thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của rất nhiều cá nhân và tập thẻ.

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới sự giúp đỡ của các thay giáo, cô giáo khoa Kinh tế và phát triển nông thôn, đặc biệt là sự quan tâm, tận tình chỉ dẫn của PGS. Nguyễn Thị Minh Hiền, là người đã hướng dẫn tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn Sở Nông nghiệp và PTNT Thanh Hóa, UBND huyện Tĩnh Gia, Phòng Nông nghiệp và PTNT, Phòng Tài nguyên và môi trường, Chi cục thống kê huyện, UBND các xã, cùng toàn thể hộ ngư dân trên địa bàn các xã Hải Ninh, Hải Thanh và Hải Châu đã giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ, động viên của gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã tạo điều kiện trong suốt thời gian qua.

Xin chân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 20 tháng 12 năm 2013 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hường Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế iii MỤC LỤC Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục Danh mục các chữ viết tắt, ký hiệu Danh mục bảng Danh mục hình Danh mục các hộp I 1.1 MO DAU Tính cấp thiết của đề tài Mục tiêu nghiên cứu Câu hỏi nghiên cứu Đối tượng và phạm vi nghiên cứu CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THUC TIEN Cơ sở lý luận về sinh kế của ngư dân ven biển Một số khái niệm cơ bản Các nguồn lực sinh kế Cơ hội sinh kế và Chiến lược sinh kế Đặc điểm sinh kế của ngư dân ven biển Một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của ngư dân ven biển Vai trò của nhà nước trong cải thiện sinh kế cho ngư dân ven biển Cơ sở thực tiền về sinh kế của ngư dân ven biển Kinh nghiệm về cải thiện sinh kế cho ngư dân ven biển của ở một số nước trên thế giới Kinh nghiệm cải thiện sinh kế cho ngư dân ven biển ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu có liên quan Một số điều rút ra sau khi nghiên cứu tổng quan ĐẶC ĐIÊM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Đặc điểm địa bàn huyện Tĩnh Gia Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ii ili iv vi Vil ix ix RR BR WW WN 10 14 17 20 23 24 24 27 37 39 41 41 iv 3.2 Dac diém ty nhién Đặc điểm kinh tế xã hội Đánh giá chung Phương pháp nghiên cứu Chọn địa điểm nghiên cứu Phương pháp tiếp cận: Phương pháp thu thập thông tin Phương pháp xử lý và phân tích thông tin Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu KET QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN Đánh giá thực trạng sinh kế của ngư dân ven biển tại một số xã của huyện Tĩnh Gia Thực trạng phát triển của ngành thủy sản tại huyện Tĩnh Gia Thực trạng sinh kế của ngư dân ven biển huyện Tĩnh Gia Phân tích các nguồn lực sinh kế của ngư dân ven biển huyện Tĩnh Gia Thẻ chế, chính sách Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của ngư dân ven biển Rủi ro của các hoạt động sinh kế hiện thời Khó khăn khi chuyển đổi sinh kế của ngư dân Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức Một số giải pháp chủ yếu cải thiện sinh kế cho ngư dân ven biển huyện Tĩnh Gia Định hướng sinh kế Một số giải pháp chủ yếu KẾT LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ Kết luận Kiến nghị TAI LIEU THAM KHAO Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế 4I 49 55 57 57 60 61 65 66 69 69 69 75 83 100 101 101 103 105 105 105 107 120 120 121 123 DANH MUC CAC CHU VIET TAT, KY HIEU Chir viét tat sir dung BQ CBTS DVHC DFID D DVT GTGT/VA GTSX/ HTX KG KTTS LD LDNN LN NN NTTS SL SLF SWOT TN Tr.