Khóa luận: Hiệp đồng Tamoxifen, Viễn chí ức chế ung thư vú MCF-7 (Nguyễn Thị Phượng)

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI ---------- NGUYỄN THỊ PHƯỢNG NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG HIỆP ĐỒNG ỨC CHẾ TĂNG SINH TẾ BÀO UNG THƯ VÚ MCF-7 CỦA TAMOXIFEN VÀ VIỄN CHÍ TRUNG QUỐC (POLYGALA CHINENSIS LINN.) KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC SĨ HÀ NỘI – 2024 BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI ---------- NGUYỄN THỊ PHƯỢNG Mã sinh viên: 1901568 NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG HIỆP ĐỒNG ỨC CHẾ TĂNG SINH TẾ BÀO UNG THƯ VÚ MCF-7 CỦA TAMOXIFEN VÀ VIỄN CHÍ TRUNG QUỐC (POLYGALA CHINENSIS LINN.) KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC SĨ Người hướng dẫn: 1. Trần Thị Hồng Vân 2. Nguyễn Thị Ngọc Hà Nơi thực hiện: 1. Viện Dược liệu 2.

Khoa Khoa học cơ bản HÀ NỘI – 2024 LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, đầu tiên tôi xin gửi lời cảm ơn tới ThS. Trần Thị Hồng Vân – khoa Dược lý- Sinh hóa, Viện Dược liệu và TS. Nguyễn Thị Ngọc Hà là giáo viên hướng dẫn trực tiếp đã luôn hết lòng chỉ bảo, giúp đỡ và thúc giục tôi trong suốt qua trình thực hiện và hoàn thành khóa luận này. Khóa luận được thực hiện dưới sự hỗ trợ của đề tài: “Sàng lọc dược liệu có tác dụng tăng cường hiệu quả điều trị của tamoxifen trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 ” do ThS.

Trần Thị Hồng Vân, khoa Dược lý- Sinh hóa, Viện Dược liệu làm chủ nhiệm. Tôi chân thành cảm ơn đến Ban giám đốc Viện Dược liệu cùng các anh chị nghiên cứu, kỹ thuật viên ở khoa Dược lý- Sinh hóa, Viện Dược liệu đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện hết sức để giúp tôi hoàn thành khóa luận này. Lại Việt Hưng, Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu đã giúp đỡ chúng tôi tiến hành thu thập mẫu và giám định tên khoa học của VCTQ. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu trường Đại học Dược Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi được tiếp cận và hoàn thiện đề tài, cùng với lời cảm ơn chân thành nhất gửi đến toàn thể các thầy cô giảng viên của trường Đại học Dược Hà Nội đã luôn tận tụy và nhiệt tình truyền đạt kiến thức, chia sẻ kinh nghiệm và giúp đỡ chúng tôi trong suốt quảng thời gian học tập tại trường.

