Luận án TS: Dạy viết văn bản HS tiểu học phát triển năng lực - Lê Ngọc Tường Khanh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI LÊ NGỌC TƯỜNG KHANH DẠY HỌC VIẾT VĂN BẢN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học tiểu học Mã số: 9.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. PHAN THỊ PHƯƠNG DUNG 2. ĐẶNG THỊ KIM NGA HÀ NỘI – 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan, luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào khác.

Tác giả luận án Lê Ngọc Tường Khanh ii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.Nhiệm vụ nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học .Phạm vi nghiên cứu .Phương pháp nghiên cứu .Dự kiến đóng góp của luận án.Những luận điểm cần bảo vệ .Cấu trúc luận án. Nghiên cứu về dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Các nghiên cứu nước ngoài. Các nghiên cứu trong nước.

Nghiên cứu về dạy viết văn bản ở tiểu học. Các nghiên cứu nước ngoài. Các nghiên cứu trong nước. 17 Tiểu kết chương 1.

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA DẠY HỌC VIẾT VĂN BẢN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Văn bản và dạy viết văn bản trong nhà trường tiểu học. Quan niệm và các cách tiếp cận trong dạy viết văn bản. Tích hợp và phân hóa trong dạy học viết văn bản theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học.

Dạy viết văn bản theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học. Đặc điểm về nhận thức và giao tiếp của học sinh tiểu học. Cơ sở thực tiễn. Nội dung dạy học viết văn bản cho học sinh tiểu học trong chương trình và sách giáo khoa của chương trình 2006.

Nội dung dạy học viết văn bản cho HS tiểu học trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018. Thực trạng dạy học viết văn bản ở trường tiểu học. Năng lực viết văn bản của học sinh tiểu học .61 Tiểu kết chương 2. TỔ CHỨC DẠY HỌC VIẾT VĂN BẢN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TIỂU HỌC.

Một số yêu cầu trong dạy viết văn bản nhằm phát triển năng lực cho học sinh tiểu học. Đảm bảo mục tiêu môn học. Phù hợp đặc điểm tâm lí học sinh. Chú ý tính linh hoạt của quá trình viết.

Đảm bảo học sinh là chủ thể trong quá trình viết. Thực hiện đa dạng các phương pháp, kĩ thuật dạy học viết. Một số biện pháp dạy học nhằm phát triển năng lực viết văn bản cho học sinh tiểu học. Tạo động lực viết.

Kết nối dạy viết với hoạt động đọc. Tổ chức dạy học viết văn bản theo tiến trình. Đánh giá năng lực viết văn bản của học sinh .114 Tiểu kết chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.

Mục đích thực nghiệm. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Nội dung và phạm vi thực nghiệm. Nguyên tắc thực nghiệm.

Tổ chức quá trình thực nghiệm. Quy trình thực nghiệm: thực hiện qua 03 giai đoạn. Các công cụ sử dụng trong thực nghiệm. Mô tả quá trình thực nghiệm.

Kết quả thực nghiệm. Kết quả thái độ học viết văn của học sinh. Kết quả đánh giá năng lực viết văn bản. Nhận xét, đánh giá chung về quá trình TN.150 Tiểu kết chương 4 .151 KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT .152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .155 LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .155 TÀI LIỆU THAM KHẢO .156 PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ 1 CT Chương trình 2 ĐC Đối chứng 3 GV Giáo viên 4 HĐ Hoạt động 5 HS Học sinh 6 NL Năng lực 7 PT Phát triển 8 TH Tiểu học 9 TN Thực nghiệm 10 VB Văn bản vi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.

So sánh sự khác biệt giữa văn bản viết và văn bản nói. Phiếu tự nhận xét, đánh giá. Cấu trúc hồ sơ học tập trong học viết văn bản. Tiêu chí nhận xét, đánh giá thông qua hồ sơ học tập.

Phiếu nhận xét, đánh giá bài văn. Phiếu nhận xét, đánh giá bài văn kể chuyện. Phiếu nhận xét, đánh giá bài văn tả cảnh. Các bài dạy tập làm văn thực nghiệm.

Tổng hợp giá trị trung bình trước thực nghiệm. Ma trận việc thực hiện các giải pháp. Tổng tần suất của các tiêu chí sau thực nghiệm. Tổng hợp giá trị trung bình sau thực nghiệm của lớp đối chứng và lớp thực nghiệm.

Tổng hợp giá trị trung bình trước và sau thực nghiệm của lớp thực nghiệm. 148 vii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. Biểu đồ biểu thị sự lựa chọn các tài nguyên mà giáo viên sử dụng. Biểu đồ thể hiện ý kiến của giáo viên về chương trình Tập làm văn viết 2006.

Biểu đồ thể hiện quan điểm tích hợp của giáo viên trong việc dạy Tập làm văn viết. Biểu đồ thể hiện việc dạy học phân hóa/ cá thể hóa của giáo viên trong quá trình dạy học Tập làm văn. Biểu đồ thể hiện tần suất sử dụng các hoạt động khi thực hiện tổ chức dạy một bài tập làm văn viết. Biểu đồ thể hiện tần suất các hình thức tổ chức được giáo viên sử dụng trong hoạt động nhận xét, đánh giá bài văn.

