Luận án TS: Phát triển yếu tố tư duy sáng tạo cho học sinh tiểu học - Đỗ Ngọc Miên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Header Page 1 of 258. VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM ĐỖ NGỌC MIÊN PHÁT TRIỂN MỘT SỐ YẾU TỐ CỦA TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TIỂU HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội, 2014 Footer Page 1 of 258. Header Page 2 of 258. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM ĐỖ NGỌC MIÊN PHÁT TRIỂN MỘT SỐ YẾU TỐ CỦA TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TIỂU HỌC Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử giáo dục Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN HỮU CHÂU Hà Nội, 2014 Footer Page 2 of 258.

Header Page 3 of 258. LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Tất cả các nguồn số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Các thông tin trích dẫn trong luận án đều đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Tác giả luận án Đỗ Ngọc Miên Footer Page 3 of 258. Header Page 4 of 258. MỤC LỤC Danh mục các chữ viết tắt Danh mục các bảng biểu Danh mục các hình vẽ, biểu đồ MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Khách thể, đối tượng nghiên cứu. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Các luận điểm đưa ra bảo vệ. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài luận án.

Cấu trúc của Luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TIỂU HỌC………………. Tổng quan lịch sử nghiên cứu các vấn đề thuộc lĩnh vực đề tài…. Các vấn đề chung về tư duy.

Khái niệm tư duy. Đặc điểm của tư duy. Các giai đoạn của tư duy. Các vấn đề về tư duy sáng tạo.

Khái niệm tư duy sáng tạo. Đặc trưng của tư duy sáng tạo. Đặc điểm nhân cách của người có tư duy sáng tạo. Quan hệ giữa trí tưởng tượng và tư duy sáng tạo.

Trở ngại của lối mòn tư duy đối với tư duy sáng tạo. Tư duy sáng tạo của học sinh tiểu học. Đặc điểm tâm lý của học sinh tiểu học.2 Tư duy và tư duy sáng tạo của học sinh tiểu học. 24 Footer Page 4 of 258.

Đặc điểm tư duy của học sinh tiểu học. Tư duy sáng tạo của học sinh tiểu học. 25 Header Page 5 of 258. Một số vấn đề về dạy tư duy và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh………………………………………………………………………………….

Quan niệm về “dạy tư duy”. Làm thế nào để tạo lập một “lớp học tư duy”. Môi trường của một “lớp học tư duy”. Nhân tố cơ bản trong “lớp học tư duy”.

Phát triển một số yếu tố của tư duy sáng tạo cho học sinh…………. Biện pháp phát triển một số yếu tố của tư duy sáng tạo cho học sinh. 46 Kết luận chương 1. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TIỂU HỌC HIỆN NAY.1 Khái quát về khảo sát thực trạng.

Mục đích khảo sát. Đối tượng khảo sát. Phương pháp khảo sát. Mô tả nội dung khảo sát.

Mô tả việc đánh giá kết quả khảo sát. Kết quả khảo sát thực trạng. Nhận thức của GV về TDST và DH phát triển TDST cho HS. Biểu hiện TDST của HS trong quá trình học tập.

Đánh giá chung. 66 Kết luận chương 2. BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN MỘT SỐ YẾU TỐ CỦA TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH CÁC LỚP CUỐI CẤP TIỂU HỌC. Nhóm 1: Các biện pháp tạo lập điều kiện cần thiết để phát triển TDST cho học sinh.

Tạo lập môi trường sáng tạo trong lớp học. Tổ chức “lớp học tư duy”– cơ sở để phát triển TDST cho HS. GV phát triển các biện pháp dạy TD của mình để tạo lập “lớp học tư duy”. GV sử dụng các biện pháp dạy tư duy để phát triển hành vi của HS Footer Page 5 of 258.

trong “lớp học tư duy”. 89 Header Page 6 of 258. Nhóm 2: Các biện pháp phát triển TDST cho HS. Kích thích trí tưởng tượng sáng tạo cho HS.

Tạo lập thói quen mò mẫm - thử sai cho HS. Rèn luyện việc sử dụng linh hoạt các TTTD cơ bản. Rèn luyện thao tác phân tích – tổng hợp. Rèn luyện thao tác so sánh – tương tự.

Rèn luyện thao tác trừu tượng hoá - khái quát hoá. Phát triển một số yếu tố của TDST cho HS. Phát triển tính mềm dẻo của tư duy (flexibility)……………………. Phát triển tính thuần thục (fluency) của tư duy……………………… 128 3.

Phát triển tính độc đáo (originality) của tư duy. 131 Kết luận chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Khái quát về thực nghiệm sư phạm.

Mục đích thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm. Đối tượng thực nghiệm. Thời gian thực nghiệm.

Tổ chức thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm. Các bình diện được đánh giá. Giải thích sơ bộ về đề kiểm tra.

Phân tích kết quả thực nghiệm. Đánh giá định lượng. Đánh giá định tính. Đánh giá chung về thực nghiệm sư phạm.

158 Kết luận chương 4. 168 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 169 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 182 Phụ lục 1: Phiếu hỏi GV và HS.

183 Footer Page 6 of 258. Phụ lục 2: Kết quả xử lý số liệu các phiếu hỏi GV và HS……………. 196 Header Page 7 of 258. Phụ lục 3: Mô tả việc đánh giá kết quả điều tra, khảo sát…………….

