Luận án tiến sĩ: Đánh giá cảnh quan huyện Mộc Châu phục vụ phát triển nông lâm nghiệp và du lịch - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO MỤC ĐÍCH PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH HUYỆN MỘC CHÂU, TỈNH SƠN LA Chuyên ngành: Địa lí tự nhiên Mã số: 9 44 02 17 LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÍ Người hướng dẫn khoa học: HÀ NỘI - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi là , nghiên cứu sinh khóa K36 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, chuyên ngành Địa lí tự nhiên, xin cam đoan: 1 Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS TSKH từ năm 2016 đến năm 2020 2 Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố 3 Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này Hà Nội, ngày 26 tháng 4 năm 2022 Nghiên cứu sinh ii LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội theo chương trình đào tạo nghiên cứu sinh khóa 36 niên khóa 2016 - 2020 Trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của Ban Giám hiệu, Ban Chủ nhiệm khoa Địa lí, Phòng Sau Đại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội Tôi cũng đã nhận được sự hỗ trợ của Viện Địa lí, Thư viện Quốc gia Việt Nam, UBND tỉnh Sơn La, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La, Tổ chức Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La, UBND huyện Mộc Châu, Phòng Nông nghiệp huyện Mộc Châu, Phòng Văn hóa huyện Mộc Châu Nhân dịp này, tôi xin cảm ơn về sự giúp đỡ quý báu đó Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và kính trọng tới GS TSKH , đã dành nhiều thời gian và công sức hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Tây Bắc, Ban Chủ nhiệm Khoa Khoa học Xã hội, đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới những người thân, đặc biệt là bố mẹ, các anh chị em trong gia đình, chồng, các con của tôi cùng các đồng nghiệp, cộng sự, bạn bè đã động viên, chia sẻ, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cả về vật chất, tinh thần để tôi hoàn thành luận án Nghiên cứu sinh iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục tiêu 2 3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2 4 Phạm vi nghiên cứu 2 5 Cơ sở tài liệu của luận án 3 6 Luận điểm bảo vệ 3 7 Những điểm mới của luận án 3 8 Ý nghĩa khoa học của luận án 4 9 Cấu trúc của luận án 4 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH 5 1 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 5 1 1 1 Các công trình nghiên cứu về cảnh quan trên thế giới 5 1 1 2 Các công trình nghiên cứu cảnh quan phát triển nông lâm nghiệp 11 1 1 3 Các công trình nghiên cứu cảnh quan phát triển du lịch 14 1 1 4 Các công trình nghiên cứu liên quan đến Sơn La và Mộc Châu 17 1 2 LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH 21 1 2 1 Phân loại cảnh quan 21 1 2 2 Phân vùng cảnh quan 25 1 2 3 Đánh giá cảnh quan 27 1 2 4 Cấu trúc cảnh quan và mối quan hệ với các ngành kinh tế 28 1 2 5 Động lực của cảnh quan 34 1 2 6 Chức năng cảnh quan 37 1 3 QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG PHÁP VÀ CÁC BƯỚC NGHIÊN CỨU 44 1 3 1 Quan điểm nghiên cứu 44 iv 1 3 2 Các phương pháp nghiên cứu 45 1 3 3 Quy trình thực hiện luận án 49 Tiểu kết chương 1 51 CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU, TỈNH SƠN LA 52 2 1 ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC ĐỨNG CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU VÀ MỐI QUAN HỆ VỚI CÁC NGÀNH KINH TẾ 52 2 1 1 Vị trí Địa lí 52 2 1 2 Địa chất - Hợp phần tạo nên nền rắn và dinh dưỡng cảnh quan huyện Mộc Châu 53 2 1 3 Địa hình và các quá trình địa mạo - Nhân tố phân bố lại vật chất rắn và năng lượng 55 2 1 4 Khí hậu - Nhân tố thành tạo nền tảng nhiệt ẩm 58 2 1 5 Thủy văn - Nhân tố thành tạo nền tảng ẩm 64 2 1 6 Thổ nhưỡng - Nhân tố thành tạo nền tảng dinh dưỡng cảnh quan 65 2 1 7 Thảm thực vật - nhân tố chỉ thị cảnh quan 69 2 1 8 Hoạt động nhân sinh - Nhân tố biến đổi cảnh quan 81 2 2 ĐẶC ĐIỂM VÀ SỰ PHÂN HÓA CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU 86 2 2 1 Hệ thống cảnh quan huyện Mộc Châu tỷ lệ 1:50 000 86 2 2 2 Đặc điểm cấu trúc ngang cảnh quan huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La 88 2 2 3 Phân vùng cảnh quan 92 2 3 ĐỘNG LỰC VÀ CHỨC NĂNG CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU 95 2 3 1 Tính nhịp điệu mùa của cảnh quan (động lực nhịp điệu của cảnh quan) 95 2 3 2 Các quá trình động lực và tai biến thiên nhiên 97 2 3 3 Chức năng cảnh quan 99 Tiểu kết chương 