Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt cho HS lớp 4, 5

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ DUNG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ DUNG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH LỚP 4, 5 Chuyên ngành: Lí luận và PPDH bộ môn Văn và Tiếng Việt Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. PHAN THỊ HỒNG XUÂN HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các ngữ liệu và trích dẫn trong luận án là hoàn toàn trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trên bất cứ tài liệu hay công trình khoa học nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Dung LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Ngữ Văn, tổ Bộ môn Lí luận và phương pháp dạy học Văn – Tiếng Việt, Phòng Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu của mình.

Tôi xin chân thành cảm ơn GS.TS Lê A và PGS.TS Phan Thị Hồng Xuân đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp, tập thể giáo viên và các em học sinh các trường tiểu học nơi tôi điều tra thực trạng, dự giờ và dạy học thực nghiệm… đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, năm 2019 Tác giả Nguyễn Thị Dung MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Phương pháp nghiên cứu.

Dự kiến đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. 8 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM. Nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm trên thế giới.

Những nghiên cứu trong triết học. Những nghiên cứu trong tâm lí học. Những nghiên cứu trong giáo dục học. Nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm ỏ Việt Nam.

Những nghiên cứu chung về hoạt động trải nghiệm ở Việt Nam. Những nghiên cứu vận dụng hoạt động trải nghiệm vào thực tiễn giáo dục ở Việt Nam. Những nghiên cứu vận dụng hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt ở tiểu học. 21 Tiểu kết chƣơng 1.

24 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH LỚP 4, 5. Hoạt động trải nghiệm và cơ sở tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5. Hoạt động trải nghiệm. Cơ sở tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5.

Thực trạng dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5 dưới góc nhìn trải nghiệm. Khảo sát thực trạng dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5. Nhận xét, đánh giá kết quả khảo sát thực trạng. 45 Tiểu kết chƣơng 2.

58 CHƢƠNG 3: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH LỚP 4, 5. Các yêu cầu của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5. Hoạt động trải nghiệm phải đảm bảo mục tiêu môn học. Hoạt động trải nghiệm phải kết hợp với các hoạt động khác.

Hoạt động trải nghiệm phải đa dạng các phương pháp, hình thức hoạt động. Hoạt động trải nghiệm phải tạo được hứng thú học tập cho học sinh. Quy trình hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5. Cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4, 5.

Hoạt động huy động kiến thức sẵn có và trải nghiệm cụ thể. Hoạt động chiếm lĩnh. Hoạt động chuyển hoá. 100 Tiểu kết chƣơng 3.

111 CHƢƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích thực nghiệm. Đối tƣợng và địa bàn thực nghiệm. Nội dung và cách thức tiến hành thực nghiệm.

Nội dung thực nghiệm. Cách thức tiến hành thực nghiệm. Tiêu chí đánh giá kết quả thực nghiệm. Phƣơng pháp xử lí kết quả thực nghiệm.

Thiết kế thực nghiệm. Đo nghiệm kết quả thực nghiệm. Đo nghiệm kết quả thực nghiệm vòng 1. Đo nghiệm kết quả thực nghiệm vòng 2.

Đánh giá chung về quá trình thực nghiệm. 146 Tiểu kết chƣơng 4. 148 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 CLB Câu lạc bộ 2 CBQL Cán bộ quản lí 3 DHTV Dạy học Tiếng Việt 4 ĐC Đối chứng 5 GV Giáo viên 6 HS Học sinh 7 HĐTN Hoạt động trải nghiệm 8 HĐGD Hoạt động giáo dục 9 HĐNGLL Hoạt động ngoài giờ lên lớp 10 PPDH Phương pháp dạy học 11 PHHS Phụ huynh học sinh 12 SGK Sách giáo khoa 13 THCS Trung học cơ sở 14 THPT Trung học phổ thông 15 TN Thực nghiệm 16 Tr Trang DANH MỤC BẢNG Bảng 2. So sánh HĐTN và HĐ tiếp thu thông tin thuần túy. Khảo sát thực trạng dạy học Tiếng Việt lớp 4, 5 ở các trường TH.

Khảo sát câu hỏi phần Tập đọc SGK Tiếng Việt lớp 4, 5. Khảo sát câu hỏi phần Tập làm văn SGK Tiếng Việt lớp 4, 5. Kháo sát thực trạng dạy của GV lớp 4, 5. Khảo sát thực trạng học của HS lớp 4, 5.

Bảng phân phối Student. Đối tượng DH TN và ĐC năm học 2016 – 2017 (vòng 1). Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra vòng 1 của HS. Bảng phân phối tần suất kết quả bài kiểm tra vòng 1 của HS.

