Luận án Tiến sĩ: Phân loại & giá trị làm thuốc họ Trôm (Sterculiaceae) Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM VÀ CÔNG NGHỆ Kiều Cẩm Nhung NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI VÀ GIÁ TRỊ LÀM THUỐC CỦA HỌ TRÔM (STERCULIACEAE) Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ THỰC VẬT HỌC Hà Nội - Năm 2024 LỜI CAM ĐOAN Để đảm bảo tính trung thực của luận án, tôi xin cam đoan: Luận án “Nghiên cứu phân loại và giá trị làm thuốc của họ Trôm (Sterculiaceae) ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Thị Xuyến và GS. Trần Thế Bách, các tài liệu tham khảo đều được trích nguồn. Các kết quả trình bày trong luận án của tôi là trung thực và chưa từng được ai công bố ở bất kì công trình nào trước đây.

Hà Nội, ngày 22 tháng 5 năm 2024 Tác giả Kiều Cẩm Nhung LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Đỗ Thị Xuyến và GS. Trần Thế Bách, những người đã hết lòng tận tình hướng dẫn và giúp đỡ cá nhân tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tạo cơ hội cho tôi được nâng cao vốn hiểu biết và những trải nghiệm thực sự thú vị trong nghiên cứu lĩnh vực Thực vật học. Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Khoa học và Công nghệ, bộ phận Đào tạo Sau đại học và Lãnh đạo Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại cơ sở đào tạo.

Tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ thuộc Phòng Thực vật thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tận tình giúp đỡ và đưa ra nhiều ý kiến quý báu về mặt chuyên môn, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, quá trình công tác thực địa và kỹ năng nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn Chủ nhiệm Đề tài mã số ĐTĐL.CN-72/22 thuộc “Chương trình Phát triển Khoa học cơ bản trong lĩnh vực Hóa học, Khoa học sự sống, Khoa học trái đất và Khoa học biển giai đoạn 2017-2025” đã tài trợ một phần kinh phí thực hiện nghiên cứu này. Bên cạnh đó, tôi bày tỏ lòng biết ơn tới lãnh đạo, cán bộ thuộc các Phòng tiêu bản HN thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, HNU thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, NIMM thuộc Viện Dược liệu của Bộ Y tế, VNM thuộc Viện Sinh học Nhiệt đới Tp Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu. Trong luận án này, được sự cho phép của các bạn bè đồng nghiệp, tôi đã sử dụng một số ảnh minh họa, tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báu này.

Cuối cùng, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn tới gia đình, đồng nghiệp, những người bạn đã bên cạnh, chia sẻ, ủng hộ tôi trong suốt thời gian qua. Hà Nội, ngày 22 tháng 5 năm 2024 Tác giả Kiều Cẩm Nhung MỤC LỤC Trang LỜI CẢM ƠN LỜI CAM ĐOAN Danh mục bảng Danh mục hình Danh mục ký hiệu viết tắt MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu phân loại họ Trôm (Sterculiaceae Vent.) trên thế giới.

Giá trị làm thuốc của họ Trôm (Sterculiaceae Vent.) trên thế giới. Nghiên cứu phân loại họ Trôm (Sterculiaceae Vent. Giá trị làm thuốc của họ Trôm (Sterculiaceae Vent. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp kế thừa tài liệu.

Phương pháp thu mẫu tiêu bản tươi của các loài vật thuộc họ Trôm. Phương pháp phân loại bằng hình thái so sánh. Phương pháp chiết xuất mẫu và phân tách mẫu. Phương pháp phân lập các hợp chất sạch từ các cặn chiết.

Phương pháp xác định cấu trúc hóa học của hợp chất. Phương pháp thử hoạt tính sinh học. Phương pháp vẽ sơ đồ phân bố của các loài. Xử lý số liệu.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Lựa chọn hệ thống thích hợp cho việc phân loại các taxon thuộc họ Trôm (Sterculiaceae Vent. Lựa chọn hệ thống thích hợp để sắp xếp các taxon thuộc họ trôm (Sterculiaceae Vent. Vị trí phân loại của họ Trôm (Sterculiaceae).