2 102 CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH 103 HUYỆN MỘC CHÂU 103 v 3 1 NGUYÊN TẮC, ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC TIÊU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO HUYỆN MỘC CHÂU 103 3 2 ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI CẢNH CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP 103 3 2 1 Lý do lựa chọn các loại hình và cây trồng để đánh giá cho nông nghiệp huyện Mộc Châu 103 3 2 2 Điều kiện sinh thái của các loại hình nông nghiệp và các loại cây trồng 106 3 2 3 Hệ thống tiêu chí, chỉ tiêu và thang bậc đánh giá các loại hình nông nghiệp cho địa bàn huyện Mộc Châu 108 3 2 4 Kết quả đánh giá cảnh quan cho ngành nông nghiệp 110 3 3 ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU CHO PHÁT TRIỂN LÂM NGHIỆP 114 3 3 1 Cơ sở lựa chọn loại hình lâm nghiệp và cây trồng lâm nghiệp để đánh giá 114 3 3 2 Điều kiện sinh thái cây Sơn tra 117 3 3 3 Hệ thống các tiêu chí, chỉ tiêu và thang thứ bậc đánh giá 118 3 3 4 Kết quả đánh giá cho lâm nghiệp 121 3 4 ĐÁNH GIÁ SINH THÁI CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN DU LỊCH HUYỆN MỘC CHÂU 125 3 4 1 Cơ sở để lựa chọn loại hình du lịch nghỉ dưỡng và tham quan để đánh giá thích nghi sinh thái cho huyện Mộc Châu 125 3 4 2 Hệ thống tiêu chí và thang bậc đánh giá cảnh quan cho du lịch 126 3 4 3 Kết quả đánh giá cảnh quan cho du lịch 132 3 5 ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN CÁC NGÀNH NÔNG LÂM NGHIỆP, DU LỊCH VÀ XÁC LẬP MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI CHO ĐỊA BÀN HUYỆN MỘC CHÂU 133 3 5 1 Quan điểm định hướng 133 3 5 2 Căn cứ định hướng 134 3 5 3 Định hướng phân bố không gian phát triển nông lâm nghiệp và du lịch huyện Mộc Châu 138 vi 3 5 4 Định hướng không gian ưu tiên phát triển các tiểu vùng chức năng 143 Tiểu kết chương 3 146 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 147 KẾT LUẬN 147 KIẾN NGHỊ 149 vii DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1 1 Hệ thống phân loại cảnh quan của Phạm Hoàng Hải và cộng sự 25 Bảng 1 2 Các nhóm chức năng của cảnh quan và hệ sinh thái (TEEB,2010) 37 Bảng 1 3 Dịch vụ hệ sinh thái rừng 41 Bảng 2 1 Số giờ nắng trung bình tháng huyện Mộc Châu giai đoạn 2008 - 2018 58 Bảng 2 2 Độ ẩm trung bình tháng tại trạm Mộc Châu giai đoạn 2008 - 2018 (%) 60 Bảng 2 3 Đặc điểm phân hóa các loại sinh khí hậu huyện Mộc Châu 62 Bảng 2 4 Kết quả các chỉ số phụ và chỉ số du lịch tại huyện Mộc Châu, 63 Bảng 2 5 Các loại đất trên địa bàn huyện Mộc Châu 65 Bảng 2 6 Diện tích các loại thảm thực vật huyện Mộc Châu 71 Bảng 2 7 Mười chi đa dạng nhất tại Khu bảo tồn Xuân Nha huyện Mộc Châu 77 Bảng 2 8 Phân bố các loài quý hiếm theo đai cao huyện Mộc Châu 79 Bảng 2 9 Tổng hợp tính đa dạng văn hóa của các dân tộc huyện Mộc Châu 85 Bảng 2 10 Hệ thống phân loại cảnh quan huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La 87 Bảng 2 11 Tổng hợp các nhóm loại cảnh quan huyện Mộc Châu 91 Bảng 2 12 Hệ thống các chỉ tiêu phân vùng cảnh quan huyện Mộc Châu 93 Bảng 2 13 Phân cấp chế độ nhiệt ẩm 95 Bảng 2 14 Tỷ lệ diện tích các cấp phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở đất đá 97 Bảng 2 15 Công dụng của các loài thực vật tại huyện Mộc Châu 100 Bảng 3 1 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thích nghi sinh thái cho cây Khoai môn 109 Bảng 3 2 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thích nghi sinh thái cho cỏ Mombasa Ghine 110 Bảng 3 3 Bảng phân cấp mức độ thích nghi sinh thái cho các loại hình nông nghiệp 110 Bảng 3 4 Kết quả đánh giá cảnh quan cho phát triển cây Khoai môn 111 Bảng 3 5: Kết quả đánh giá mức độ thích nghi sinh thái cây Khoai môn 112 Bảng 3 6 Kết quả đánh giá diện tích cảnh quan cho phát triển cỏ Mombasa Ghine 113 Bảng 3 7 Kết quả đánh giá diện tích mức độ thích nghi sinh thái cỏ Mombasa Ghinê 114 Bảng 3 8 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá CQ cho phát triển rừng phòng hộ Mộc Châu 119 Bảng 3 9 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá CQ cho phát triển rừng sản xuất tại Mộc Châu 119 Bảng 3 10 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá cảnh quan cho cây Sơn tra huyện Mộc Châu 119 Bảng 3 11 Phân cấp mức độ thích nghi sinh thái cho các loại hình lâm nghiệp 121 Bảng 3 12 Kết quả đánh giá diện tích mức độ ưu tiên rừng phòng hộ 121 viii Bảng 3 13 Kết quả đánh giá diện tích mức độ ưu tiên rừng phòng hộ 122 Bảng 3 14 Kết quả đánh giá mức độ thích hợp phát triển rừng sản…