Luận án về quản lý nhà nước di chuyển lao động Việt Nam ra nước ngoài - Lê Hồng Huyên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ LÊ HỒNG HUYÊN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƯỚC NGOÀI LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội – Năm 2011 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ LÊ HỒNG HUYÊN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƯỚC NGOÀI Chuyên ngành: Kinh tế chính trị MÃ SỐ: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Phạm Quang Thao Hà Nội – Năm 2011 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các tài liệu, số liệu, kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Hồng Huyên MỤC LỤC Trang bìa phụ LỜI CAM ĐOAN i MỤC LỤC ii BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi DANH MỤC CÁC BẢNG, HỘP VÀ PHỤ LỤC vii MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1- QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 11 1.1- NHẬN DIỆN DI CHUYỂN LAO ĐỘNG RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 11 1.1- Các khái niệm cơ bản liên quan đến di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc 11 1.2- Di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc 15 1.3- Nguyên nhân, xu hƣớng và các giai đoạn di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc 20 1.4- Hiêụ quả kinh tế - xã hội của di chuyển lao động ra làm việc ở nƣớc 23 1.2- QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG RA NƢỚC NGOÀI LÀM VIỆC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG HIỆN ĐẠI 26 1.1- Các nhân tố tác động đến quản lý nhà nƣớc đối với di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc 26 1.2- Chủ thể và đối tƣợng của quản lý nhà nƣớc về di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc 38 1.3- Nội dung quản lý nhà nƣớc về di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc 41 1.3- KINH NGHIỆM QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG RA NƢỚC NGOÀI LÀM VIỆC Ở MỘT SỐ NƢỚC CHÂU Á VÀ NHỮNG GỢI Ý ĐỐI VỚI VIỆT NAM 56 1.1- Quản lý nhà nƣớc về di chuyển lao động ra nƣớc ngoài làm việc của một số nƣớc 56 ii 1.2- Một số gợi ý đối với quản lý nhà nƣớc về di chuyển lao động Việt Nam ra nƣớc ngoài làm việc 67 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 69 Chƣơng 2- THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 70 2.1- QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 70 2.1- Quá trình đổi mới đƣờng lối và chính sách đối ngoại 70 2.2- Quá trình đổ i mới quản lýnhà nƣớc về xuất khẩu lao độngvà chuyên gia 71 2.3- Đổi mới quản lý nhà nƣớc đối với xuất khẩu dịch vụ và hiện diện thể nhân để cung cấp dịch vụ 73 2.2- PHÂN TÍ CH THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 74 2.1- Hoạt động định hƣớng xuất khẩu lao động và chuyên gia 74 2.2- Hoạt động tạo lập môi trƣờng cho xuất khẩu lao động và chuyên gia 77 2.3- Tổ chức hoạt động xuất khẩu lao động và chuyên gia 85 2.4- Hoạt động kiểm tra, giám sát và hỗ trợ hoạt động xuất khẩu lao động và chuyên gia 100 2.3- ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA NƢỚC NGOÀI LÀM VIỆC 102 2.1- Kết quả hoạt động xuất khẩu lao động và chuyên gia 102 2.2- Hiệu quả kinh tế - xã hội của di chuyển lao động Việt Nam ra nƣớc ngoài làm việc 107 2.3- Thành công và hạn chế của quản lý nhà nƣớc về di chuyển lao động Việt Nam ra nƣớc ngoài làm việc 110 2.4- NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA NƢỚC NGOÀI LÀM VIỆC 115 2.1- Những vấn đề thuộc về quản lý nhà nƣớc ở tầm vĩ mô đối di chuyển lao động Việt Nam ra nƣớc ngoài làm việc 115 2.2- Vấn đề quản lý nhà nƣớc đối với hệ thống doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp và ngƣời lao động Việt Nam tham gia di chuyển ra nƣớc ngoài làm việc 120 iii 2.3- Vấn đề quản lý nhà nƣớc đối với các tổ chức xã hội liên quan đến hoạt động di chuyển lao động Việt Nam ra nƣớc ngoài làm việc 122 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 123 Chƣơng 3- QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 124 3.1- DỰ BÁO XU HƢỚNG DI CHUYỂN LAO ĐỘNG RA NƢỚC NGOÀI LÀM VIỆC 124 3.1- Bối cảnh quốc tế và trong nƣớc tác động đến quản lý nhà nƣớc về di chuyển lao động Việt Nam ra làm việc ở nƣớc ngoài 124 3.2- Dự báo thị trƣờng lao động Việt Nam và thị trƣờng quốc tế 127 3.3- Các xu hƣớng di chuyển lao động Việt Nam ra làm việc ở nƣớc ngoài 133 3.2- QUAN ĐIỂM HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 136 3.1- Đƣa lao động ra nƣớc ngoài làm việc là một hƣớng quan trọng để giải quyết việc làm và xuất khẩu dịch vụ 136 3.2- Chủ động lựa chọn và tham gia phân công lao động quốc tế theo chuỗi giá trị toàn cầu ở những phân khúc Việt Nam có lợi thế so sánh 136 3.3- Nâng cao sức cạnh tranh, thúc