Luận án tiến sĩ: Sử dụng phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề nâng cao tính tích cực học tập môn hóa học hữu cơ lớp 11

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC HOÀNG THỊ THÙY DƢƠNG SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC NÊU VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 11 CHƢƠNG TRÌNH NÂNG CAO TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM HOÁ HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC (BỘ MÔN HOÁ HỌC ) Mã số: 60 14 10 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. ĐẶNG THỊ OANH HÀ NỘI – 2011 1 luan an MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Khách thể, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của đề tài. Cấu trúc của luận văn .7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC NÊU VÀ GIẢI QUYẾ T VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG 8. Phƣơng hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học hoá học.

Cơ sở Tâm lí học và Lí luận dạy học hiện đại. Phƣơng hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học hóa học. Phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh qua giảng dạy hóa học ở trƣờng phổ thông. Tính tích cực nhận thức (TTCNT).

Phƣơng pháp dạy học tích cực. Phƣơng pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề. Cơ sở của phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề. Khái niệm, bản chất phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề.

Tiến trình thực hiện. Xây dựng tình huống có vấn đề. Dạy học sinh cách giải quyết vấn đề. Các mức độ của việc áp dụng dạy học nêu và giải quyết vấn đề 32 1.

Ƣu điểm , nhƣợc điểm của phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề 33 1. Thực trạng việc sử dụng phƣơng pháp dạy học nói chung và phƣơng pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề nói riêng ở trƣờng THPT hiện nay. 35 3 luan an Tiểu kết chƣơng 1. 38 Chƣơng 2: SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC NÊU VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC.

Mục tiêu và nội dung kiến thức phần hiđrocacbon - Hóa Học lớp 11 chƣơng trình nâng cao. Mục tiêu phần hiđrocacbon- Hóa Học lớp 11 chƣơng trình nâng cao. Cấu trúc,nội dung chƣơng trình phần hiđrocacbon hóa học lớp 11 chƣơng trình nâng cao. Nguyên tắc sƣ phạm và phƣơng pháp dạy học phần hiđrocacbon- hóa học lớp 11 chƣơng trình nâng cao.

Sử dụng PPDH nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học phần hiđrocacbon - hóa học lớp 11 chƣơng trình nâng cao. Nguyên tắc lựa chọn PPDH nêu và GQVĐ. Lựa chọn nội dung dạy học theo PP nêu và GQVĐ 45 2. Qui trình dạy học theo phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề ( áp dụng với phần hiđrocacbon –hóa học 11 nâng cao ).

Xây dƣ̣ng và s ử dụng các tình huống có vấn đề trong dạy học phần hidrocacbon theo phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề. Sử dụng bài tập hóa học trong dạy học nêu và giải quyết vấn đề. Thiết kế kế hoạch dạy học một số bài phần hiđrocacbon – Hóa học lớp 11 – chƣơng trình nâng cao theo phƣơng pháp nêu và giải quyết vấn đề. 91 Tiểu kết chƣơng 2.

104 Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích thực nghiệm sƣ phạm. Nội dung thực nghiệm sƣ phạm. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm.

Tiến trình thực nghiệm sƣ phạm. Kết quả thực nghiệm sƣ phạm. Xử lí kết quả thực nghiệm sƣ phạm. Xử lí theo thống kê toán học.

Xử lí theo phần mềm. Phân tích kết quả thực nghiệm. Tỉ lệ HS yếu kém, trung bình, khá và giỏi. Đồ thị các đƣờng luỹ tích.

Giá trị các tham số đặc trƣng. Giá trị tham số đặc trƣng theo phần mềm. 116 Tiểu kết chƣơng 3. 118 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .120 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

121 5 luan an MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Chiến lƣợc phát triển về giáo dục đào tạo trong thời kì công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nƣớc đã đƣợc ghi rõ trong báo cáo chính trị Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng nêu rõ: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theo hƣớng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa; đổi mới chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy học; đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục, đào tạo. Tập trung nâng cao chất lƣợng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành” Đổi mới phƣơng pháp dạy học nhằm nâng cao chất lƣợng dạy và học là vấn đề trọng tâm, then chốt hiện nay của ngành giáo dục. Với phƣơng châm “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, ngƣời thầy là ngƣời tổ chức điều khiển nhằm giúp cho học sinh tiếp thu tri thức một cách tích cực, chủ động và sáng tạo.

Kiến thức học sinh lĩnh hội đƣợc phải do chính học sinh đó tự vận động, tƣ duy, sáng tạo trong quá trình học tập chứ không phải do thuộc lòng từ kiến thức mà ngƣời thầy truyền đạt. Để làm đƣợc điều đó, ngƣời giáo viên phải là ngƣời nghiên cứu, lựa chọn đƣợc phƣơng pháp tổ chức, hƣớng dẫn có hiệu quả phù hợp với đối tƣợng học sinh cũng nhƣ nội dung giảng dạy. Với đặc thù là một môn khoa học tự nhiên, trong đó có sự kết hợp giữa thực nghiệm và lý thuyết, hoá học đòi hỏi ngƣời học phải có khả năng tự khám phá, tìm tòi, phát hiện và lĩnh hội tri thức. Trong quá trình giảng dạy, nếu ngƣời giáo viên sử dụng các phƣơng pháp dạy học tích cực sẽ kích thích, phát huy đƣợc khả năng tự lĩnh hội kiến thức của học sinh.