đ UBND Nội dung Bình quân Chế biến thủy sản Dịch vụ hậu cần Ủy ban phát triển quốc tế của vươn quốc Anh (British Department for International Development) Đồng Đơn vị tính Giá trị gia tăng Giá trị sản xuất Hợp tác xã Kilogram Khai thác thủy sản Lao động Lao động nông nghiệp Lợi nhuận Nông nghiệp Nuôi trồng thủy sản Số lượng Khung sinh kế bền vững Strengths (Điểm mạnh), Weaknesses (Điểm yếu), Opportunities (Cơ hội) và Threats (Thách thức) Thu nhập Triệu đồng Uỷ ban nhân dân Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế vi STT 3.18 DANH MỤC BÁNG Tên bảng Trang Cơ cấu và tình hình sử dụng phân bé sir dung dat Cơ cấu ngành kinh tế do huyện quản lý (theo GTSX) Biến động dân số trung bình giai đoạn 2005-2012 huyện Tĩnh Gia Quy mô, cơ cấu lao động giai đoạn từ năm 2005 -2012 Thông tin thu thập số liệu thứ cấp Số lượng mẫu được điều tra trên địa bàn huyện Tĩnh Gia Nhóm chỉ tiêu đánh giá về nguồn lực sinh kế Bảng tổng hợp phương tiện khai thác thủy sản tại huyện Tĩnh Gia theo địa phương và công suất năm 2012 Số liệu tàu thuyền phân theo nhóm công suất và nghề tại huyện Tĩnh Gia Bảng tổng hợp sản lượng KTTS tại tỉnh Thanh Hóa từ năm 2005 - 2011 Bảng tổng hợp sản lượng NTTS tại huyện Tĩnh Gia năm 2012 Tổng hợp số lượng cơ sở DVHC nghề cá huyện Tĩnh Gia năm 2012 Việc làm chính của các thành viên trong hộ ngư dân ven biển Cơ cấu việc làm chính và việc làm phụ của các thành viên trong hộ Đặc điểm công việc tự làm và làm thuê Bảng thu nhập trung bình của gia đình trong 12 tháng qua từ các nguồn thu nhập (tính trên số hộ có loại hoạt động kinh tế này) Số nguồn thu nhập bình quân hộ gia đình (%) Tinh trạng thay đổi việc làm Diện tích đất bình quân đầu người đang canh tác Tỷ lệ hộ đang canh tác các loại đất (%) Các đặc điểm nhân khẩu của các hộ điều tra năm 2012 Đặc điểm nhân khẩu- xã hội các thành viên hộ gia đình Trình độ học vấn chuyên môn của các thành viên hộ gia đình Số năm kinh nghiệm của ngư dân điều tra Bảng thống kê số lượng tàu thuyền theo nhóm công suất Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế 44 49 51 52 62 63 67 70 71 72 73 74 77 77 79 80 81 82 83 84 86 87 88 89 93 vii 4.19 _ Tài sản trong gia đình của các hộ ngư dân được điều tra 93 4.20 Phân loại người giúp đỡ lúc khó khăn 97 4.21 ___ Một số khó khăn khi chuyền đôi nghề nghiệp 104 4.23 Đánh giá mức độ ưu tiên của các loại mô hình cải thiện sinh kế 107 Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế viii DANH MỤC HÌNH STT Tên hình Trang 2.1 Tuyến phân vùng khai thác thủy sản trong vùng biên Việt Nam 18 3.1 Ban dé hanh chinh huyén Tinh Gia 50 4.1 Cang ca Lach Bang —Hai Thanh 82 DANH MUC CAC HOP STT Tén hinh Trang 4.1 Điều kiện hoàn cảnh gia đình 76 4.2 Thảo luận nhóm về vấn đề chăn nuôi lợn 99 443 Mong muốn về tương lai 103 4.4 Thực trạng nghề cá địa phương xã Hải Thanh- Tĩnh Gia 108 4.5 Đề xuất giải pháp sinh kế bổ sung cho các thành viên trong gia đình 111 Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội — Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế ix I.1 Tính cấp thiết của đề tài Trong hai thập kỷ qua, tỷ lệ đói nghèo ở Việt Nam đã giảm nhanh chóng từ mức 58% năm 1990 xuống còn 29% năm 2000 và còn khoảng 9,5% năm 2010 và được coi là “một câu chuyện thành công” chính về phát triển. Trong đó ngành thuỷ sản đã đạt được mức tăng trưởng rất nhanh, Việt Nam hiện xếp thứ ba về sản xuất nuôi trồng thuỷ sản trên thế giới (sau Trung Quốc và Án Ðộ) và xếp thứ sáu về xuất khẩu các sản phẩm thuỷ sản, hơn năm triệu người trực tiếp làm việc trong ngành thủy sản; khoảng 8 triệu người (10% dân số cả nước) có được thu nhập chính từ thủy sản; và khoảng 5,03 tỷ đô la Mỹ doanh thu xuất khâu thủy sản trong năm 2010[2]. Mặc dù ngành thuỷ sản Việt Nam có mức tăng trưởng nhanh chóng và có tầm quan trọng về kinh tế - xã hội ngày càng lớn như vậy nhưng thực tế lại đang phải đối diện trước những nguy cơ do nguồn tải nguyên cho khai thác hải sản đang bị kiệt quệ, các vấn đề về môi trường và dịch bệnh trong nuôi trồng thuỷ sản đang tăng, số lượng lớn các đối tượng hoạt động trong ngành thuỷ sản đang gặp phải các khó khăn về tài chính, và uy tín quốc tế của ngành chưa có. Việc khai thác thủy sản quá mức đặc biệt rõ rệt tại các khu vực ven bờ, vốn là ngư trường của khoảng 85% các tàu/thuyền đánh cá của cả nước và là nguồn sinh kế cơ bản của các cộng đồng ven biển nghèo hoặc cận nghèo[2].

Nghề cá ven bờ đang trải qua hiện tượng kinh điển “bi kịch của số đông” bởi quá nhiều ngư dân hiện đang cạnh tranh với nhau tại khu vực mà nguồn lợi được “khai thác tự do”, không còn đủ và ngày cảng bị thu hẹp, đồng thời góp phần vào việc huỷ hoại môi trường sống của thuỷ sản.