Luận án: Nhu cầu tham vấn tâm lý học đường của học sinh THCS - Phạm Thanh Bình

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI --------  ------- PHẠM THANH BÌNH NHU CẦU THAM VẤN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ CHUYÊN NGÀNH: TÂM LÝ HỌC CHUYÊN NGÀNH MÃ SỐ: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN QUANG UẨN 2. TRẦN THỊ LỆ THU HÀ NỘI - 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dữ liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kì công trình nào khác.

Tác giả luận án Phạm Thanh Bình ii MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các từ và thuật ngữ viết tắt Danh mục các bảng số liệu Danh mục các biểu đồ Danh mục các sơ đồ, hình MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và khách thể nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu. Giới hạn phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.7 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU NHU CẦU THAM VẤN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề. Các nghiên cứu về nhu cầu tham vấn tâm lý học đường ở nước ngoài8 1.

Các nghiên cứu về NCTV học đường ở Việt Nam. Một số vấn đề lý luận cơ bản. Nhu cầu tham vấn tâm lý học đường. Nhu cầu tham vấn tâm lý học đường của học sinh THCS.

Những yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tham vấn học đường của học sinh THCS.55 Tiểu kết chương 1. 63 iii Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Tổ chức nghiên cứu. Giai đoạn 1: Nghiên cứu lý luận.

Giai đoạn 2: Nghiên cứu thực tiễn. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu tài liệu lí luận, văn bản. Phương pháp chuyên gia.

Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi. Phương pháp giải các bài tập tình huống. Phương pháp phỏng vấn sâu. Phương pháp quan sát.

Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động. Phương pháp nghiên cứu tiểu sử. Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study). Phương pháp thực nghiệm.

Phương pháp xử lí số liệu bằng thống kê toán học. Tiêu chí đánh giá và thang đánh giá. Tiêu chí đánh giá. Thang đánh giá.

84 Tiểu kết chương 2. 87 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN NHU CẦU THAM VẤN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG CỦA HỌC SINH THCS. Thực trạng nhu cầu tham vấn học đường của HS THCS. Thực trạng khó khăn tâm lý và cách giải quyết khó khăn tâm lý của HS THCS.

Thực trạng nhu cầu tham vấn học đường của HS THCS trước những KKTL trong học tập và giao tiếp. Thực trạng nhu cầu của HS THCS về các hình thức TVHĐ. Sự cần thiết tổ chức tham vấn học đường cho HS THCS. Những yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tham vấn học đường của HS THCS.

Các lý do dẫn đến HS THCS có hoặc chưa có NCTVHĐ. Lý do HS THCS có nhu cầu tham vấn học đường. Lý do HS THCS chưa có nhu cầu tham vấn học đường. Đánh giá chung về thực trạng NCTVHĐ của HS THCS.

Đánh giá chung về thực trạng NCTV trong học tập và giao tiếp của HS THCS. Nguyên nhân của thực trạng. Đề xuất một số biện pháp tác động nhằm thỏa mãn NCTVHĐ của HS THCS. Kết quả thực nghiệm.

Hiểu biết về TVHĐ của HS THCS trước và sau thực nghiệm. Những thay đổi về KKTL và NCTVHĐ trước và sau thực nghiệm. Phân tích các trường hợp đại diện.141 Tiểu kết chương 3. 147 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

1PL v DANH MỤC CÁC TỪ VÀ THUẬT NGỮ VIẾT TẮT Viết tắt Nguyên văn CMHS Cha mẹ học sinh ĐH Đại học ĐHQG Đại học Quốc gia ĐHSP Đại học Sư phạm ĐLC Độ lệch chuẩn ĐTB Điểm trung bình GD - ĐT Giáo dục và đào tạo GV Giáo viên HĐ Học đường HS Học sinh KKTL Khó khăn tâm lý KHCN Khoa học công nghệ NCTV Nhu cầu tham vấn NTV Nhà tham vấn NXB Nhà xuất bản SP Sư phạm STN Sau thực nghiệm TB Thứ bậc TC Thân chủ TLHĐ Tâm lý học đường TLHTH Tâm lý học trường học TTN Trước thực nghiệm TV Tham vấn TVTL Tham vấn tâm lý THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông vi DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU Bảng 2. Kết quả kiểm định độ tin cậy Alpha của từng phép đo và toàn bộ thang đo. Mẫu khách thể nghiên cứu. Thang đánh giá mức độ.

Thang đánh giá mức độ KKTL và biểu hiện, mức độ NCTVHĐ. Thang đánh giá biểu hiện NCTVHĐ. Thang đánh giá điểm giải bài tập tình huống. Lĩnh vực KKTL chủ yếu của HS THCS.

Tần suất và hiệu quả sử dụng các cách giải quyết KKTL của HS THCS93 Bảng 3. NCTVHĐ của HS THCS ở lĩnh vực học tập. NCTVHĐ của học sinh THCS trong giao tiếp với thầy cô giáo. KKTL và NCTVHĐ trong giao tiếp với thầy cô giáo.

NCTVHĐ của học sinh THCS trong giao tiếp với bạn bè. NCTV của HS THCS trong giao tiếp với cộng đồng. NCTV của HS THCS trong giao tiếp với các thành viên trong gia đình114 Bảng 3. NCTVHĐ trong giao tiếp với các thành viên trong gia đình.

Những yếu tố ảnh hưởng đến NCTVHĐ của HS THCS. Lý do HS THCS có NCTVHĐ. Lý do HS THCS chưa có NCTVHĐ. Đánh giá chung mức độ hiểu biết của HS THCS về TVHĐ trước và sau thực nghiệm.