đẩy thị trƣờng lao động và thị trƣờng dịch vụ trong nƣớc phát triển nhanh, bền vững 138 3.4- Đảm bảo hài hoà lợi ích ngƣời lao động, lợi ích của doanh nghiệp và tổ chức, lợi ích Nhà nƣớc Việt Nam, đồng thời đảm bảo thực hiện các cam kết quốc tế 139 3.5- Nhà nƣớc quản lý với mức độ và phạm vi thích hợp trong từng giai đoạn phát triển của đất nƣớc nhằm hạn chế các khuyết tật của thị trƣờng 140 3.6- Khuyến khích tính năng động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm của ngƣời lao động, doanh nghiệp và tổ chức 141 3.3- ĐINH ̣ HƢƠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ DI CHUYỂN LAO ĐỘNG VIỆT NAM RA LÀM VIỆC Ở NƢỚC NGOÀI 141 3.1- Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nƣớc ở tầm vĩ mô về di chuyển lao động Việt Nam ra làm việc ở nƣớc ngoài 141 iv 3.2- Nhóm giải pháp quản lý nhà nƣớc nhằm nâng cao năng lực hoạt động của hệ thống doanh nghiệp, tổ chức sự nghiệp và ngƣời lao động Việt Nam di chuyển ra làm việc ở nƣớc ngoài 167 3.3- Nhóm giải pháp quản lý nhà nƣớc đối với các tổ chức xã hội trong di chuyển lao động Việt Nam ra làm việc ở nƣớc ngoài 180 3.4- Các điều kiện chủ yếu đảm bảo thực hiện các giải pháp 182 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 185 KẾT LUẬN 186 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 188 TÀI LIỆU THAM KHẢO 189 PHỤ LỤC 194 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nội dung đầy đủ ADB Ngân hàng phát triển châu Á (Asian Development Bank) Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (Asia - Pacific APEC Economic Cooperation) Hiệp hội các nước Đông Nam Á (Association of Southeast Asia ASEAN Nations) ASEM Diễn đàn hợp tác Á - Âu (Asia - Europe Meeting) BHXH Bảo hiểm xã hội BTA Hiệp định thương mại song phương (Bilateral Trade Agreement) FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment) Hiệp định chung về thương mại dịch vụ (Genegal Agreement on GATS Trade in Services GDP Tổng sản phẩm nội địa (Gross Domestic Product) GNI Tổng thu nhập quốc gia (Gross National Income) GVC Chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chain ) HĐBT Hội đồng Bộ trưởng HDI Chỉ số phát triển con người (Human Development Index ) HĐND Hô ̣i đồ ng nhân dân ILO Tổ chức lao động quốc tế (International Labour Organization) IMF Quỹ tiền tệ quốc tế (International Monetary Fund) IOM Tổ chức Di dân quốc tế (International Organization for Migration) Rúp MD Rúp mậu dịch UAE Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (United Arab Emirates) UBND Ủy ban nhân dân UN Liên Hiệp quốc (United Nations) USD Đồng đô la Mỹ hay Mỹ kim (United States dollar) VNĐ Đồng Việt Nam WB Ngân hàng Thế giới (World Bank) WTO Tổ chức Thương mại Thế giới (World Trade Organization) XHCN Xã hội chủ nghĩa XKDV Xuất khẩu dịch vụ XKLĐ Xuất khẩu lao động vi DANH MỤC CAC BẢNG, HỘP VÀ PHỤ LỤC TÊN BẢNG, HỘP VÀ PHỤ LỤC Trang Bảng 1.1- Kiều hối một số nước Châu Á 57 Bảng 1.2- Sản xuất và xuất khẩu phần mềm của Ấn Độ giai đoạn 2001 - 2005 57 Bảng 1.3- Tiền Ấn kiều chuyển về nước giai đoạn 2001- 2005 58 Bảng 1.4- Tiền chuyển về nước của người In-đô-nê-xi-a 63 Bảng 1.5- Tiền chuyển về nước của người Phi-líp-pin ở nước ngoài 64 Bảng 2.1- Số lượng lao động đi làm việc ở nước ngoài giai đoạn 1980 - 1990 103 Bảng 2.2- Cơ cấu ngành nghề lao động Việt Nam đến làm việc ở các nước 104 XHCN thời kỳ 1980-1990 Bảng 2.3- Số lượng lao động đi làm việc ở nước ngoài giai đoạn 1991 - 2008 104 Bảng 2.4- Cơ cấu lao động đi làm việc ở nước ngoài giai đoạn 1991 - 2008 105 Bảng 2.5- Cơ cấu lao động Việt Nam đến làm việc theo thị trường 105 Bảng 2.6- Thu nhập bình quân tháng của lao động ở một số nước 106 Bảng 2.7- Mức chuyển trả cho Nhà nước Việt Nam đối với 1 lao động/năm 106 Bảng 2.8- Thu nhập bình quân tháng của lao động Việt Nam ở nước ngoài 107 Bảng 2.9- Tiền chuyển về nước của người Việt Nam ở nước ngoài 107 Bảng 2.10- Xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam giai đoạn 2004 - 2008 108 Bảng 2.11- Mức độ giải quyết việc làm từ di chuyển lao động ra nước ngoài 108 Bảng 2.12- Hệ số xuất khẩu ròng một số năm 108 Bảng 2.13- Mức gia tăng GNI từ xuất khẩu dịch vụ và XKLĐ 109 Bảng 3.1- Dự báo cầu lao động Việt Nam theo ngành đến năm 2015 127 Bảng 3.2- Dự báo dân số, lao động Việt Nam đến năm 2015 128 Bảng 3.3- Dự báo cung lao động theo ngành kinh tế 129 Bảng 3.4- Cân đối cung - cầu lao động ở Việt Nam giai đoạn 2010 - 2015 130 Hộp 1.1- Mô hình tương quan giữa lao động nhập cư với thương mại 33 Hộp 1.2- Tương quan giữa di chuyển lao động ra làm việc ở nước ngoài với sự 34 thay đổi công nghệ vii Phụ lục 1- Mô hình ước lượng cầu về lao động 197 Sơ đồ 1.1- Quan hệ giữa các đối tượng tham gia xuất khẩu lao động 17 Sơ đồ 1.