Luận án tiến sĩ giải phẫu mạch máu thần kinh tuyến giáp người trưởng thành - ĐH Y Dược TP.HCM (2022)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN PHI HÙNG NGHIÊN CỨU GIẢI PHẪU MẠCH MÁU VÀ THẦN KINH TUYẾN GIÁP TRÊN NGƯỜI VIỆT NAM TRƯỞNG THÀNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, NĂM 2022 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN PHI HÙNG NGHIÊN CỨU GIẢI PHẪU MẠCH MÁU VÀ THẦN KINH TUYẾN GIÁP TRÊN NGƯỜI VIỆT NAM TRƯỞNG THÀNH NGÀNH: GIẢI PHẪU NGƯỜI MÃ SỐ: 62720104 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. NGUYỄN CÔNG MINH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, NĂM 2022 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng có tác giả khác công bố. Tác giả NGUYỄN PHI HÙNG luan an ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.

iv DANH MỤC ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH – VIỆT. v DANH MỤC BẢNG. viii DANH MỤC HÌNH. xi MỞ ĐẦU.

1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU. 3 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Phôi thai học tuyến giáp. Giải phẫu học tuyến giáp, mạch mạch máu tuyến giáp và thần kinh liên quan tuyến giáp.

Các nghiên cứu về mạch máu tuyến giáp và TK liên quan tuyến giáp. 11 Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Các biến số nghiên cứu. Phương pháp, công cụ đo lường thu thập số liệu. Qui trình nghiên cứu.

Phương pháp phân tích dữ liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. 62 luan an iii Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Mạch máu tuyến giáp.

Thần kinh liên quan tuyến giáp. 80 Chương 4 BÀN LUẬN. Mạch máu tuyến giáp. Thần kinh liên quan tuyến giáp.

107 HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU. 119 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC - Bảng thu thập số liệu - Danh sách xác được phẫu tích thu thập số liệu - Giấy chấp thuận của Hội Đồng Đạo Đức trong nghiên cứu Y Sinh Học, Đại Học Y Dược TP Hồ Chí Minh luan an iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nguyên chữ ĐM Động mạch ĐMGD Động mạch giáp dưới ĐMGT Động mạch giáp trên NNTKTQT Nhánh ngoài thần kinh thanh quản trên TKLT Thần kinh lang thang TKTQQN Thần kinh thanh quản quặt ngược TM Tĩnh mạch TMGD Tĩnh mạch giáp dưới TMGG Tĩnh mạch giáp giữa TMGT Tĩnh mạch giáp trên luan an v DANH MỤC ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH – VIỆT Tiếng Anh Tiếng Việt Accessory thyroid artery Động mạch giáp phụ Anastomoses Thông nối Anomalies Bất thường Aortic arch Cung động mạch chủ Associated anatomical variations Các biến thể giải phẫu Brachiocephalic vein Thân tĩnh mạch tay đầu Carotid bifurcation Chỗ chẽ đôi động mạch cảnh Common carotid artery Động mạch cảnh chung Cricothyroid Nhẫn giáp Cricothyroid membrane Màng giáp móng Cricothyroid muscle Cơ nhẫn giáp Ectopic thyroid gland Tuyến giáp lạc chỗ External branch of the superior Nhánh ngoài thần kinh thanh quản laryngeal nerve trên External carotid artery Động mạch cảnh ngoài Facial vein Tĩnh mạch mặt Inferior pharyngeal constrictor Cơ khít hầu dưới muscle Inferior thyroid artery Động mạch giáp dưới Inferior thyroid vein Tĩnh mạch giáp dưới Innominate vein Tĩnh mạch vô danh luan an vi Tiếng Anh Tiếng Việt Internal carotid artery Động mạch cảnh trong Internal jugular vein Tĩnh mạch chủ trong Internal thoracic artery Động mạch ngực trong Isthmus Eo tuyến giáp Levator glandulae thyroideae Ống giáp lưỡi Linguofacial trunk Thân lưỡi mặt Middle thyroid vein Tĩnh mạch giáp giữa Nodose ganglion Hạch nút Origin of inferior thyroid artery Nguyên ủy động mạch giáp dưới Origin of superior thyroid artery Nguyên ủy động mạch giáp trên Permanent recurrent laryngeal nerve Tổn thương liệt dây thần kinh thanh palsy quản quặt ngược không hồi phục Pyramidal lobe Thùy tháp tuyến giáp Recurrent laryngeal nerve Thần kinh thanh quản quặt ngược Retromandibular vein Tĩnh mạch sau hàm Subclavian artery Động mạch dưới đòn Superior laryngeal nerve Thần kinh thanh quản trên Superior thyroid artery Động mạch giáp trên Superior thyroid vein Tĩnh mạch giáp trên Superior vena cava Tĩnh mạch chủ trên Thyrocervical trunk Thân giáp cổ Thyroid artery Động mạch tuyến giáp Thyroid gland Tuyến giáp luan an vii Tiếng Anh Tiếng Việt Thyroid ima artery Động mạch giáp dưới cùng Động mạch giáp cuối hay giáp đáy (Trịnh Văn Minh) Thyrolingual trunk Thân giáp lưỡi Tracheoesophageal groove Rãnh khí quản – thực quản Venous plexus Đám rối tĩnh mạch Vertebral artery Động mạch đốt sống Vocal cord impairment Tổn thương dây thanh âm Vocal cord paralysis Liệt dây thanh âm Zuckerkandle’s tubercle Củ Zuckerkandle luan an viii DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Nguyên ủy và khoảng cách nguyên ủy ĐMGT đến chỗ chia đôi ĐM cảnh chung. So sánh vị trí nguyên ủy ĐMGT.