Đặc điểm hình thái của họ Trôm (Sterculiaceae Vent. Sử dụng khóa lưỡng phân để định loại đến phân họ và chi của họ Trôm (Sterculiaceae Vent. Đặc điểm hình thái của các taxon và khóa định loại đến loài thuộc họ Trôm (Sterculiaceae Vent. - Phân họ Trôm.

Heritiera Aiton – Cui tim. Tarrietia Blume – Huỷnh. Firmiana Marsili – Bo rừng. Pterygota Schott & Endl.

Hildegardia Schott & Endl. - Trôm bài cành. Cola Schott & Endl. – Phân họ Thâu kén.

– Phân họ Bích nữ. – Chưng sao. – Phân họ hồng mang. – Ngũ phướng.

Giá trị làm thuốc của các loài thuộc họ Trôm (Sterculiaceae Vent. Đa dạng về nhóm bệnh được chữa trị. Đa dạng về bộ phận sử dụng làm thuốc. Đa dạng về dạng cây của các loài cây thuốc.

Bước đầu thử hoạt tính chống ôxy hóa và gây độc tế bào từ thân của loài Chưng sao (Commersonia bartramia (L. 133 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 139 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Tên viết tắt Dịch nghĩa CPNP Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Vườn Quốc gia Cúc Phương Herbarium of Cuc Phuong National Park, Vietnam G Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève GTSD Giá trị sử dụng HN Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Viện Sinh thái và tài nguyên sinh vật (IEBR), VAST NIMM Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Viện Dược liệu, Bộ Y Tế HNU Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên K Herbarium of Royal Botanic Gardens, Kew, England. KRIB Herbarium of Korea Research Institute of Bioscience and Biotechnology, South Korea LINN Herbarium of Linnean Society of London MNC Mẫu nghiên cứu P (NMHN) Herbarium of Muséum National d'Histoire Naturelle, Paris, France.

(Muséum National d'Histoire Naturelle) VNM Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Viện Sinh học Nhiệt đới (ITB), VAST, Vietnam VNMN Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam TAI Phòng lưu giữ mẫu thực vật thuộc Viện nghiên cứu cây gỗ Đài Loan. DANH MỤC BẢNG TT Nội dung bảng Trang Bảng 1.1 Bảng tổng hợp các chi thuộc họ Trôm (Sterculiaceae) có ở 21 Việt Nam Bảng 3.1 Các quan điểm phân chia các taxon bậc dưới họ của một số 31 tác giả nghiên cứu họ Sterculiaceae Vent.2 Các quan điểm phân chia các taxon bậc tông của một số tác 33 giả nghiên cứu họ Sterculiaceae Vent.3 Danh sách các loài cây có giá trị làm thuốc thuộc họ Trôm 124 Bảng 3.4 Sự đa dạng về các nhóm chữa trị bệnh bằng cây thuốc 130 Bảng 3.5 Sự đa dạng trong các bộ phận được sử dụng làm thuốc 132 Bảng 3.6 Dạng thân của các loài cây thuốc thuộc họ Trôm 133 Bảng 3.7 Cấu trúc của 3 hợp chất mới phân lập từ Chưng sao 135 Bảng 3.8 Tác dụng gây độc tế bào và chống oxy hoá của cặn chiết và 137 các hợp chất phân lập DANH MỤC HÌNH TT Nội dung hình Trang Mối quan hệ gần gũi có thể giữa các taxon thuộc nhóm Core Hình 1. (Theo Alverson WS và cộng sự, 1999) Vị trí và mối quan hệ của các taxon bậc phân họ thuộc họ Hình 1. Barbara, 2001) Mối quan hệ của các chi trong phân họ Sterculioideae Hình 1.