Biểu đồ thể hiện tần suất các công cụ đánh giá thường xuyên được giáo viên sử dụng trong dạy học làm văn viết. Biểu đồ thể hiện nhận xét của giáo viên về thái độ của học sinh trong quá trình học Tập làm văn. Biểu đồ thể hiện thái độ của HS đối với việc học Tập làm văn. Biểu đồ thể hiện những hoạt động học sinh gặp khó khăn/ hoạt động không thực hiện được trong giờ học Tập làm văn.

Các biểu đồ thể hiện tần suất các tiêu chí có trong bài văn viết của học sinh. Biểu đồ so sánh giá trị trung bình của các tiêu chí giữa lớp đối chứng và thực nghiệm trong cùng một trường. Biểu đồ thể hiện mức độ yêu thích các hoạt động trong học viết văn bản của học sinh. Biểu đổ thể hiện mức độ tự tin các hoạt động trong học viết văn bản của học sinh.

Biểu đồ so sánh tuần suất học sinh thích hoạt động tìm ý cho bài văn trước và sau thực nghiệm. Biểu đồ so sánh tần suất học sinh thích hoạt động nói với bạn về bài văn của bản thân trước và sau thực nghiệm. Biểu đồ so sánh tần suất học sinh thích hoạt động được nói trước lớp về bài văn của bản thân trước và sau thực nghiệm. Biểu đồ so sánh tần suất học sinh thích hoạt động đọc và góp ý bài cho bạn trước và sau thực nghiệm.

Biểu đồ so sánh giá trị trung bình của lớp đối chứng và thực nghiệm sau thực nghiệm. Biểu đồ so sánh giá trị trung bình trước và sau thực nghiệm của lớp thực nghiệm .149 ix DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Sơ đồ 2. Các mối quan hệ của văn bản. Các kĩ năng làm văn theo cách tiếp cận tiến trình.

Quá trình tư duy khi học sinh thực hiện tiến trình viết văn bản. Cách tiếp cận tiến trình kết hợp với các cách tiếp cận và quan điểm dạy viết văn bản. Quá trình hình thành năng lực tự nhận xét, đánh giá bài văn. Lí do chọn đề tài 1.

Hiện nay, giáo dục Việt Nam đang trong bối cảnh “hội nhập quốc tế” và con người ngày càng gần nhau hơn trong “một thế giới phẳng”. Bối cảnh này đưa đến thách thức dạy học phải giúp HS thích ứng với hoàn cảnh, biết thích nghi và ứng phó với sự biến chuyển nhanh chóng của xã hội, hòa nhập với thế giới. Trong bối cảnh đó, ngành Giáo dục và Đào tạo đã thực hiện nghị quyết 29/NQ-TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về “đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo” và thực thi quy định về mục tiêu đổi mới của nghị quyết 88/2014/QH13 ngày 28 tháng 11 năm 2014 về “đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông, góp phần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. Theo đó, CT Giáo dục phổ thông tổng thể 2018 “được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và NL của HS; tạo môi trường học tập và rèn luyện giúp HS PT hài hòa về thể chất và tinh thần, trở thành người học tích cực, tự tin …” [16, tr.

Việc chuyển đổi định hướng giáo dục từ “xem trọng nội dung” sang “hình thành phẩm chất và NL cho người học” đặt ra vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học, cách tổ chức dạy học để đạt định hướng đề ra. Đổi mới dựa trên nền tảng những điểm tích cực của CT giáo dục phổ thông 2006, có sự cộng hưởng với những quan điểm, những cách dạy mới được cập nhật là một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay. Giáo dục TH - được xem là bậc học nền tảng, cơ bản- cần phải thay đổi như thế nào về cách dạy, cách học để đạt được mục tiêu đề ra là vấn đề được rất nhiều nhà khoa học quan tâm. Đặc biệt đối với dạy học ngôn ngữ vì tính chất quan trọng của môn học này đối với HS TH.

CT Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018, được xây dựng theo hướng mở, thể hiện ở việc không quy định chi tiết về nội dung dạy học, chỉ quy định những yêu cầu cần đạt về đọc, viết, nói và nghe cho mỗi lớp; quy định một số kiến thức cơ bản, cốt lõi về tiếng Việt, văn học và một số VB có vị trí, ý nghĩa quan trọng của văn học dân tộc là nội dung thống nhất bắt buộc đối với HS toàn quốc” [17, tr. Xây dựng CT theo hướng mở là một cơ hội và thách thức đối với GV. Họ tự chủ, chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch dạy học, lựa chọn học liệu, phương pháp hay chiến lược dạy học. Đồng thời, GV cũng cần biết cân nhắc, chọn lọc giữa nhiều phương pháp, kĩ thuật, chiến lược dạy học để xem xét sự phù hợp của chúng đối với nội dung dạy học và đối tượng HS.

Vì vậy, các nghiên cứu giáo dục nói chung, dạy học nói riêng đáp ứng yêu cầu đổi mới và phù hợp với cách xây dựng CT là một vấn đề cần thiết, mang ý nghĩa thực tiễn.