Tỉ lệ các dạng liên quan giữa ĐMGD và TKTQQN. Tỉ lệ không có ĐMGD. Số nhánh nguyên thủy TMGD. Các dạng liên quan của TKTQQN với ĐMGD.

Các dạng liên quan giữa TKTQQN và ĐMGD ở nam và nữ. Các dạng liên quan TKTQQN với ĐMGD giữa bên phải và bên trái cổ. Các dạng liên quan TKTQQN với ĐMGD bên phải và bên trái trên cùng một xác. Vị trí chảy máu và cách xử lý.

Tỉ lệ biến chứng chảy máu sau mổ tuyến giáp. Liệt dây TKTQQN sau phẫu thuật. Đặc điểm chung của mẫu. Nguyên ủy ĐMGT.

Kích thước ĐMGT. So sánh chiều dài ĐMGT hai bên cổ theo vị trí nguyên ủy. Phân bố nhánh tận của ĐMGT. Nguyên ủy ĐMGD.

Kích thước ĐMGD. Số nhánh tận của ĐMGD. Số trường hợp có ĐM giáp dưới cùng. 69 luan an ix Bảng 3.

Nguyên ủy ĐM giáp dưới cùng. Kích thước ĐM giáp dưới cùng. Kích thước TMGT. Vị trí đổ về của TMGT.

Liên quan ĐM và TM giáp trên dưới nơi bắt chéo. Vị trí dẫn máu của TMGG. Số trường hợp có TMGG hiện diện 1 bên cổ. Trường hợp có hiện diện TMGG ở 2 bên trên cùng 1 xác.

Chiều dài TMGG. Số nhánh TM nguyên thủy để hình thành nên thân TMGD. Vị trí tận cùng đổ về của TMGD. Số nhánh tận của NNTKTQT.

Chiều dài NNTKTQT. Liên quan ĐMGT với NNTKTQT sau điểm hai cấu trúc bắt chéo nhau. Khoảng cách từ cực trên tuyến giáp đến điểm ĐMGT và NNTKTQT bắt chéo nhau. Nguyên ủy TKTQQN.

Số nhánh TKTQQN. Liên quan TKTQQN với khí quản, thực quản. Liên quan TKTQQN với ĐMGD. Liên quan TKTQQN với ĐMGD trên cùng một xác.

Vị trí nguyên ủy ĐMGT. So sánh kích thước ĐMGT. Nguyên ủy ĐMGD. 97 luan an x Bảng 4.

Nguyên ủy ĐM giáp dưới cùng. Số TMGT đi kèm ĐMGT. Tỉ lệ có hiện diện TMGG. Số nhánh TMGD.

Tỉ lệ xác định được NNTKTQT và TK chia 2 nhánh. Tỉ lệ các dạng liên quan ĐMGT-NNTKTQT đến cực trên tuyến giáp theo phân loại Cernea. Liên quan TKTQQN với khí quản- thực quản. Tỉ lệ các dạng liên quan giữa TKTQQN với ĐMGD.