Sơ đồ qui trình chiết mẫu KCN-01 28 Hình 3. Hình thái thân thuộc họ Trôm (Sterculiaceae Vent.2 Đặc điểm hình thái lá họ Trôm (Sterculiaceae Vent.3 Đặc điểm hình thái lá đơn họ Trôm (Sterculiaceae Vent.4 Một số đặc điểm hình thái lá kèm và lá bắc họ Trôm 41 (Sterculiaceae) Hình 3. Một số đặc điểm hình thái cụm hoa của họ Trôm 42 (Sterculiaceae Vent.6 Một số đặc điểm hình thái hoa của họ Trôm (Sterculiaceae 43 Vent.7 Một số đặc điểm hình thái đài và cánh hoa của họ Trôm 44 (Sterculiaceae Vent.8 Một số hình dạng quả và hạt của họ Trôm (Sterculiaceae 45 Vent.9 Một số hình dạng lông của họ Trôm (Sterculiaceae Vent. Lý do lựa chọn đề tài Do nằm ở vị trí chuyển giao của nhiều luồng sinh vật: phía đông mang các đặc điểm địa sinh học của dãy Hymalaya; phía nam có các kiểu hệ sinh thái tương tự với các hệ sinh thái biển đảo và đất liền của khu vực Đông Nam Á; dãy Trường Sơn là vùng chuyển tiếp giữa kiểu khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới nên Việt Nam có hệ thực vật đa dạng.

Theo Nguyễn Tiến Bân (2003) thì Việt Nam hiện có gần 20.000 loài thực vật [1]. Dưới tác động của tự nhiên cũng như của con người làm cho hệ thực vật luôn bị biến đổi, các công trình nghiên cứu về phân loại thực vật thường cập nhật thông tin chính xác làm cơ sở khoa học cho các lĩnh vực khoa học khác có tính ứng dụng như: Sinh thái học, Sinh lý thực vật, Tài nguyên thực vật, Dược học. Họ Trôm (Sterculiaceae) có 68 chi gồm khoảng 1100 loài phân bố khắp khu vực nhiệt đới và ôn đới (Tang Y. và cộng sự, 2008) [2].

Theo Danh lục thực vật Việt Nam, họ Trôm (Sterculiaceae) có 22 chi, hơn 80 loài [1]. Các công trình nghiên cứu về họ Trôm trên thế giới đều đề cập đến nhiều loài có giá trị kinh tế và giá trị được sử dụng làm thuốc [3][4][5], nhiều loài được ghi nhận với giá trị lấy gỗ để đóng đồ dùng hoặc làm gỗ trong xây dựng [6]. Bên cạnh đó, nhiều loài được ghi nhận lấy sợi từ vỏ làm dây buộc, cho hạt ăn được, cho dầu để thắp sáng [6, 7],. Tuy nhiên, quan điểm về việc sắp xếp các taxon và các bậc phân loại trong họ vẫn còn chưa được thống nhất.

Ở Việt Nam chỉ có một số công trình nghiên cứu về họ Trôm như Gagnepain (1911) [8], Phạm Hoàng Hộ (1991, 1999) [9,10], Võ Văn Chi (1997, 2003, 2004, 2012) [11-14], Nguyễn Tiến Bân (1997, 2003) [15, 1],…Tuy nhiên, các công trình này thường chỉ được giới thiệu tóm tắt các loài hay chỉ giới thiệu đến chi hoặc các thông tin đã quá cũ so với những thay đổi hiện nay, gây không ít khó khăn cho việc tra cứu. Bên cạnh đó, việc phân loại họ Trôm hiện tại có nhiều quan điểm khác nhau nên dẫn đến ranh giới của các bậc phân loại, các taxon vẫn chưa thống nhất. Mặt khác, đa số các loài thuộc họ Trôm (Sterculiaceae Vent.