Luận án tiến sĩ: Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng ác thần Bắc Bộ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ĐOÀN THỊ NGỌC ANH TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT Ở BẮC BỘ Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 9 22 01 25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS.Nguyễn Thị Bích Hà HÀ NỘI - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan mọi kết quả của đề tài “Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngƣỡng thờ ác thần của ngƣời Việt ở Bắc Bộ” là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, đƣợc thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của PGS. TS Nguyễn Thị Bích Hà Các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố dƣới bất kì hình thức nào. Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình. Tác giả Đoàn Thị Ngọc Anh ii LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình thực hiện đề tài“Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngƣỡng thờ ác thần của ngƣời Việt ở Bắc Bộ” tác giả luận án đã nhận đƣợc rất nhiều sự quan tâm, giúp đỡ và động viên của quý thầy cô, đồng nghiệp, gia đình và bạn bè.

Tác giả luận văn xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với cô giáo, PGS. TS Nguyễn Thị Bích Hà ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn và giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn này. Tác giả luận văn xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với các Giáo Sƣ, Phó giáo sƣ, Tiến sĩ, các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam 1, khoa Ngữ văn, trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 1. Xin trân trọng cảm ơn sự quan tâm, tạo điều kiện về mọi mặt của Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn - Trƣờng Đại học Hải Phòng, sự động viên, giúp đỡ nhiệt tình của các đồng nghiệp trong tổ Văn học Việt Nam, khoa Ngữ văn, Trƣờng Đại học Hải Phòng nơi tác giả luận văn đang công tác.

Tác giả luận án luôn ghi nhớ sâu sắc những tình cảm quan tâm và tấm lòng của gia đình, bạn bè đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Ngoài ra, trong quá trình điền dã thực tế tại các địa phƣơng, tác giả đã nhận đƣợc sự giúp đỡ nhiệt tình và cung cấp những nguồn tài liệu quý báu của: - Ban quản lý di tích đền Kiếp Bạc - Hải Dƣơng, đình Tràng Kênh - Hải Phòng, đình Hƣng Học - Quảng Ninh. - Ông Ngô Đăng Lợi - nguyên chủ tịch hội khoa học lịch sử Hải Phòng - Ông Phạm Khắc Hồng - nguyên trƣởng ban quản lí di tích đền Kiếp Bạc - Ông Phan Thanh Kiếm - trƣởng ban khánh tiết đình Hƣng Học - Anh Nguyễn Sĩ Đông - Nhân viên Ban quản lí di tích đền Kiếp Bạc, Hải Dƣơng Cùng rất nhiều cơ quan tổ chức văn hoá và nhân dân các địa phƣơng tác giả điền dã. Tác giả luận án xin được trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng 11 năm 2018 Tác giả Đoàn Thị Ngọc Anh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU. vi MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Hƣớng tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Cấu trúc luận án. Tổng quan VỀ CƠ SỞ Lí THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI. C sở lí thuyết của đề tài. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm.

Lí thuyết về mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và văn học dân gian. Từ thuyết vật linh đến tục thờ ác thần trong lịch sử. Lí thuyết về “an ninh tinh thần” và các nghi thức thờ cúng xuất phát từ sự sợ hãi. Lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Lịch sử nghiên cứu về ác thần. Lịch sử nghiên cứu về Phạm Nhan. Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Định hướng nghiên cứu của đề tài. 48 Tiểu kết chƣơng 1.49 iv Chương 2. KHẢO SÁT HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN. Nhận diện truyền thuyết Phạm Nhan.

Số lượng truyền thuyết. Sự phân bố truyền thuyết. Nhân vật Bá Nhan và Phạm Nhan. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết.

Tên gọi Phạm Nhan. Hoàn cảnh xuất hiện và đặc điểm nhân vật. Hành trạng nhân vật. Về sự tái sinh gây hại.

Cốt truyện Phạm Nhan. Những môtip chính trong truyền thuyết Phạm Nhan. Kết cấu truyền thuyết Phạm Nhan .85 Tiểu kết chƣơng 2.90 Chư ng 3: TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ KIỂU TRUYỆN VỀ ÁC THẦN cỦA NGƯỜI VIỆT. Kiểu truyện về ác thần của ngƣời Việt.

Ác thần và truyền thuyết về ác thần trong văn hóa Việt. Sự tương quan giữa kiểu truyện về ác thần của người Việt với truyền thuyết Phạm Nhan. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần trong truyền thuyết về ác thần và phúc thần. Tương phản về môtip.

Tương phản về kết cấu. Truyền thuyết Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian. Truyền thuyết về tục chữa bệnh. Truyền thuyết về tục cầu con.

Truyền thuyết về tục che mặt của người phụ nữ. 114 v Tiểu kết chƣơng 3. 116 Chư ng 4: TỤC THỜ PHẠM NHAN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT. Hiện tượng Phạm Nhan trong văn hóa tín ngưỡng người Việt.

Một số quan niệm khác nhau về việc thờ cúng Phạm Nhan. Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan. Những hèm tục có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian. Phạm Nhan - Đức Thánh Trần: hai loại hình tín ngưỡng.

Tín ngưỡng, tục thờ ác thần của người Việt. Quan niệm về việc thờ ác thần. Di tích thờ ác thần. Những nghi lễ và tập tục thờ cúng ác thần của người Việt.