So sánh các dạng liên quan TKTQQN với ĐMGD trên cùng một xác với kết quả của Campos. 115 luan an xi DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Hình ảnh tuyến giáp nằm trước cổ .2: Mặt trước của tuyến giáp người lớn còn tồn tại ống giáp lưỡi .3: Cung ĐM thời kỳ phôi thai và sự quặt ngược của TK thanh quản.4: Sự phát triển của tuyến giáp.5: Nguyên ủy của ĐM giáp trên. I: ĐM cảnh ngoài; II: ngay nơi chia ĐM cảnh chung; III: ĐM cảnh chung .6: Nguyên ủy ĐMGD .7: ĐM giáp dưới cùng.8: TMGT có 1 thân và đổ về TM cảnh trong bằng 2 nhánh .9: Có 2 nhánh TMGG đều đổ trực tiếp về TM cảnh trong .10A: Tính đa dạng của TMGD .10B: TM giáp dưới cùng không đi cùng ĐM giáp dưới cùng và đổ về TM chủ trên.11: Thần kinh TQQN phải và trái .12: Mối liên quan giữa nhánh trong và nhánh ngoài của thần kinh thanh quản trên với động mạch giáp trên.13: Sự phân loại liên quan NNTKTQT theo Cernea. Dựa theo nguy cơ tổn thương trong quá trình phẫu thuật cắt tuyến giáp.

Mối liên quan khi thần kinh đi qua bó mạch máu giáp trên so với mặt phẳng ngang đi qua bờ trên của cực trên tuyến giáp.14: Sự đa dạng của TKTQQN phải.15: Thám sát đường đi của TKTQQN với 3 vị trí hay bị tổn thương nhất .16: Cắt bán phần tuyến giáp .17: Mối liên quan TKTQQN với khí quản, thực quản. 37 luan an xii Hình 1.18: Liên quan giữa ĐMGD và TKTQQN.1: Dụng cụ đo kích thước .2: Bộ dụng cụ phẫu tích .3: Đường rạch da bộc lộ vùng cổ và ngực.4: Cắt bỏ nhóm cơ dưới móng và cơ ức đòn chủm .5: Các đường cắt để bộc lộ lồng ngực và tuyến giáp .6: Đo kích thước để tính đường kính ĐM.7: Đo chiều dài của cấu trúc.1: Cho thấy tính đa dạng nguyên ủy của ĐMGT .2: Nguyên ủy ĐM giáp dưới xuất phát từ ĐM thân giáp cổ .3: ĐM giáp dưới cùng: có nguyên ủy từ thân giáp cổ, chạy hướng lên trên và chia tận cùng 2 nhánh cho cực dưới thùy trái và thùy eo tuyến giáp .4: Các dạng nguyên ủy, đường đi và tận cùng của ĐM giáp dưới cùng .5: Nơi tận cùng đổ về của TMGT.6: Các dạng liên quan ĐMGT với TMGT ở cực trên tuyến giáp .7: Vị trí tận cùng của TM giáp giữa: cho thấy TM có nguyên ủy ở các vị trí khác nhau, cũng như hình dạng đường đi không giống nhau. Nhưng tất cả TM đều tận cùng đổ về TM cảnh trong cùng bên.8: Cho thấy hình dạng TMGD nhiều nhánh và đa dạng.9: NNTKTQT đi song song ĐM giáp trên và cách xa cực trên tuyến giáp .10: Mối liên quan giải phẫu giữa ĐM và TM giáp trên ở ngay cực trên tuyến giáp .11: Liên quan ĐMGT, NNTKTQT với cực trên tuyến giáp.12: TKTQQN nằm cạnh khí quản và chia làm 2 nhánh. 87 luan an xiii Hình 3.13: Dạng liên quan giữa TK thanh quản quặt ngược với Khí quản, thực quản.14: Dạng liên quan giữa ĐM giáp dưới và TK thanh quản quặt ngược .1: Liên quan TMGT với ĐMGT nhìn thẳng.

106 luan an 1 MỞ ĐẦU Theo các báo cáo thống kê dịch tễ học hiện nay, trên thế giới có trên một tỉ người mắc bệnh lý tuyến giáp và tỉ lệ này ngày càng gia tăng. Tại Việt Nam, ước tính có trên 9 - 10 triệu người có nguy cơ thiếu hụt iod, trong đó bướu tuyến giáp địa phương có những vùng lên tới 15 - 30% [13].