206 Phụ lục 4: Một số nét về các trường được điều tra……………………. 209 Phụ lục 5: Giáo án một số tiết dạy minh họa (thực nghiệm sư phạm)…. 210 Phụ lục 6: Các đề kiểm tra (thực nghiệm sư phạm)……………………. 223 Phụ lục 7: Đáp án và bài giải một số đề kiểm tra (TNSP).

230 Phụ lục 8: Bình luận các tiết dạy và ví dụ phần lớp học tư duy. 261 Phụ lục 9: Các bản đánh giá, nhận xét TNSP. 277 Footer Page 7 of 258. Header Page 8 of 258.

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ DVBC Duy vật biện chứng DH Dạy học ĐC Đối chứng GDTH Giáo dục tiểu học GV Giáo viên HS Học sinh NXB Nhà xuất bản NDDH Nội dung dạy học PPDH Phương pháp dạy học PL Phụ lục QTDH Quá trình dạy học SGK Sách giáo khoa TN Thực nghiệm TD Tư duy TTTD Thao tác tư duy TDLG Tư duy lôgíc TDST Tư duy sáng tạo TDPP Tư duy phê phán TNSP Thực nghiệm sư phạm Tr Trang VD Ví dụ Footer Page 8 of 258. Header Page 9 of 258. DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TÊN BẢNG BIỂU Trang Bảng 1. Mức độ TDST của HS bộc lộ trong quá trình học tập.

Nhận thức về tầm quan trọng của việc phát triển TDST cho HS tiểu học. Một số biểu hiện tư duy sáng tạo của HS trong giờ học. Mức độ thực hiện các hoạt động trong giờ dạy của GV nhằm phát triển một số yếu tố của TDST cho HS. Một số cách phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.

Mức độ một số hoạt động học tập của HS. Mức độ một số hoạt động học tập của HS thể hiện TDST. Mức độ một số hoạt động của HS trong học phân môn cụ thể. Mức độ một số hoạt động của GV trong quá trình dạy học qua ý kiến của HS.

Vai trò của TDST trong quá trình học tập của HS. Kết quả kiểm tra trước khi thực nghiệm (Kết quả bài kiểm tra số 1)……………………………………………………………………………………. Kết quả kiểm tra sau khi thực nghiệm (Kết quả bài kiểm tra số 2) 144 Bảng 4. Kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm của nhóm lớp đối chứng.

Kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm của nhóm lớp thực nghiệm. 147 Footer Page 9 of 258. Header Page 10 of 258. DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 4.1: So sánh kết quả kiểm tra trước thực nghiệm của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.2: So sánh kết quả kiểm tra sau thực nghiệm của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.3: So sánh kết quả kiểm tra trước thực nghiệm và sau thực nghiệm của học sinh lớp đối chứng.4: So sánh kết quả kiểm tra trước thực nghiệm và sau thực nghiệm của học sinh lớp thực nghiệm.

147 Footer Page 10 of 258. Header Page 11 of 258. Lý do chọn đề tài Tư duy sáng tạo (TDST) - bậc cao nhất của hoạt động trí tuệ con người, có tầm quan trọng vô cùng đặc biệt đối với sự phát triển các nền văn minh của loài người. Có TDST không chỉ giúp con người giải quyết được các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống một cách thích hợp mà còn đảm bảo cho việc hiện thực hóa những năng lực tiềm tàng của mỗi cá nhân.

Vì vậy nó luôn là một thuộc tính nhân cách mong muốn của xã hội và được coi là mục đích giáo dục toàn cầu. Ngày nay, thời đại máy tính ra đời đã giải phóng một phần sự vất vả của não bộ người và tạo khả năng cho não người đi sâu vào sáng tạo. Nhưng phần cảm xúc, tưởng tượng, phần sáng tạo phát minh thì máy vi tính tinh vi nhất cũng không thể làm được, dù con người có thể chế tạo ra “bộ não người nhân tạo”. Các khoa học về gen, về não bộ người tiếp tục nghiên cứu tìm ra cơ chế sáng tạo ở não người, nhưng theo các nhà nghiên cứu, thì sự tưởng tượng, trực giác, linh cảm thì hầu như luôn luôn lẩn tránh các dụng cụ, phương tiện của khoa học,.

Như vậy cần khẳng định rằng, chỉ có TDST của con người mới thúc đẩy mọi phát triển của xã hội loài người. Do đó, TDST không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà tâm lý học mà cả các nhà khoa học sư phạm, bởi mối quan hệ sâu sắc của nó với hoạt động học tập của HS trong nhà trường. Những năm gần đây, mục tiêu giáo dục của nhiều nước trên thế giới được thay đổi theo hướng quan tâm dạy TDST trong nhà trường. Chẳng hạn, hiện nay chính phủ Singapore quyết định cắt giảm 30% chương trình giảng dạy bậc tiểu học, chuyển trọng tâm vào việc phát triển TDST cho HS hơn là nhồi nhét kiến thức.

Cương lĩnh giáo dục mới của Nga cũng chủ trương giảm bớt phần kiến thức cụ thể, tập trung vào hình thành cách nghĩ của HS. Cuối năm 1999, Thái Lan thông qua Luật Giáo dục Quốc gia ghi rõ yêu cầu cải cách giáo dục phải gắn với phát huy tiềm năng sáng tạo của HS. Vấn đề phát triển năng lực tư duy trong trường học cũng được quan tâm hàng đầu trong nghiên cứu và chính sách giáo dục của các quốc gia phát triển như Mỹ, Nhật, Đức [189].