Cuối cùng, tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc và lời yêu thương đến gia đình, bạn bè, những người đã luôn bên cạnh, động viên tôi trong suốt thời gian tôi gặp khó khăn trong quá trình hoàn thành khóa luận này. Hà Nội, ngày 01 tháng 06 năm 2024 Sinh viên Nguyễn Thị Phượng MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT .3 DANH MỤC CÁC BẢNG.4 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ .1 Tổng quan về ung thư vú .1 Dịch tễ học ung thư vú .2 Điều trị ung thư vú .2 Tamoxifen trong điều trị ung thư vú .1 Cơ chế tác dụng của tamoxifen .2 Tamoxifen trong phác đồ điều trị ung thư vú .3 Tác dụng không mong muốn của tamoxifen.4 Tình trạng kháng tamoxifen .3 Dược liệu có tác dụng chống ung thư vú .1 Các dược liệu có tác dụng chống ung thư vú .2 Viễn chí Trung Quốc (VCTQ) – Polygala chinensis Linn.4 Phương pháp phân tích để đánh giá khả năng phối hợp thuốc. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Đối tượng nghiên cứu .2 Nguyên vật liệu, thiết bị.2 Dụng cụ, thiết bị nghiên cứu .3 Nội dung nghiên cứu.4 Phương pháp nghiên cứu .1 Sơ đồ thiết kế nghiên cứu.2 Chuẩn bị mẫu thử .3 Nuôi cấy tế bào .4 Thử nghiệm sống sót tế bào .5 Thử nghiệm hình thành cụm tế bào .6 Thử nghiệm hóa tế bào miễn dịch .5 Phương pháp phân tích số liệu .31 3 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ.1 Kết quả sàng lọc các mẫu dược liệu để tìm ra dược liệu tiềm năng nhất có khả năng tăng cường hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào MCF-7 của tamoxifen .2 Kết quả đánh giá tác dụng hiệp đồng ức chế tăng sinh tế bào MCF-7 của tamoxifen và VCTQ .1 Đánh giá hoạt tính ức chế tế bào ung thư MCF-7 của VCTQ và tamoxifen và xác định IC50 .2 Định lượng tác dụng hiệp đồng của tamoxifen và VCTQ trên ức chế sống sót tế bào MCF-7 .3 Tác dụng hiệp đồng của tamoxifen và VCTQ trên ức chế hình thành cụm tế bào MCF-7 .4 Tác dụng hiệp đồng của tamoxifen và VCTQ trên mức độ biểu hiện Ki-67 của tế bào MCF-7.1 Bàn luận về mô hình nghiên cứu tác dụng hiệp đồng ức chế tăng sinh tế bào ung thư vú của tamoxifen và dược liệu .2 Bàn luận về tác dụng hiệp đồng tăng cường hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào MCF-7 với tamoxifen của VCTQ .3 Bàn luận về tác dụng tăng cường chống UTV khi dùng kết hợp của VCTQ .4 Ưu và nhược điểm của nghiên cứu này .2 Nhược điểm .44 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .45 TÀI LIỆU THAM KHẢO .52 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT AI Thuốc ức chế aromatase (Aromatase inhibitor) Ủy ban liên hợp về ung thư Hoa Kỳ (American Joint Committee on AJCC Cancer) BSA Albumin huyết thanh bò (Bovine serum albumin) CI Chỉ số kết hợp (Combination index) DCIS Ung thư biểu mô thể ống tại chỗ (Ductal Carcinoma in Situ) DRI Chỉ số giảm liều (Dose reduction index) DVT Huyết khối tĩnh mạch sâu (Deep venous thrombosis) EGFR Thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu mô (Epidermal growth factor receptor) ER Thụ thể estrogen (Estrogen receptor) FBS Huyết thanh thai bò (Fetal bovine serum) GnRH Hormon giải phóng gonadotropin (Gonadotropin-releasing hormone) Thụ thể yếu tố phát triển biểu bì người số 2 (Human epidermal growth HER2 factor receptor OD Mật độ quang (Optical density) PBS Dung dịch đệm phosphat (Phosphate-Buffered Saline) PE Thuyên tắc phổi (Pulmonary embolism) PR Thụ thể progesteron (Progesteron receptor) Thuốc điều biến chọn lọc thụ thể estrogen (Selective estrogen receptor SERM modulators) Thuốc làm suy giảm thụ thể estrogen chọn lọc (Selective estrogen receptor SERD degrader) TAM Tamoxifen Hiệp hội Phòng chống Ung thư Quốc tế (Union for International Cancer UICC Control) UTV Ung thư vú VCTQ Viễn chí Trung Quốc DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Các thành phần dược chất chính trong cao chiết ethanol của VCTQ .1: Danh mục hóa chất trong nghiên cứu .2: Danh mục dụng cụ, thiết bị trong nghiên cứu .3: Nồng độ thử của tamoxifen và/hoặc dược liệu trên tế bào MCF-7 theo phương pháp Chou-Talalay .1: Kết quả sàng lọc dược liệu có tác dụng tăng cường hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào MCF-7 của tamoxifen ở nồng độ 5 µM, cao chiết dược liệu ở nồng độ 50 µg/mL.2: Tỷ lệ ức chế tế bào MCF-7 (Fa) khi điều trị bằng tamoxifen, VCTQ đơn độc hoặc kết hợp .34 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ Hình 1. Hình ảnh cây Viễn chí Trung Quốc (chụp bởi ThS.