Sự thay đổi KKTL và NCTVHĐ trước và sau thực nghiệm. Sự thay đổi KKTL và NCTVHĐ trước và sau thực nghiệm. Sự thay đổi KKTL và NCTVHĐ trước và sau thực nghiệm.140 vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. KKTL và NCTVHĐ của HS THCS ở lĩnh vực học tập.

NCTVHĐ trong giao tiếp với thầy cô giáo. NCTVHĐ trong giao tiếp với bạn bè. KKTL và NCT HĐ trong giao tiếp với các thành viên trong gia đình115 Biểu đồ 3. NCTV của HS THCS về lĩnh vực giao tiếp.

Sự cần thiết tổ chức TVHĐ cho HS THCS hiện nay. Lý do HS THCS có NCTVHĐ. Lý do HS THCS có NCTVHĐ. Lý do HS THCS chưa có NCTVHĐ.

Lý do HS THCS chưa có NCTVHĐ. Hiểu biết về TVHĐ của HS THCS trước và sau thực nghiệm135 Biểu đồ 3. Hiểu biết của HS THCS về TVHĐ trước và sau thực nghiệm136 Biểu đồ 3. Sự thay đổi NCTVHĐ trước và sau thực nghiệm.137 viii DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH Sơ đồ Sơ đồ 1.

Mô hình hướng đến sự hoà nhập và thích nghi học đường của Québec35 Sơ đồ 1. Mô hình tập trung vào sự cân bằng cá nhân-xã hội ở Đức. Mô hình tham vấn học đường của Trung Quốc. Mô hình dịch vụ tâm lý học đường tích hợp và toàn diện.

Mô hình phân phối dịch vụ 3 tầng. Tính cấp thiết của đề tài 1. Xã hội loài người đang ngày càng phát triển cùng với sự phát triển rất mạnh mẽ của khoa học, kỹ thuật cũng như trên nhiều lĩnh vực khác. Đời sống tâm lý của con người cũng ngày càng đa dạng và phong phú để thích ứng với những điều kiện môi trường luôn luôn biến đổi sôi động.

Những thay đổi trong cuộc sống có thể làm cho cuộc sống trở nên đậm đà, mới mẻ hơn. Tuy nhiên, nếu sự thay đổi ấy quá mạnh mẽ và liên tục thì sẽ có tác động không tốt đến sức khỏe của con người. Những phiền toái trong cuộc sống, những áp lực tác động từ nhiều phía đến con người, những rắc rối xảy ra trong các mối quan hệ, những lựa chọn quyết định trước nhiều quyết định cho một vấn đề, những thảm họa, những thông tin nóng bỏng trong cuộc sống (khủng bố, buôn lậu, bùng nổ dân số.) một mặt giúp con người trưởng thành hơn, tăng thêm vốn kinh nghiệm trong cuộc sống của họ, mặt khác nó có thể là nguyên nhân rất cơ bản gây nên trạng thái căng thẳng tâm lý cho con người, tạo ra những khó khăn tâm lý mà con người phải đối mặt. Trước những khó khăn tâm lý đó, con người luôn luôn bộc lộ nhu cầu được chia sẻ, trao đổi với những người khác - hay là nhu cầu được tham vấn tâm lý (TVTL).

TVTL học đường (HĐ) là một hoạt động trợ giúp về tâm lý, thể chất, giáo dục và các vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội cho học sinh (HS), giáo viên (GV), cha mẹ học sinh (CMHS) và các tổ chức trong nhà trường. Trước những yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đã tạo ra sức ép lớn đối với việc giáo dục trẻ em. Trong khi đó, nội dung dạy học và giáo dục của nhà trường hiện nay còn nhiều hạn chế cũng tạo nên những sức ép to lớn đối với HS. Lứa tuổi HS trung học cơ sở (THCS) là giai đoạn quá độ, giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn với rất nhiều những chuyển biến tâm lý đa dạng và phức tạp.

Sự xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành do kết quả biến đổi mạnh mẽ của ý thức và tự ý thức, của nội dung và hình thức hoạt động học tập, của mối quan hệ ứng xử với người lớn, với bạn bè, của tính tích cực xã hội ở các em [19]. Điều này làm cho các em luôn tò mò, thích khám phá thế giới, tích cực, độc lập trong học tập và các hoạt động xã hội. Tuy nhiên, do sự hiểu biết còn nhiều hạn chế nên các em gặp 2 không ít khó khăn trong học tập, tu dưỡng, cũng như quan hệ ứng xử với thầy cô giáo, với người lớn và bạn bè để đáp ứng được kỳ vọng, yêu cầu của gia đình, nhà trường và xã hội. Điều đó dẫn đến tâm lý bi quan đối với bản thân và với người khác.

Hầu hết những HS này đều cần có sự giúp đỡ của người lớn để có thể ứng phó được với “khủng hoảng” tâm lý trong quá trình phát triển và hoàn thiện nhân cách. Điều này có nghĩa là HS ngày nay đang có nhu cầu được TVTL [24]. Hoạt động TVTL ở Việt Nam hiện nay phát triển tương đối mạnh mẽ với nhiều loại hình TV đa dạng và phong phú nhằm trợ giúp cho thân chủ (TC) nâng cao khả năng tự giải quyết những khó khăn tâm lý (KKTL) gặp phải trong cuộc sống [24]. Tuy nhiên, hoạt động TV chuyên biệt cho HS THCS để đáp ứng nhu cầu tham vấn học đường (NCTVHĐ) ở các em trong lĩnh vực học tập và quan hệ giao tiếp, ứng xử vẫn còn là một lĩnh vực tương đối mới mẻ, cần được nghiên cứu và ứng dụng.