Bảng phân phối loại kết quả kiểm tra theo học lực của HS sau TN1. Bảng phân bố tần số tích lũy hội tụ của nhóm TN1 và nhóm ĐC1. Các tham số đặc trưng. Đối tượng dạy học TN và ĐC năm học 2017 – 2018 (vòng 2).

Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra vòng 2 của HS. Bảng phân phối tần suất kết quả bài kiểm. Bảng phân phối kết quả kiểm tra học lực của HS sau vòng TN2. Bảng phân bố tần số tích lũy hội tụ của nhóm TN2 và nhóm ĐC2.

Các tham số đặc trưng. 145 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2. Thống kê kết quả khảo sát thực trạng vận dụng HĐTN trong DHTV lớp 4, 5 của GV. Thống kê kết quả khảo sát thực trạng học của HS lớp 4, 5.

Nhận thức của GV về hoạt động trải nghiệm. Nhận thức của PHHS về việc phối hợp tổ chức các HĐTN. Mức độ đóng góp, hỗ trợ kinh phí của PHHS với HĐTN. Biểu đồ phân phối tần số điểm kiểm tra vòng 1 của HS.

Đường phân phối tần suất kết quả kiểm tra HS vòng 1. Biểu đồ phân loại kết quả kiểm tra học lực của HS ở vòng TN1. Đường biểu diễn phân bố tần số lũy tích hội tụ lùi của nhóm lớp TN1 và ĐC1. Biểu đồ phân phối tần số điểm tra vòng 2 của HS.

Đường phân phối tần suất kết quả kiểm tra HS vòng 2. Biểu đồ phân loại kết quả kiểm tra học lực của HS ở vòng TN2. 144 DANH MỤC HÌNH Hình 2. Mô hình hoạt động trải nghiệm của K.

Mô hình học qua kinh nghiệm của John Dewey. Mô hình học tập và phát triển nhận thức của Piaget [156; tr39]. Mô hình học tập trải nghiệm của D. Chu trình học qua trải nghiệm của Bùi Ngọc Diệp.

Lí do chọn đề tài 1. Hoạt động trải nghiệm được vận dụng vào thực tiễn dạy học hiện nay Sử dụng HĐTN trong dạy học là quan điểm được David Kolb đề xuất từ sự kế thừa và phát triển lí thuyết học tập có liên quan đến kinh nghiệm của các nhà Tâm lí học, GD học như John Dewey (1859-1952); Kurt Levin (1890-1947); Jean Piaget (1896-1980); Lev Vygotsky (1896-1934) và nhiều nhà nghiên cứu khoa học khác. Nghiên cứu của các tác giả liên quan đến vấn đề học qua kinh nghiệm được David Kolb coi như cơ sở khoa học, nền tảng để xây dựng lí thuyết về HĐTN. Năm 1971, lí thuyết HĐTN của David Kolb chính thức được công bố lần đầu tiên với tư cách là “lí thuyết tương đối toàn diện về phương thức học tập tích lũy, chuyển hoá kinh nghiệm”.

Từ đó đến nay HĐTN được nhiều nước áp dụng rộng rãi trên các lĩnh vực khác nhau và HĐTN trở thành một triết lí GD của nhiều nước. Bước sang thế kỉ XXI, HĐTN được David Kolb coi là phương pháp học tập hiệu quả nhằm hướng tới phát triển năng lực cho người học. Nhiều nước đã áp dụng HĐTN vào dạy học, việc áp dụng HĐTN vào GD của mỗi nước có sự linh hoạt, khác nhau nhưng vẫn phải đảm bảo các yếu tố cơ bản của HĐTN. Đất nước ta hiện nay đang trên con đường hội nhập và phát triển từ nền GD truyền thống sang nền GD hiện đại, đổi mới PPDH luôn là vấn đề được đặt ra và có những bước chuyển mình tạo hiệu quả đáng ghi nhận.

Thực tế cho thấy đã có nhiều phương pháp, nhiều hoạt động dạy học phong phú, đa dạng được vận dụng đưa HS thoát khỏi cách học thụ động, kích thích tính tích cực, chủ động, hứng thú của các em. HĐTN được triển khai trong thực tiễn dạy học giúp HS biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tức là HS được học thông qua làm, qua thực hành để có được năng lực thực hiện gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân. HĐTN là hoạt động mang lại cho HS những trải nghiệm vô cùng thú vị, làm cho nội dung dạy học trở nên vừa nhẹ nhàng hấp dẫn, vừa gần gũi lại không kém phần mới lạ. Mỗi HĐTN đặt ra đòi hỏi HS phải giải quyết dựa trên những kinh nghiệm sẵn có của bản thân và đưa ra các sáng kiến trải nghiệm từ thực tiễn, đem lại hiệu quả học tập cao, làm thay đổi cả nhận thức và hành động của HS, biến những ý tưởng của HS thành hiện thực để các em thể hiện hết khả năng sáng tạo của mình.