Vì vậy việc nghiên cứu và sử dụng hiệu quả các phƣơng pháp dạy học tích cực đang là vấn đề hết sức cần thiết. Phƣơng pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề trong dạy học hoá học là một tổ hợp nhiều phƣơng pháp dạy học 1 luan an đã đƣợc đánh giá là phƣơng pháp dạy học tích cực và phù hợp với xu thế đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay. Việc áp dụng phƣơng pháp này cũng là một trong những giải pháp tốt để nâng cao hiệu quả dạy học theo hƣớng hoạt động hoá nhận thức và hình thành năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Phƣơng pháp dạy học này không những phù hợp với xu thế dạy học hiện đại mà còn là giải pháp hiệu quả nhằm giải quyết mâu thuẫn của giáo dục nƣớc ta là: Nội dung dạy học ngày càng tăng mà thời gian học tập có hạn, không đổi.

Với các lí do trên tôi chọn đề tài “Sử dụng phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua dạy học hóa học hữu cơ lớp 11 chương trình nâng cao trung học phổ thông ”. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2. Trên thế giới Thuật ngữ “Dạy học nêu vấn đề” xuất phát từ thuật ngữ “Ơrixtic” hay còn gọi là phƣơng pháp phát kiến, tìm tòi. Điều này đã đƣợc nhiều nhà khoa học nghiên cứu nhƣ A.

E Raicôp,… vào những năm 70 của thế kỉ XIX. Các nhà khoa học này đã nêu lên phƣơng án tìm tòi, phát kiến trong dạy học nhằm hình thành năng lực nhận thức của học sinh bằng cách đƣa học sinh vào hoạt động tìm kiếm tri thức, học sinh là chủ thể của hoạt động học, là ngƣời sáng tạo ra hoạt động học. Đây có thể là một trong những cơ sở lí luận của phƣơng pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề. Vào những năm 50 của thế kỉ XX, xã hội bắt đầu phát triển mạnh, đôi lúc xuất hiện mâu thuẫn trong giáo dục đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu giáo dục ngày càng cao, khả năng sáng tạo của học sinh ngày càng tăng với tổ chức dạy học còn lạc hậu.

Chính vì vậy phƣơng pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề ( Hiện nay ngƣời ta hay dùng thuật ngữ : phƣơng pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề viết tắt là PPDH PH & GQVĐ) ra đời. Phƣơng pháp này đặc biệt đƣợc chú trọng ở Ba Lan. Okon – nhà giáo dục học Ba Lan đã làm sáng tỏ phƣơng pháp PH và GQVĐ thật sự là một phƣơng pháp dạy học tích 2 luan an cực, tuy nhiên những nghiên cứu chỉ dừng ở việc ghi lại những thực nghiệm thu đƣợc từ việc sử dụng phƣơng pháp chứ chƣa đƣa ra đầy đủ cơ sở lí luận cho phƣơng pháp này. Những năm 70 của thế kỉ XX, M.

I Mackmutov đã đƣa ra đầy đủ cơ sở lí luận của phƣơng pháp dạy học GQVĐ.Trên thế giới cũng có rất nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục nghiên cứu phƣơng pháp này nhƣ Xcatkin, Machiuskin, Lecne,… 2. Ở Việt Nam Ngƣời đầu tiên đƣa phƣơng pháp này vào Việt Nam là dịch giả Phạm Tất Đắc với cuốn sách “Dạy học nêu vấn đề ” của tác giả I. Lecne ( Ngƣời Nga) do NXBGD xuất bản năm 1977. Về sau, nhiều nhà khoa học nghiên cứu phƣơng pháp này nhƣ Lê Khánh Bằng, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Bá Kim,….

Tuy nhiên những nghiên cứu này chủ yếu chỉ nghiên cứu ở mức lý luận và có áp dụng cho môn Toán ở phổ thông và đại học. Gần đây, Nguyễn Kì đã đƣa PPPH nêu và GQVĐ vào nhà trƣờng tiểu học và thực nghiệm ở một số môn nhƣ Toán, TN – XH, Đạo đức… Đối với môn Hoá học PPDH nêu và giải quyết vấn đề cũng đƣợc các tác giả Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Cƣơng, Dƣơng Xuân Trinh đề cập đến trong cuốn sách : Lý luận dạy học Hoá học Tập 1, NXBGD năm 1982, sau này đƣợc bổ sung trong cuốn : “ Phƣơng pháp dạy học Hoá học ở trƣờng phổ thông và đại học. Một số vấn đề cơ bản” NXBGD năm 2007 của tác giả Nguyễn Cƣơng. Luận án Tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu dạy học nêu vấn đề là của tác giả Lê Văn Năm với đề tài: “Sử dụng dạy học nêu vấn đề - Ơrixtic để nâng cao hiệu quả dạy chƣơng trình hóa đại cƣơng và hóa vô cơ ở trƣờng THPT”.

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục, bảo vệ tại ĐHSP Hà Nội năm 2001.