Lại Việt Hưng). Phân bố tự nhiên của VCTQ .1: Sơ đồ thiết kế nghiên cứu. Xác định IC50 của tamoxifen và VCTQ .2: Đồ thị biểu diễn Fa – CI cho sự kết hợp giữa tamoxifen và VCTQ trên tế bào MCF-7 theo phương pháp Chou-Talalay.3: Đồ thị biểu diễn Fa – DRI cho sự kết hợp giữa tamoxifen và VCTQ trên tế bào MCF-7 theo phương pháp Chou-Talalay .4: Ảnh hưởng của tamoxifen và VCTQ đến sự hình thành cụm tế bào MCF-7 .5: Ảnh hưởng của tamoxifen và VCTQ đến mức độ biểu hiện Ki-67 của tế bào MCF-7 .39 Hình PL1. Tiêu bản loài Viễn chí Trung Quốc, thu hái tại Bắc Giang, số hiệu HV12, lưu trữ tại Phòng tiêu bản, Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu.

60 ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư vú là loại ung thư phổ biến nhất ở Việt Nam và cũng là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư ở phụ nữ. Trong đó thể bệnh chính là ung thư vú dương tính với thụ thể estrogen (ER+), chiếm khoảng 70% tổng số bệnh nhân ung thư vú. Và phương pháp được chỉ định cho thể bệnh này là liệu pháp nội tiết, nhóm thuốc điều biến chọn lọc thụ thể estrogen (SERM) được dùng phổ biến nhất. Đặc biệt, tamoxifen là SERM được lựa chọn hàng đầu trong điều trị UTV thể ER+, tamoxifen cho thấy lợi ích rõ ràng trong việc giảm tỷ lệ tử vong và nguy cơ tái phát do ung thư vú, nhưng tình trạng kháng tamoxifen và các tác dụng không mong muốn của thuốc đã trở thành rào cản lớn trong việc điều trị hiệu quả UTV.

Điều này đã đặt ra một yêu cầu về một liệu pháp điều trị mới tăng cường hiệu quả điều trị và giảm tác dụng không mong muốn của tamoxifen. Những nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng các chế phẩm có nguồn gốc thiên nhiên là chất chống ung thư đầy hứa hẹn. Việc sử dụng kết hợp dược liệu và tamoxifen có thể nâng cao hiệu quả điều trị UTV thông qua tăng cường hoạt tính ức chế sự tăng sinh tế bào ung thư, tăng độ nhạy của tế bào ung thư với tamoxifen, đảo ngược sự kháng thuốc, giảm độc tính và tác dụng không mong muốn do giảm liều tamoxifen. VCTQ là loại dược liệu đã được sử dụng lâu đời, hiện nay các nghiên cứu chỉ ra nhiều tác dụng liên quan đến chống ung thư của VCTQ, vì vậy dược liệu này được coi là chất tiềm năng để bổ trợ điều trị ung thư.

Điều này đã gợi ý chúng tôi về một liệu pháp phối hợp dược liệu như VCTQ với tamoxifen có thể đem lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân. Tuy nhiên, có rất ít các nghiên cứu trước đây đánh giá về tác dụng kết hợp giữa dược liệu và tamoxifen. Vì vậy, chúng tôi đã thực hiện đề tài “ Nghiên cứu tác dụng hiệp đồng ức chế tăng sinh tế bào ung thư vú MCF-7 của tamoxifen và Viễn chí Trung Quốc (polygala chinensis Linn.)” với ba mục tiêu như sau: 1. Tiến hành sàng lọc quy mô nhỏ tác dụng hiệp đồng của dược liệu và tamoxifen trên tế bào MCF-7 bằng mô hình Bliss Independence và lựa chọn được dược liệu tiềm năng là VCTQ.

Kiểm chứng tác dụng hiệp đồng của VCTQ và tamoxifen trên tế bào MCF-7 bằng phương pháp Chou-Talalay. Đánh giá tác dụng hiệp đồng của VCTQ và tamoxifen trên sự tăng sinh của tế bào MCF-7.1 Tổng quan về ung thư vú 1.1 Dịch tễ học ung thư vú Ung thư vú (UTV) là một trong những căn bệnh ung thư phổ biến nhất, là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu của phụ nữ. Theo thống kê của Trung tâm nghiên cứu quốc tế về ung thư (IARC) thuộc Tổ chức y tế thế giới (WHO) năm 2022, UTV có tỷ lệ mắc mới lớn thứ 2 trên thế giới sau ung thư phổi với 2,3 triệu ca mắc mới ở cả hai giới chiếm 11,5% tổng số ca ung thư. Ở phụ nữ, UTV đứng đầu về tỉ lệ mắc mới (20,8%) và tỉ lệ tử vong (15,4%) do ung thư.

Tỷ lệ mắc căn bệnh này có sự khác nhau rõ rệt giữa các nước, và các khu vực.