Những tục hèm có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian ở. Những đặc điểm có tính chất quy luật trong tín ngưỡng thờ Phạm Nhan và tục thờ ác thần của người Việt. Đặc điểm về nguồn gốc của việc thờ cúng ác thần. Đặc điểm về bản chất của việc thờ ác thần.

143 Tiểu kết chư ng 4 .148 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ .151 LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU STT Tên bảng, biểu Số trang 1 Bảng 2.1: Bảng thống kê số lƣợng truyền thuyết về Phạm Nhan 51 Biểu đồ 2.1: Biểu đồ thể hiện tỉ lệ phân bố truyền thuyết Phạm 2 53 Nhan giữa các nguồn tƣ liệu Bảng 2.2: Bảng thống kê số lƣợng và tỉ lệ truyền thuyết về Phạm 3 54 Nhan qua nguồn điền dã tại các địa phƣơng Bảng 2. Bảng thống kê tần suất xuất hiện của các môtip trong 4 86 truyền thuyết Phạm Nhan Bảng 3.1: Bảng thống kê tên ác thần và truyền thuyết về những hành 5 93 vi gây ác 6 Bảng 3.2: Bảng phân loại ác thần 97 7 Bảng 4.1: Bảng thống kê di tích, địa điểm thờ cúng ác thần 134 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Truyền thuyết, một thể loại văn học dân gian mang lại nhiều giá trị cho lịch sử văn học dân tộc. Bên cạnh vô số những truyền thuyết ngợi ca các vị anh hùng dân tộc còn có một mảng truyền thuyết về những nhân vật phản diện.

Đó là những tên tƣớng giặc, những kẻ bán nƣớc, những ngƣời làm điều ác có hại cho nhân dân. Mảng truyền thuyết này chƣa đƣợc tập trung khai thác trong giới nghiên cứu văn hóa, văn học dân gian. Chúng tôi chọn đề tài: “Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngƣỡng thờ ác thần của ngƣời Việt ở Bắc Bộ” bởi những lí do sau: - Lí do khoa học: Văn học dân gian là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa dân gian, một thành phần không nhỏ trong nội hàm khái niệm Folklore, văn học dân gian gắn bó mật thiết với những sinh hoạt văn hóa xã hội của nhân dân. Mối quan hệ giữa văn học dân gian trong đó có thể loại truyền thuyết với những sinh hoạt tín ngƣỡng dân gian là mối quan hệ có tính chất quy luật, tƣơng tác lẫn nhau.

Truyền thuyết tạo cho những hoạt động sinh hoạt văn hóa tín ngƣỡng thêm phong phú, thiêng liêng, cao cả, ngƣợc lại chính những hoạt động văn hóa này nhằm minh chứng, khẳng định cho sự tồn tại của thể loại truyền thuyết. Việt Nam là một quốc gia có bề dày lịch sử với biết bao biến cố thăng trầm, khốc liệt, những cuộc chiến tranh kéo dài vì sự sinh tử tồn vong của dân tộc. Trên chặng đƣờng dài mấy nghìn năm lịch sử ấy, văn học dân gian trong đó có thể loại truyền thuyết đã lƣu giữ những biến chuyển trong đời sống văn hóa, xã hội. Đó là nguồn tƣ liệu vô cùng quý, luôn đồng hành cùng với chính sử trên con đƣờng tìm hiểu cội nguồn dân tộc.Gorki: “Không thể nào hiểu được lịch sử chân chính của nhân dân lao động nếu không hiểu biết sáng tác dân gian truyền miệng.

Từ thời cổ, văn học dân gian đã theo sát lịch sử một cách độc đáo”. Truyền thuyết, một thể loại văn học dân gian phát triển rực rỡ cùng những thăng trầm của lịch sử dựng nƣớc và giữ nƣớc, gắn liền với những tên tuổi của các vị anh hùng dân tộc nhƣ: Hai Bà Trƣng, Thánh Gióng, Trần Hƣng Đạo… Đó là những truyền thuyết ca ngợi, vinh danh công đức của các vị chủ tƣớng - những con ngƣời đã làm nên huyền thoại, đã sống trong muôn triệu trái tim ngƣời Việt để khi mất đi họ đƣợc phong thần, tôn thánh. Có một mạch truyền thuyết đƣợc tách ra bên cạnh những câu chuyện về những ngƣời có công với nhân dân đất nƣớc là mạch truyện kể về những nhân vật hết sức bình thƣờng, thậm chí đó còn là những tên bán nƣớc, những bè lũ cƣớp nƣớc… Nhân vật phản diện trong truyền thuyết của ngƣời Việt là những kẻ 2 chuyên làm điều ác có hại cho dân. Phạm Nhan là một nhân vật nhƣ vậy.

Nhân vật Phạm Nhan là một mắt xích quan trọng trong việc tìm hiểu về lịch sử văn hóa gắn với một thời kỳ huy hoàng chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Song chúng tôi thấy, nhân vật này chƣa thực sự đƣợc các nhà nghiên cứu văn hóa, văn học dân gian quan tâm đến. Mặc dù truyền thuyết về Phạm Nhan vẫn âm ỉ, vẫn lặng thầm trôi chảy trên cửa miệng dân gian, đặc biệt là ở vùng Bắc Bộ Việt Nam.